અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 120

પ્રથમં કોશસ્થાનમ્
[001।03-001।07]
ઓં નમો બુદ્ધાય
યઃ સર્વથાસર્વહતાન્ધકારઃ સંસારપઙ્કાજ્જગદુજ્જહાર ।
તસ્મૈ નમસ્કૃત્ય યથાર્થશાસ્ત્રે શાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામ્યભિધર્મકોશમ્
[001।08]
શાસ્ત્રં પ્રણેતુકામઃ સ્વસ્ય શાસ્તુર્માહાત્મ્યજ્ઞાપનાર્થં ગુણાખ્યાનપૂર્વકં તસ્મૈ નમસ્કારમારભતે ય ઇતિ ।
[001।09-001।10]
બુદ્ધં ભગવન્તમધિકૃત્યાહ હતમસ્યાન્ધકારમનેન વેતિ હતાન્ધકારઃ ।
[001।10]
સર્વેણ પ્રકારેણ સર્વસ્મિન્ હતાન્ધકારઃ સર્વથાસર્વહતાન્ધકારઃ ।
[001।10-001।11]
અજ્ઞાનં હિ ભૂતાર્થદર્શનપ્રતિબન્ધાધકારમ્ ।
[001।11-001।12]
તચ્ચ ભગવતો બુદ્ધસ્ય પ્રતિપક્ષલાભેનાત્યન્તં સર્વથા સર્વત્ર જ્ઞેયે પુનરનુત્પત્તિધર્મત્વાદ્ધતમ્ ।
[001।12]
અતો ઽસૌ સર્વથાસર્વહતાન્ધકારઃ ।
[001।13]
પ્રત્યૈકબુદ્ધશ્રાવકા અપિ કામં સર્વત્ર હતાન્ધકારાઃ ।
ક્લિષ્ટસંમોહાત્યન્તવિગમાત્ ।
[001।14]
ન તુ સર્વથા ।
[001।14-001।15]
તથ હ્યેષાં બુદ્ધધર્મેષ્વતિવિપ્રકૃષ્ટદેશકાલેષુ અર્થેષુ ચાનન્તપ્રભેદેષુ ભવત્યેવાક્લિષ્ટમજ્ઞાનમ્ ।
[001।15-001।16]
ઇત્યાત્મહિતપ્રતિપત્તિસંપદા સંસ્તુત્ય પુનસ્તમેવ ભગવન્તં પરહિતપ્રતિપત્તિસંપદા સંસ્તૌતિ સંસારપઙ્કાજ્જગદુજ્જહારેતિ ।
[001।17]
સંસારો હિ જગદાસઙ્ગસ્થાનત્વાત્ દુરુત્તરત્વાચ્ચ પઙ્કભૂતઃ ।
[001।17-001।20]
તત્રાવમગ્નં જગદત્રાણમનુકમ્પમાનો ભગવાન્ સદ્ધર્મદેશનાહસ્તપ્રદાનૈર્યથાભવ્યમભ્યુદ્ધૃતવાન્ ઇતિ ય એવમાત્મપરહિતપ્રતિપત્તિસંપદા યુક્તસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્યેતિ શિરસા પ્રણિપત્ય ।
[001।20]
યથાર્થમવિપરીતં શાસ્તીતિ યથાર્થશાસ્તા ।
[001।20-001।21]
અનેન પરહિતપ્રતિપત્ત્યુપાયમસ્યાવિષ્કરોતિ ।
[001।21-001।22]
યથાભૂતશાસનાચ્છાસ્તા ભવન્ન્તસૌ સંસારપઙ્કાજ્જગદુજ્જહાર ન ત્વૃદ્ધિવરપ્રદાનપ્રભાવેણેતિ ।
[001।22-002।01]
તસ્મૈ નમસ્કૃત્ય કિં કરિષ્યામી ત્યાહ શાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ ।
[002।01]
શિષ્યશાસનાચ્છાસ્ત્રમ્ ।

[002।01-002।02]
કતમચ્છાસ્ત્રમિત્યાહ અભિધર્મકોશમ્
[002।02]
કો ઽયમભિધર્મો નામ ।
[002।03]
પ્રજ્ઞા ઽમલા સાનુચરા ઽભિધર્મઃ (1-2અ)
[002।04]
તત્ર પ્રજ્ઞા ધર્મપ્રવિચયઃ।
અમલેતિ અનાસ્રવા ।
સાનુચરેતિ સપરિવારા ।
[002।04-002।05]
એવમનાસ્રવઃ પઞ્ચસ્કન્ધકો ઽભિધર્મ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
[002।05]
એષ તાવત્ પારમાર્થિકો ઽભિધર્મઃ ।
[002।06]
સાંકેતિકસ્તુ
[002।07]
તત્પ્રાપ્તયે યાપિ ચ યચ્ચ શાસ્ત્રમ્ । (1-2બ્)
[002।08-002।09]
યાપિ ચ શ્રુતચિન્તાભાવનામયી સાસ્રવા પ્રજ્ઞા ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકા ચ સાનુચરા ।
[002।09-002।10]
યચ્ચ શાસ્ત્રમસ્યાઃ પ્રાપ્ત્યર્થમનાસ્રવાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ તદપિ તત્સંભારભાવાદભિધર્મ ઇત્યુચ્યતે ।
[002।10]
નિર્વચનં તુ સ્વલક્ષણધારણાદ્ ધર્મઃ ।
[002।10-002।11]
તદયં પરમાર્થધર્મં વા નિર્વાણં ધર્મલક્ષણં વા પ્રત્યભિમુખો ધર્મ ઇત્યભિધર્મઃ ।
[002।12]
ઉક્તો ઽભિધર્મઃ ।
ઇદં તુ શાસ્ત્રં કથમભિધર્મકોશમ્ ।
[002।13-002।14]
તસ્યાર્થતો ઽસ્મિન્ સમનુપ્રવેશાત્
સ ચાશ્રયો સ્યેત્યભિધર્મકોશમ્ (1-2ચ્-2દ્)
[002।15-002।16]
સ હિ શાસ્ત્રસંજ્ઞકો ઽભિધર્મ એતસ્મિન્નર્થતો યથાપ્રધાનમન્તર્ભૂત ઇત્યેતચ્છાસ્ત્રં તસ્ય કોશસ્થાનીયં ભવતિ ।
[002।16]
અથવા સો ઽભિધર્મ એતસ્યાશ્રયભૂતઃ શાસ્ત્રસ્ય ।
[002।17]
તતો હ્યેતન્નિરાકૃષ્ટમ્ ।
અતઃ સ એવાસ્યાભિધર્મઃ કોશ ઇત્યેતચ્છાસ્ત્રમભિધર્વર્મકોશમ્ ।
[002।18-002।19]

કિમર્થં પુનરભિધર્મોપદેશઃ કેન ચાયં પ્રથમત ઉપદિષ્ટો યટ આચાર્યો ઽભિધર્મકોશં વક્તુમાદ્રિયત ઇતિ ॥
[002।19]
આહ॥
[002।20-002।23]
ધર્માણાં પ્રવિચયમન્તરેણ નાસ્તિ ક્લેશાનાં યત ઉપશાન્તયે ઽભ્યુપાયઃ ।
ક્લેશૈશ્ચ ભ્રમતિ ભવાર્ણવે ઽત્ર લોકસ્તદ્ધેતોરત ઉદિતઃ કિલૈષ શાસ્ત્રા
[002।24]
યતો ન વિના ધર્મપ્રવિચયેનાસ્તિ ક્લેશોપશમાભ્યુપાયઃ ।
[002।24-003।01]
ક્લેશાશ્ચ લોકં ભ્રમયન્તિ સંસારમહાર્ણેવે ઽસ્મિનન્ ।
[003।01-003।02]
અતસ્તદ્ધેતોસ્તસ્ય ધર્મપ્રવિચયસ્યાર્થે શાસ્ત્રા કિલ બુદ્ધેનાભિધર્મ ઉક્તઃ ।
[003।02]
નહિ વિના ઽભિધર્મોપદેશેન શિષ્યઃ શક્તો ધર્માન્ પ્રવિચેતુમિતિ ।
[003।03-003।04]
સ તુ પ્રકીર્ણ ઉક્તો ભગવતા ભદન્તકાત્યાયનીપુત્ર-પ્રભૃતિભિઃ પિણ્ડીકૃત્ય સ્થપિતોભદન્ત ધર્મત્રાતો દાનવર્ગીયકરણવદિત્યાહુર્વૈભાષિકાઃ ।
[003।05]
કતમે પુનસ્તે ધર્મા યેષાં પ્રવિચયાર્થમભિધર્મોપદેશ ઇત્યાહ
[003।06]
સાસ્રવા ઽનાસ્રવા ધર્માઃ (1-4અ)
[003।07]
એષ સર્વધર્માણાં સમાસનિર્દ્દેશઃ ।
[003।07-003।08]
તત્ર કતમે સાસ્રવા ધર્મા ઇત્યાહ
[003।08-003।09]
સંસ્કૃતા માર્ગવર્જિતાઃ ।
સાસ્રવાઃ (1-4બ્-4ચ્1)
[003।10]
માર્ગસત્યં વર્જયિત્વા ઽન્યે સંસ્કૃતા ધર્માઃ સાસ્રવાઃ ।
કિં કારણમ્ ।
[003।11]
આસ્રવાસ્તેષુ યસ્માત્ સમનુશેરતે (1-4ચ્2-4દ્)
[003।12-003।13]
કામં નિરોધમાર્ગસત્યાલમ્બના અપિ આસ્રવા ઉપજાયન્તે ન તિનુશેરતે તત્રેતિ ન તયોઃ સાસ્રવત્વપ્રસઞ્ગઃ ।
[003।13-003।14]
યથા ઽત્ર નાનુશેરતે તત્ પશ્ચાદનુશયનિર્દેશ એવ જ્ઞાપયિષ્યામઃ ।
[003।14]
ઉક્તાઃ સાસ્રવાઃ ।
[003।15]
અનસ્રવાઃ કતમે ।

[003।16]
અનાસ્રવા માર્ગસત્યં ત્રિવિધં ચાપ્યસંસ્કૃતમ્ । (1-5અ-5બ્)
[003।17]
કતમત્ત્રિ વિધમ્ ।
[003।18]
આકાશં દ્વૌ નિરોધૌ ચ (1-5ચ્)
[003।19]
કતમૌ દ્વૌ ।
પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચ ।
[003।19-003।20]
ઇત્યેતદાકાશાદિ ત્રિવિધમસંસ્કૃતં માર્ગસત્યં ચાનાસ્રવા ધર્માઃ ।
[003।20]
કિં કારણમ્ ।
નહિ તેષ્વાસ્રવા અનુશેરત ઇતિ ।
[003।21]
યદેતત્ ત્રિવિધમસંસ્કૃતમુદ્દિષ્ટમ્
[003।22]
તત્રાકાશમનાવૃતિઃ (1-5દ્)
[003।23]
અનાવરણસ્વભાવમાકાશં યત્ર રૂપસ્ય ગતિઃ ॥
[003।24]
પ્રતિસંખ્યાનિરોધો યો વિસંયોગઃ (1-6અ-6બ્1)
[004।01]
યઃ સાસ્રવૈર્ધર્મૈર્વિસંયોગઃ સ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[004।01-004।02]
દુઃખાદીનામાર્યસત્યાનાં પ્રતિસંખ્યાનં પ્રતિસંખ્યા પ્રજ્ઞાવિશેષસ્તેન પ્રાપ્યો નિરોધઃ ।
[004।02]
પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[004।02-004।03]
મધ્યપદલોપાત્ ગોરથવત્ ।
[004।04]
કિં પુનરેક એવ સર્વેષાં સાસ્રવાણાં ધર્માણાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
નેત્યાહ ।
[004।05]
કિં તર્હિ ।
[004।06]
પૃથક્ પૃથક્ । (1-6બ્2)
[004।07]
યાવન્તિ હિ સંયોગદ્રવ્યાણિ તાવન્તિ વિસંયોગદ્રવ્યાણિ ।
[004।07-004।08]

અન્યથા હિ દુઃખદર્શનહેયક્લેશનિરોધસાક્ષાત્ક્ કરણાત્ સર્વક્લેશનિરોધસાક્ષાત્ક્રિયા પ્રસજ્યેત ।
[004।08-004।09]
સતિ ચૈવં શેષપ્રતિપક્ષભાવનાવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
[004।09-004।10]
યત્તર્હ્યુક્તમ્ "અસભાગોનિરોધ" ઇત્યસ્ય કો ઽર્થઃ ।
[004।10-004।11]
નાસ્ય કશ્ચિત્ સભાગહેતુરસ્તિ નાસૌ કસ્યચિદિત્યયમસ્ય વાક્યસ્યાર્થો ન તુ નાસ્ય કશિચત્ સભાગો ઽસ્તીતિ ।
[004।11]
ઉક્તઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ॥
[004।12]
ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નો ઽન્યો નિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યયા (1-6ચ્-6દ્)
[004।13-004।14]
અનાગતાનાં ધર્માણામુત્પાદસ્યાત્યન્તં વિઘ્નભૂતો વિસંયોગાદ્ યો ઽન્યો નિરોધઃ સો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[004।14]
ન હ્યસૌ પ્રતિસંખ્યયા લભ્યતે ।
કિં તર્હિ ।
પ્રત્યયવૈકલ્યાત્ ।
[004।14-004।16]
યથૈકરૂપવ્યાસક્તચક્ષુર્મનસો યાનિ રૂપાણિ શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ચાત્યયન્તે તદાલમ્બનૈઃ પઞ્ચભિર્વિજ્ઞાનકાયૈર્ન શક્યં પુનરુત્પત્તુમ્ ।
[004।16-004।17]
ન હિ તે સત્યા અતીતં વિષયમાલમ્બયિ તુલ્મિતિ ।
[004।17]
અતઃ સ તેષામપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રત્યયવૈકલ્યાત્ પ્રાપ્યતે ।
[004।18]
ચતુષ્કોટિકં ચાત્ર ભવતિ ।
સન્તિ તે ધર્મા યેષાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધ એવ લભ્યતે ।
[004।19]
તદ્યથા અતિતપ્રત્યુત્પન્નોત્પત્તિધર્માણાં સાસ્રવાણામ્ ।
[004।19-004।20]
સન્તિ યેષામપ્રતિસંખ્યાનિરોધ એવ ।
[004।20]
તદ્યથા ઽનુત્પત્તિધર્માણામનાસ્રવસંસ્કૃતાનામ્ ।
સન્તિ તે યેસામુભયમ્ ।
[004।21]
તદ્યથા સાસ્રવાણામનુત્પસ્ત્તિધર્માણામ્ ।
સન્તિ યેષાં નોભયમ્ ।
[004।21-004।22]
તદ્યથા અતીતપ્રત્યુત્પન્નોત્પત્તિધર્માણામણાસ્રવાણામિતિ ।
[004।22]
ઉક્તં ત્રિવિધમસંસ્કૃતમ્ ॥

[004।23]
યત્તૂક્તં "સંસ્કૃતા માર્ગવર્જિતાઃ ।
[004।23-004।24]
સાસ્રવા" ઇતિ કતમે તે સંસ્કૃતાઃ ।
[004।25]
તે પુનઃ સંસ્કૃતા ધાર્મા રૂપાદિસ્કન્ધપઞ્ચકમ્ । (1-7અ-7બ્)
[004।26]
રૂપસ્કન્ધો વેદનાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચેત્યેતે સંસ્કૃતા ધર્માઃ ।
[004।27]
સમેત્ય સંભૂય પ્રત્યયૈઃ કૃતાઃ ઇતિ સંસ્કૃતાઃ ।
નહ્યેકપ્રત્યયજનિતં કિઞ્ચિદસ્તીતિ ।
[004।27-005।01]
તજ્જાતીયત્વાદનાગતેષ્વવિરોધો દુગ્ધેન્ધનવત્ ।
[005।02]
ત એવાધ્વા કથાવસ્તુ સનિઃસારાઃ સવસ્તુકાઃ (1-7ચ્-7દ્)
[005।03]
ત એવ સંસ્કૃતા ગતગચ્છદ્ગમિષ્યદ્ભાવાદધ્વાનઃ અદ્યન્તે ઽનિતયત્યેતિ વા ।
[005।03-005।04]
કથા વાવાયમ્ તસ્યા વસ્તુ નામ ।
[005।04]
સાર્થકવસ્તુગ્રહણાત્ તુ સંસ્કૃન્તં કથાવસ્તૂચ્યતે ।
[005।04-005।05]
અન્યથા હિ ઉરકરણગ્રન્થો વિરુધ્યેત ।
[005।05]
"કથાવસ્તૂન્યષ્ટાદશભિર્ધતુભિઃ સંગૃહીતાનિ ।"
[005।05-005।06]
નિઃસરણં નિઃસારઃ સર્વસ્ય સંસ્કૃતસ્ય નિર્વાણમ્ ।
[005।06]
તદેષામસ્તીતિ સનિઃસારાઃ ।
[005।06-005।07]
સહેતુકત્વાત્ સવસ્તુકાઃ ।
[005।07]
હેતુવચનઃ કિલ વસ્તુશબ્દ ઇતિ વૈભાષિચાઃ ।
[005।07-005।08]
ઇત્યેતે સંસ્કૃતધર્મૌઅર્યાયાઃ ।
[005।08]
ત એવ પુયઃ સંસ્કૃતા ધરમાઃ ।
[005।09]
યે સાસ્રવા ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્તે (1-8અ-8બ્1)
[005।10]

અતઃ કિં દિદ્ધં ।
[005।10-005।11]
ય ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ સ્કન્ધા અપિ તે સ્યુઃ એવ નોપાદાનસ્કન્ધાઃ ।
[005।11]
અનાસ્રવાઃ સંસ્કારા ઇતિ
તત્ર ઉપાદાનાનિ ક્લેશાઃ ।
[005।11-005।12]
તત્સંભૂતત્વાદુપાદાનસ્કન્ધાઃ ॥
[005।12]
ત્રુણતુપાગ્નિવત્ ।
તદ્ધિધેયત્વાદ્વા રાજપુરૂપવત્ ।
[005।12-005।13]
ઉપાદાનાનિ વા તેભ્યઃ સંભવન્તીતિ ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ પુષ્પફલવૃક્ષવત્ ।
[005।13-005।14]
ત એવ સાસ્રવા ધર્મા ઉચ્યન્તે ।
[005।15]
સરણા અપિ । (1-8બ્2)
[005।16]
રણ્સા હિ ક્લેશાઃ ।
આત્મપારવ્યાવાધનાત્ ।
સ્તદનુશયિતત્વાત્ સરણાઃ ।
સાસ્રવવત્ ।
પુનઃ
[005।17]
દુઃખં સમુદયો લોકો દૃષ્ટિસ્થાનં ભવશ્ચ તે (1-8ચ્-8દ્)
[005।18]
આર્યાણાં પ્રતિકૂલત્વાદ્દુઃખમ્ ।
સમુદેત્યસ્માદ્ દુઃખમિતિ સમુદયઃ ।
[005।18-005।19]
લક્ષ્યત ઇતિ લોકઃ ।
[005।19]
દૃષ્ટિરસ્મિંસ્તિષ્ઠત્યનુશયનાદિતિ દૃષ્ટિસ્થાનમ્ ।
ભવતીતિ ભવઃ
[005।20]
ઇત્યેતે સાસ્રવાણસં ધર્માણામાન્વર્થપર્યાયાઃ
[005।21]
પઞ્ચ રૂપાદયઃ સ્કન્ધા ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર
[005।22]
રૂપં પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યર્થાઃ પઞ્ચાવિજ્ઞપ્તિરેવ ચ । (1-9અ-9બ્)

[005।23]
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચક્ષુઃશ્ત્રોત્રગ્ર્હાણજિહ્વાકાયેન્દરિયા ણ ।
[005।23-005।24]
પઞ્ચાર્થાસ્તેષામેવચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણાં યથાસ્વં યે પઞ્ચ વિષયાઃ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાખ્યાઃ ।
[005।25]
અવિજ્ઞપ્તિશ્ચેતિ ।
એતાવાન્ રૂપસ્કન્ધઃ
[005।26]
તત્ર ય એતે પઞ્ચ રૂપાદયો ઽર્થા ઉક્તાઃ ।
[005।27]
તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ચક્ષુરાદયઃ (1-9ચ્-9દ્)
[006।01-006।02]
રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યવિજ્ઞાનાનામાશ્રયભૂતા યે પઞ્ચ રૂપાત્મકાઃ પ્રસાદાસ્તે યથાક્રમં ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયા વેદિતવ્યાઃ ।
[006।02-006।03]
યથોક્તં ભગવતા "ચક્ષુર્ભિક્ષો આધ્યાત્મિકમાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય" રૂપ પ્રસાદ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[006।03-006।04]
યાન્યેતાનિ ચક્ષુરાદીન્યુક્તનિ તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
[006।04-006।05]
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્યાશ્રયા ઇત્યર્થઃ ।
[006।05]
એવં કૃત્વા પ્રકરણગ્રણ્થો ઽપ્યનુવૃત્તો ભવતિ ।
"ચક્ષુઃ કતમત્ ।
[006।05-006।06]
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાશ્રયો રૂપપ્રસાદ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[006।06]
નિર્દ્દિષ્ટાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ।
[006।07]
અર્થાઃ પઞ્ચા નિર્દ્દેશ્યાઃ ।
તત્ર તાવત્]
[006।08]
રૂપં દ્વિધા
[006।09]
વર્ણઃ સંસ્થાનં ચ ।
તત્ર વર્ણશ્ચતુર્વિધો નીલાદિઃ ।
તદ્ભેદા અન્યે ।
[006।09-006।10]
સમ્સ્થાનમષ્ટવિધં દીર્ઘદિ વિસાતાન્તમ્ ।
[006।10]
તદેવ રૂપાયતનં પુનરુચ્યતે ।
[006।11]

વિમ્શતિધા
[006।12-006।13]
તદ્યથા નીલં પીતં લોહિતમવદાતં દીર્ઘં હ્રસ્વં વૃત્તં પરિમણ્ડલં ઉન્નતમવનતં સાતં વિસાતં અભ્રં ધૂમો રજો મહિકા ચ્છાયા આતપઃ આલોકઃ અન્ધકારમિતિ ।
[006।13-006।14]
કેચિન્નભશ્ચૈકવર્ણમિતિ એકવિંશતિં સંપઠન્તિ ।
[006।14]
તત્ર સાતં સમસ્થાનમ્ । વિસાતં વિષમ સ્થાનમ્લ્ મહિકા નીહારઃ । આતપઃ સૂર્યપ્રભા ।
[006।14-006।15]
આલોકઃ ચન્દ્રતારકાગ્ન્યોષધિમણીનં પ્રભા ।
[006।16]
છાયા યત્ર રૂપાણાં દર્શનમ્ ।
વિપર્યયાદન્ધકારમ્ ।
[006।16-006।17]
શેષં સુગમત્વાન્ન વિપઞ્ચિતમ્ ।
[006।17]
અસ્તિ રૂપાયતનં વર્ણતો વિદ્યતે ન સંસ્થાનતઃ
[006।17-006।18]
નીલપીતલોહિતવદાતચ્છાયાતપાલોકાન્ધકારાખ્યમ્ ।
[006।18]
અસ્તિ સંસ્થાનતો ન વર્ણતઃ ।
[006।18-006।19]
ઘાદીનાં પ્રદેષઃ કાયવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવઃ ।
[006।19]
અસ્ત્યુભયથા ।
પરિશિષ્ટં રૂપાયતનમ્ ।
[006।19-006।20]
આતપાલોકાવેવ વર્ણતો વિદ્યેતે ઇત્યપરે ।
[006।20]
"દૃશ્યતે હિ નીલાદીનં દીર્ઘાદિપરિચ્છેદ" ઇતિ ।
[006।21]
કથં પુનરેકં દ્રવ્યમુભયથા વિદ્યતે ।
અસ્ત્યુભયસ્ય તત્ર પ્રજ્ઞાનાત્ ।
[006।21-006।22]
જ્ઞાનાર્થો હ્યેષ વિદિર્ન સત્તાર્થઃ ।
[006।22]
કાયવિજ્ઞપ્તાવપિ તર્હિ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉક્તં રૂપાયતનં ॥
[006।23]
શબ્દસ્ત્વષ્ટવિધઃ ।
[006।24]

ઉપાત્તાનુપાત્તમહાભૂતહેતુકઃ સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ ।
[006।24-006।25]
પુનર્મનોજ્ઞામનોજ્ઞભેદાદષ્ટવિધો ભવતિ ।
[006।25-006।26]
તત્રોપાત્તમહાભૂતહેતુકો યથા હસ્તવાક્છબ્દઃ ।
[006।26]
અનુપાત્તમહાભુતહેતુકો યથા વાયુવનસ્પતિનદીશબ્દઃ ।
[006।26-006।27]
સત્ત્વાખ્યો વાગ્વિજ્ઞપ્તિષબ્દઃ ।
[006।27]
અસત્ત્વાખ્યો ઽન્યઃ
[006।27-006।28]
ઉપાત્તાનુપાત્તમહાભૂતહેતુકો ઽપ્યસ્તિ શબ્દ ઇત્યપરે ।
[006।28]
તદ્યથા હસ્તમૃદઙ્ગસંયોગજ ઇતિ ।
[006।28-007।01]
સ તુ યથૈકૌ વર્ણપરમાણુર્ન ભૂતચતુષ્કદ્વયમુપાદાયેષ્યતે તથા નૈવૈષ્ટવ્ય ઇતિ ।
[007।01]
ઉક્તઃ શબ્દઃ ॥
[007।02]
રસઃ ।
[007।03]
ષોઢ
[007।04]
મધુરામ્લલવણકટુકતિત્તકષાયભેદાત્ ।
[007।05]
ચતુર્વિધો ગન્ધઃ
[007।06]
સુગન્ધદુર્ગન્ધયોઃ સમવિષમગન્ધત્વાત્ ।
ત્રિવિધસ્તુ શાસ્ત્રે ।
[007।06-007।07]
"સુગન્ધો દુર્ગન્ધઃ સમગન્ધ" ઇતિ ।
[007।08]
સ્પૃશ્યમેકાદશાત્મદ્કમ્
[007।09]
સ્પ્રષ્ટવ્યમેકાદશદ્રવ્યસ્વભાવમ્ ।
[007।09-007।10]
ચત્વારિ મહાભૂતાનિ શ્લક્ષ્ણત્વં કર્કશત્વં ગુરુત્વં લઘુત્વં શીતં જિઘત્સા પિપાસા ચેતિ ।
[007।10]
તત્ર ભૂતાનિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યામ્ઃ ।

[007।10-007।11]
શ્લક્ષ્ણત્વં મૃદુતા ।
[007।11]
કર્કશત્વં પરુષતા ।
ગુરુત્વં યેન ભાવાસ્તુલ્યન્તે ।
લઘુત્વં વિપર્યયાત્ ।
[007।11-007।12]
શીતમુષ્ણાભિલાષકૃત્ ।
[007।12]
જિઘત્સા ભોજનાભિલાષકૃત્ ।
કારણે કાર્યોપચારાત્ ।
યથા
[007।13-007।14]
"બુદ્ધાનાં સુખ ઉત્પાદઃ સુખા ધર્મસ્ય દેશના ।
સુખા સઙ્ઘસ્ય સામગ્રી સમગ્રાણાં તપઃ સુખં" ॥ ઇતિ ।
[007।15]
તત્ર રૂપધાતૌ જિઘત્સાપિપાસે ન સ્તઃ ।
શેષમસ્તિ
[007।15-007।16]
યદ્યપિ તત્ર વસ્ત્રાણ્યેકશો ન તુલ્યન્તે સઞ્ચિતાનિ પુનસ્તુલ્યન્તે ।
[007।16]
શીતમુપઘાતકં નાસ્તિ ।
[007।16-007।17]
અનુગ્રાહકં કિલાસ્તિ ।
[007।18-007।19]
યદેતદ્બહુવિધં રૂપમુક્તં તત્ર કદાચિદેકેન દ્રવ્યેણ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે યદા તત્પ્રકારવ્યવચ્છેદો ભવતિ ।
[007।19]
કદાચિદ્ બહુભિર્યદા ન વ્યવચ્છેદઃ ।
[007।19-007।20]
તદ્યથા સેનાવ્યૂહમનેકવર્ણસંસ્થાનં મણિસમૂહં ચ દૂરાત્ પશ્યતઃ ।
[007।20]
એવં શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનં વેદિતવ્યં ।
[007।21]
કાયવિજ્ઞાનં તુ પરં પઞ્ચભિઃ સ્પ્રષ્ટવ્યૈરુત્પદ્યત ઇત્યેકે ।
[007।21-007।22]
ચતુર્ભિર્મહાભૂતૈરેકેન ચ શ્લક્ષ્ણત્વાદિના ।
[007।22]
સર્વૈરેકાદશભિરિત્યપરે ।
[007।22-007।23]
નનુ ચૈવં સમસ્તાલમ્બનત્વાત્ સામાન્યવિષયાઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ન સ્વલક્ષણવિષયાઃ ।

[007।23-007।24]
આયતનસ્વલક્ષણં પ્રત્યેતે સ્વલક્ષણવિષયા ઇષ્યન્તે ન દ્રવ્યસ્વલક્ષણમિત્યદોષઃ ।
[007।25]
ઇદં વિચાર્યતે ।
[007।25-007।26]
કાયજિહ્વેન્દ્રિયયોર્યુગપદ્ વિષયપ્રાપ્તૌ સત્યાં કતરદ્ વિજ્ઞાનં પૂર્વમુત્પદ્યતે ।
[007।26]
યસ્ય વિષયઃ પટીયાન્ ।
[007।26-007।27]
સમપ્રાપ્તે તુ વિષયે જિહ્વાવિજ્ઞાનં પૂર્વમુત્પદ્યતે ।
[007।27]
ભોક્તુકામતાવર્જિતત્વાત્સસ્ન્તતેઃ ।
[007।27-007।28]
ઉક્તાઃ પઞાચેન્દ્રિયાર્થાઃ યથા ચ તેષાં ગ્રહણં ।
[007।29]
અવિજ્ઞપ્તિરિદાનીં વક્તવ્યા ।
સેયમુચ્યતે
[008।01-008।02]
વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યાપિ યો ઽનુબણ્ધઃ શુભાશુભઃ ।
મહાભૂતાન્યુપાદાય સ હ્યવિજ્ઞપ્તિરુચ્યતે
[008।03]
વિક્ષિપ્તચિત્તકસ્યેતિ તદન્યચિત્તસ્યાપિ ॥
[008।03-008।04]
અચિત્તકસ્યાપીત્યસંજ્ઞિનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નસ્યાપિ ।
[008।04]
અપિશબ્દેનાવિક્ષિપ્તસચિત્તસ્યાપીતિ વિજ્ઞાયતે ।
[008।05]
યો ઽનુ બન્ધ ઇતિ યઃ પ્રવાહઃ ।
શુભાશુભ ઇતિ કુશલાકુશલઃ ।
[008।05-008।06]
કુશલાકુશલે પ્રાપ્તિવાહો ઽપ્યસ્તીદૃશ ઇતિ તદ્વિશેષણાર્થમુચ્યતે મહાભૂતાન્યુપાદાયેતિ ।
[008।07]
હેત્વર્થ ઉપાદાયાર્થ ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
જનનાદિહેતુભાવાત્ ।
[008।07-008।08]
સ હ્યવિજ્ઞપ્તિરિતિ હિશબ્દસ્તન્નામકરણવિજ્ઞાપનાર્થઃ ।
[008।08-008।09]
રૂપક્રિયાસ્વભાવાપિ સતી વિજ્ઞપ્તિવત્ પરં ન વિજ્ઞાપયતીત્યવિજ્ઞપ્તિઃ ।
[008।09-008।09
ઉચ્યત ઇતિ આચાર્યવચનં દર્શયતિ ।

[008।09-008।10]
સમાસતસ્તુ વિજ્ઞપ્તિસમાધિસંભૂતં કુશલાકુશલં રૂપમવિજ્ઞપ્તિઃ ।
[008।11]
મહાભૂતાન્યુપાદાયેત્યુક્તાનિ કતમાનિ ભૂતાનિ ।
[008।12]
ભૂતાનિ પૃથિવીધાતુરપ્તેજોવાયુધાતવઃ
[008।13]
ઇત્યેતે ચત્વારઃ સ્વલક્ષણોપાદાયરૂપધારણાદ્ ધાતવશ્ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ।
[008।14]
મહત્ત્વમેષાં સર્વાન્યરૂપાશ્રયત્વેનૌદારિકત્વાત્ ।
[008।14-008।15]
અથ વા તદુદ્ભૂતવૃત્તિષુ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુસ્કન્ધેષ્વેષાં મહાસ્ણ્નિવેશત્વાત્ ।
[008।15-008।16]
તે પુનહેતે ધાતવઃ કસ્મિન્ કર્મણિ સંસિધાઃ કિંસ્વભાવાશ્ચેત્યાહ
[008।17]
ધૃત્યાદિકર્મસંસિદ્ધાઃ
[008।18]
ધૃતિસંગ્રહપક્તિવ્યૂહનકર્મસ્વેતે યથાક્રમં સંસિદ્ધાઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુધાતવઃ ।
[008।18-008।19]
વ્યૂહનં પુનર્વૃદ્ધિઃ પ્રસર્પણં ચ વેદિતવ્યમ્ ।
[008।19]
ઇદમેષાં કર્મ ।
સ્વભાવસ્તુ યથાક્રમં
[008।20]
ખરસ્નેહોસ્ણતેરણાઃ
[008।21]
ખરઃ પૃથિવીધાતુઃ ।
સ્નેહો ઽબ્ધાતુઃ ।
ઉષ્ણતા તેજોધાતુઃ ।
[008।22]
ઈરણા વાયુધાતુઃ ।
ઈર્યતે ઽનયા ભૂતસ્રોતો દેશાન્તરોત્પાદનાત્ પ્રદીપેરણવદિતીરણા ।
[008।23]
"વાયુધાતુઃ કતમો લઘુસમુદીરણત્વમ્" ઇતિ પ્રકારણેષુ નિર્દિષ્ટં સૂત્રે ચ ।
[008।23-008।24]
તત્તુ લઘુત્વમુપાદાય રૂપમપ્યુક્તં પ્રકરણેષુ ।
[008।24-008।25]
અતો ય ઈરણાસ્વભાવો ધર્મઃ સ વાયુરિતિ કર્ંઅણા ઽસ્ય સ્વભાવો ઽભિવ્યક્તઃ ।
[008।26]
કઃ પુનઃ પૃથિવ્યાદિનાં પૃથિવીધાત્વાદીનાં ચ વિશેષઃ ।

[009।01]
પૃથિવી વર્ણસંસ્થાનમુચ્યતે લોકસંજ્ઞયા ।
[009।02]
તથા હિ પૃથિવીં દર્શયન્તો વર્ણં સંસ્થાનં ચ દર્શયન્તિ ।
યથા પૃથિવી એવં
[009।03]
આપસ્તેજશ્ચ
[009।04]
વર્ણસંસ્થાનમેવોચ્યતે લોકસંજ્ઞયા ।
[009।05]
વાયુસ્તુ ધાતુરેવ
[009।06]
ય એવ તુ વાયુધાતુઃ સ એવ લોકે વાયુઅરિત્યુચ્યતે ।
[009।07]
તથપિ ચ
[009।08]
યથા પૃથિવી વર્ણસંસ્થાનમુચ્યતે લોકસંજ્ઞયા તથ વાયુઅરપિ ।
[009।08-009।09]
નીલિકા વાત્યા મણ્ડલિકા વાત્યેતિ ॥
[009।10]
કસ્માત્ પુનરયમવિજ્ઞપ્તિપર્યન્તો રૂપસ્કન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
રૌપણાત્ ।
[009।10-009।11]
ઉક્તં ભગવતા "રૂપ્યતે રુપ્યત ઇતિ ભિક્ષવસ્તસ્માદ્રૂપોપાદાનસ્દન્ધ ઇત્યુચ્યતે ॥
[009।11-009।12]
કેન રુપ્યતે ।
[009।12]
પાણિસ્પર્શેનાપિ સ્પૃષ્ટો રૂપ્યત" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
રૂપ્યતે બાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
[009।13]
તથા હ્યર્થવર્ગીયેષૂક્તમ્
[009।14-009।15]
"તસ્ય ચેત્ કામયાનસ્ય ચ્છન્દજાતસ્ય દેહિનઃ ।
તે કામા ન સમૃધ્યન્તિ શલ્યવિદ્ધ ઇવ રૂપ્યતે ॥"
[009।16]
રૂપસ્ય પુનઃ કા બધના ।
વિપરિણામોત્પાદના ।
[009।16-009।17]
પ્રતિઘાતો રૂપેણેત્યપરે ।
[009।17]

પરમાણુરૂપં તર્હિ રૂપં ન પ્રાપ્નોત્યરૂપણાત્ ।
[009।17-009।18]
ન વૈ પરમાણુરૂપમેકં પૃથગ્ ભૂતમસ્તિ ।
[009।18]
સઞ્ઘાતસ્થં તુ તદ્ રૂપ્યત એવ ।
[009।18-009।19]
અતીતાનાગતં તર્હિ રૂપં ન પ્રાપ્નોતિ ।
[009।19]
તદપિ રૂપિતં રૂપયિષ્યમાણં તજ્જાતીયં ચેતિ રૂપમિન્ધનવત્ ।
[009।19-009।20]
અવિજ્ઞપ્તિસ્તર્હિ ન પ્રાપ્નોતિ ।
[009।20]
સાપિ વિજ્ઞપ્તિરૂપણાદ્ રૂપિતા ભવતિ ।
[009।20-009।21]
વૃક્ષપ્રચલને ચ્છાયાપ્રચલનવત્ ।
[009।21]
નાવિકારાત્ ।
[009।21-009।22]
વિજ્ઞપ્તિનિવૃત્તૌ ચાવિજ્ઞપ્તિનિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ વૃક્ષાભાવે ચ્છાયા ઽભાવવત્ ।
[009।22-009।23]
આશ્રયભૂતરૂપણાદિત્યપરે એવં તર્હિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામપ્યાશ્રયરૂપણાત્ રૂપત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[009।23]
વિષમો ઽયમુપન્યાસઃ ।
[009।23-009।24]
અવિજ્ઞપ્તિર્હિ ચ્છાયેવ વૃક્ષં પ્રભેવ મણિં ભૂતાન્યાશ્ર્ત્ય વર્ત્તતે ।
[009।24-009।25]
ન ત્વેવં ચક્ષુરાદીન્યાશ્રિત્ય વર્ત્તન્તે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનિ કેવલં તૂત્પત્તિનિમિક્તમાત્રં તાનિ તેષાં ભવન્તીતિ ।
[009।25-009।26]
ઇદં તાવદવૈભાષિકીયં વૃક્ષમાશ્રિત્ય ચ્છાયા વર્ત્તતે મણિં ચાશ્રિત્ય પ્રભેતિ ।
[009।26-010।01]
ચ્છાયાદિવર્ણપરમાણૂનાં પ્રત્યેકં સ્વભૂતચતુષ્કાશ્રિતત્વાભ્યુપગમાત્ ।
[010।01]
સત્યપિ ચ તદાશ્રિતત્વે ચ્છાયાપ્રભયોર્નાવિજ્ઞપ્તિસ્તથૈવાશ્રિતા ।
યુજ્યતે ।
[010।02]
નિરુદ્ધેષ્વપિ અવિજ્ઞ પ્ત્યાશયેષુ મહાભૂતેષુ તસ્યા અનિરોધો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
[010।02-010।03]
અતો ન ભવત્યેષ પરિહારઃ ।
[010।03-010।04]
અન્યે પુનરત્ર પરિહારમાહુઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામાશ્રયો ભેદં ગતઃ ।

[010।04]
કષ્ચિદ્રૂપ્યતે ચક્ષુરાદિઃ કશ્ચિન્ન રૂપ્યતે યથા મનઃ ।
[010।05]
ન ત્વેવમવિજ્ઞપ્તિઃ ।
[010।05-010।06]
તસ્માદસમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ઇત્યત ઉપપન્નમેતદાશ્રય રૂપણાદ્રૂપમિતિ ।
[010।07]
ય એવ રૂપસ્કન્ધસ્વભાવા ઉક્તાઃ
[010।08]
ઇન્દ્રિયાર્થસ્ત એવેષ્ટા અશાયતનધાતવઃ ।
[010।09]
આયતનવ્યવસ્થાયાં દશાયતનાનિ ।
[010।09-010।10]
ચક્ષુરાયતનં રૂપાયતનં યાવત્ કાયાયતનં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનમિતિ ।
[010।10-010।11]
ધાતુવ્યવસ્થાયાં ત એવ દશધાતવશ્ચક્ષુર્છાતૂ રૂપધાતુર્યાવત્ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુરિતિ ।
[010।11]
ઉક્તો રૂપસ્કન્ધસ્તસ્ય ચાયતનવ્યવસ્થાનમ્ ।
[010।12=01012]
વેદનાદયો વક્તવ્યઃ ।
[010।12]
તત્ર
[010।13]
વેદના ઽનુભવઃ
[010।14]
ત્રિવિધો ઽનુભવો વેદનાસ્કન્ધઃ ।
સુખો દુઃખો , દુઃખાસુખશ્ચ ।
[010।14-010।15]
સ પુનર્ભિદ્યમાનઃ ષડ્ વેદનાકાયાઃ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના યાવમ્વનઃસંસ્પર્શજા વેદનેતિ ।
[010।16]
સંજ્ઞા નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્મિકા
[010।17-010।18]
યાવન્નીલપીતદીર્ઘહ્રસ્વસ્ત્રિપુરુષમિત્રમિત્રસુખદુઃખાદિનિમિત્તોદ્ગ્રહણમસૌ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ ।
[010।18]
સ પુનર્ભિદ્યમાનઃ ષટ્સંજ્ઞાકાયા વેદનાવત્ ॥
[010।19]
ચતુર્ભ્યો ઽન્યે તુ સંસ્કારસ્કન્ધઃ
[010।20]
રૂપવેદનાસંજ્ઞાવિજ્ઞાનેભ્યશ્ચતુબ્બ્ર્યો ઽન્યે તુ સંસ્કારાઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ।
[010।20-010।21]

ભગવતા તુ સૂત્રે ષટ્ ચેતનાકાયા ઇત્યુક્તં પ્રાધાન્યાત્ ।
[010।21-010।22]
સા હિ કર્મસ્વરૂપત્વાદભિસંસ્કરણે પ્રધાના ।
[010।22-010।23]
અત એવોક્તં ભગવતા "સંસ્કૃતમભિસંસ્કરોતિ ।
[010।23]
તસ્માત્ સંસ્કારા ઉપાદાનસ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યત" ઇતિ
[010।23-010।25]
અન્યથા હિ શેષાણાં ચૈતસિકાનાં વિપ્રયુક્તાનાં ચ સંસ્કારાણાં સ્કન્ધાસંગ્રહાદ્દુઃખસમુદયસત્યત્વં ન સ્યાદિતિ પરિજ્ઞાપરિહાણે અપિ ન સ્યાતામ્।
[010।25-010।26]
ઉક્તં ચ ભગવતા "નાહમેકધર્મમપિ અનભિજ્ઞાયાપરિજ્ઞાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાં વદામીતિ ।
[010।26]
એવમપ્રહાયે" ત્યુક્તમ્ ।
[011।01]
તસ્માદવશ્યમેષાં સંસ્કારસ્કન્ધસંગ્રહો "ભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
[011।02]
એતે પુનસ્ત્રયઃ ।
[011।03]
વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાઃ આયતનધાતુવ્યવસ્થાયાં
[011।04]
ધર્માયતનધાત્વાખ્યાઃ સહાવિજ્ઞપ્ત્યસંસ્કૃતૈઃ
[011।05]
ઇત્યેતાનિ સપ્ત દ્રવ્યાણિ ધર્માયતનં ધર્મધાતુશ્ચેત્યાખ્યાયન્તે ।
[011।06]
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ
[011।07]
વિષયં વિષયં પ્રતિ વિજ્ઞપ્તિરુપલબ્ધિર્વિજ્ઞાન સ્કન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
[011।07-011।08]
સ પુનઃ ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યાવન્મનોવિજ્ઞાનમિતિ ।
[011।08-011।09]
ય એષ વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઉક્ત આયતનવ્યવસ્થાયાં
[011।10]
મન આયતનં ચ તત્ ।
[011।11]
ધાતુવ્યવસ્થાયાં સ એવ
[011।12]
ધાતવઃ સસ્પ્ત ચ મતાઃ
[011।13]
કતમે સપ્ત ।
[011।14]

ષડ્ વિજ્ઞાનાન્યથો મનઃ
[011।15]
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુર્યાવન્મનોવિજ્ઞાનધાતુમનોધાતુશ્ચ ।
[011।15-011।16]
એવમત્ર પઞ્ચ સ્કન્ધા દ્વાદશાયતનાનિ અષ્ટાદશ ધાતવો નિર્દ્દિષ્ટા ભવણ્તિ ।
[011।16-011।17]
અવિજ્ઞપ્તિવર્જ્યો રૂપસ્કન્ધો દશાયતનાનિ દશ ધતવઃ ।
[011।17-011।18]
વેદના દયઃ સ્કન્ધાસ્ત્રયો "વિજ્ઞપ્તિરસંસ્કૃતાનિ ચ ધર્માયતનં ધર્મધાતુશ્ચ વિજ્ઞાનસ્કન્ધો મન આયતનં ષડ્ વિજ્ઞાનધાતવો મનોધાતુશ્ચેતિ ॥
[011।19]
નનુ ચ ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
[011।19-011।20]
અથ કો "યં પુનસ્તેભ્યો "ન્યો મનોધાતુઃ ન ખલુ કશ્ચિદન્યઃ ।
[011।20]
કિં નર્હિ ।
તેષામેવ
[011।21]
ષણ્ણામનન્તરાતીતં વિજ્ઞાનં યદ્ધિ તન્મનઃ ।
[011।22]
યદ્યત્સમનન્તરનિરુદ્ધં વિજ્ઞાનં તન્મનોધાતુરિત્યુચ્યેત ।
[011।22-011।23]
તદ્યથા સ એવ પુત્રો "ન્યસ્ય પિતા ભવતિ તદેવ ફલમન્યસ્ય બીજમિતિ ।
[011।23-011।25]
એવં તર્હિ દ્રવ્યતઃ સપ્તદશ ધાતવો ભવન્તિ દ્વાદશ વા ષડ્વિજ્ઞાનધાતુમનોધાતૂનામિતરેતરાન્તર્ભાવાદિતિ કસ્માદષ્ટાદાશ વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
[011।25]
યદ્યપ્યેવં તથાપિ
[011।26]
ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધ્યર્થ ધાતવો "ષાદશ્ સ્મૃતાઃ
[011।27]
પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનધાતૂનાં ચક્ષુર્ધાત્વાયતનાદયઃ પઞ્ચાશ્રયાઃ ।
[011।28]
ષષ્ઠસ્ય મનોવિજ્ઞાનધાતોરાશ્રયો "ન્યો નાસ્તિ ।
[011।28-011।29]
અતસ્તદાશ્રયપ્રસિદ્ધચ્યર્થ મનોધાતુરૂપદિષ્ટઃ ।
[011।29-012।01]
એવમાશ્રયાશ્રિતાલમ્બનષ્ટ્કવ્યવસથાનાદષ્ટાદશ ધાતવો ભવન્તીતિ ।
[012।01]
અર્હતસ્તર્હિ ચરમં ચિત્તમ્ ન મનો ભવિષ્યતિ ।
[012।02]
નહિ તદસ્તિ યસ્ય તત્સસ્મનન્તરાતીતં સ્યાદિતિ ।

ન ।
[012।02-012।03]
તસ્યાપિ મનોભાવેનાવસ્થિતત્વાત્ ।
[012।03]
અન્યકારણવૈકલ્યાત્તુ નોત્તરવિજ્ઞાનસંભૂતિઃ ॥
[012।04]
તત્ર સ્કન્ધૈઃ સર્વસંસ્કૃતસંગ્રહઃ ।
[012।04-012।05]
ઉપાદાનસ્કન્ધૈઃ સર્વસાસ્રવાણામા યતનધાતુભિઃ સર્વધર્માણામ્ ।
[012।05]
સમાસતસ્તુ જ્ઞાતવ્યઃ
[012।06-012।07]
સર્વસંગ્રહ એકેન સ્કન્દેહ્નાયતનેન ચ
ધાતુના ચ
[012।08]
રૂપસ્કન્ધેન મન આયતનેન ધર્મધાતુના ચ સર્વધર્માણાં સંગ્રહો બોદ્ધવ્યઃ ।
[012।08-012।09]
સ ખલ્વેષ સંગ્રહો યત્ર ક્વચિદુચ્યમાનો વેદિતવ્યઃ ।
[012।10]
સ્વભાવેન
[012।11]
ન પરભાવેન ।
કિમ્ કારણમ્ ।
[012।12]
પરભાવવિયોગતઃ
[012।13]
વિયુક્તો હિ પરભવેન ધર્મઃ ।
તસ્માન્ન યેન વિયુક્તસ્તેનૈવ સંગૃહીતો યુજ્યતે ।
[012।13-012।14]
તદ્યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં રૂપસ્કન્ધેન ચક્ષુરાયતનધાતુભ્યાં ચ દુઃખસમુદયસત્યાભ્યાં ચ સંગૃહીતમ્ ।
[012।15]
તત્સ્વભાવત્વાત્ ।
નાન્યૈઃ સ્કન્ધાદિભિસ્તદ્ભાવ વિયુક્તત્વાત્ ।
[012।15-012।16]
યસ્ત્વન્યેનાન્યસ્ય સંગ્રહ ઉચ્યતે યથા સંગ્રહવસ્તુભિઃ પર્ષદાં સ હિ કાદાચિત્કત્વાત્ સાંકેતિકો વેદિતવ્યઃ ।
[012।17]
નનુ ચૈકવિંશત્યા ધાતુભિર્ભવિતવ્યમ્ ।
ચક્ષુષો દ્વિત્વાત્ શ્રોત્રઘ્રાણયોશ્ચ ।
[012।18]
ન ભવિતવ્યમ્ ।

યસ્માત્ ।
[012।19-012।20]
જાતિગોચરવિજ્ઞાનસામાન્યાદેકધાતુતા
દ્વિત્વે "પિ ચક્ષુરદીનં
[012।21]
ત્ર જાતિસામાન્યમુભયોશ્ચક્ષુઃસ્વભાવત્વાત્ ।
[012।21-012।22]
ગોચરસામાન્યમુભયો રૂપવિષયત્વાત્ ।
[012।22]
વિજ્ઞાનસામાન્યમુભયોરેકચક્ષુર્વિજ્ઞાનાશ્રયત્વાત્ ।
તસ્મદેક એવ ચક્ષુર્ધાતુઃ ।
[012।23]
એવં શ્રોત્રઘ્રાણયોરપિ યોજ્યમ્ ।
[012।24]
શોભાર્થં તુ દ્વયોદ્ભવઃ
[012।25]
એકધાતુત્વે "પિ તુ ચક્ષુરાદીનં દ્વયોઃ સંભવ આશ્રયસ્ય શોભાર્થમ્ ।
[012।25-013।01]
અન્ય થા હ્યેકચક્ષુઃશ્રોત્રાધિષ્ઠાનૈકનાસિકાવિલસંભવાત્ મહદ્ વૈરુપ્યં સ્યાદિતિ ।
[013।02]
ઉક્તાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ
[013।03]
ઇદં તુ વક્તવ્યં કઃ સ્કન્ધાયતનધાત્વર્થ ઇતિ ।
[013।04]
રાશ્યાયદ્વારગોત્રાર્થાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
[013।05-013।07]
ઽયત્ કિઞ્ચિદ્રૂપમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમાધ્યાત્મિબાહ્યમ્ ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યદ્વા દૂરે અન્તિકે તત્સર્વમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય રૂપસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતી તિ વચનાત્ સૂત્રે રાશ્યર્થઃ સ્કન્ધાર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
[013।07-013।08]
તત્રાતીતં રૂપમનિત્યતાનિરુદ્ધમ્ ।
[013।08]
અનાગતમનુત્પન્નમ્ ।
પ્રત્યુત્પન્નમુત્પન્નાનિરુદ્ધમ્ ।
[013।09]
આધ્યાત્મિકં સ્વાસાન્તાનિકં બાહ્યમન્યદાયતનતો વા
[013।09-013।10]
ઔદારિકં સપ્રતિઘં સૂક્ષ્મમપ્રતિઘમાપેક્ષિકં વા ।
[013।10]
આપેક્ષિકત્વાદસિદ્ધમિતિ ચેત્ ।
ન ।
[013।10-013।11]