Abhidharmakośa · Chapter 5

abhidharmakośe karmanirddeśo nāma caturtha kośasthānamiti //
pañcamaṃ kośasthānam
om namo buddhāya
mūlaṃ bhavasyānuśayāḥ ṣaḍrāgaḥ pratighastathā /
māno 'vidyā ca dṛṣṭiśca vicikitsā ca te punaḥ

ṣaḍrāgabhedātsaptoktāḥ bhavarāgo dvidhātujaḥ /
antarmukhatvāttanmokṣasaṃjñāvyāvṛttaye kṛtaḥ

dṛṣṭayaḥ pañca satkāyamithyāntagrahadṛṣṭayaḥ /
dṛṣṭiśīlavrataparāmarśāviti punardaśaḥ

daśaite saptāsaptāṣṭau tridvidṛṣṭivivarjitāḥ /
yathākramaṃ prahīyante kāme duḥkhādidarśanaiḥ

catvāro bhāvanāheyāḥ ta evāpratighāḥ punaḥ /
rūpadhātau tathārūpye ityaṣṭānavatirmatāḥ

bhavāgrajāḥ kṣāntivadhya dṛggheyā eva śeṣajāḥ /
dṛgbhāvanābhyām akṣāntivadhyā bhāvanayaiva tu

ātmātmīyadhruvocchedanāstihīnā gradṝṣṭayaḥ /
ahetvamārge taddṛṣṭiretāstāḥ pañca dṛṣṭayaḥ

īśvarādiṣu nityātmaviparyāsāt pravartate /
kāraṇābhiniveśo 'to dūḥkhadṛggheya eva saḥ

dṛṣṭitrayādviparyāsacatuṣkaṃ viparītataḥ /
nitīraṇāt samāropāt saṃjñācitte tu tadvaśāt

sapta mānāḥ navavidhāstribhyaḥ dṛgbhāvanākṣayāḥ /
vadhādiparyavasthānaṃ heyaṃ bhāvanayā tathā

vibhavecchā na cāryasya saṃbhavanti vidhādayaḥ /
nāsmitā dṛṣṭipuṣṭatvāt kaukṛtyaṃ nāpi cāśubham

sarvatragā duḥkhahetudṛggheyā dṛṣṭayastathā /
vimatiḥ saha tābhiśca yāvidyāveṇikī ca yā

navordhvālambanā eṣāṃ dṛṣṭidvayavivarjitāḥ /
prāptivarjyāḥ sahabhuvo ye 'pyebhiste 'pi sarvagāḥ

mithyādṛgvimatī tābhyāṃ yuktāvidyātha kevalā /
nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍanāsravagocarāḥ

svabhūmyuparamo mārgaḥ ṣaḍbhūminavabhūmikaḥ /
tadgocarāṇāṃ viṣayo mārgo hyanyo 'nyahetukaḥ

na rāgastasya varjyatvāt na dveṣo 'napakārataḥ /
na māno na parāmarśau śāntaśuddhyagrabhāvataḥ

sarvatragā anuśayāḥ sakalāmanuśerate /
svabhūmimālambanataḥ svanikāyamasarvagāḥ

nānāsravordhvaviṣayāḥ asvīkārādvipakṣataḥ /
yena yaḥ saṃprayuktastu sa tasmin saṃprayogataḥ

ūrdhvamavyākṛtāḥ sarve kāme satkāyadarśanam /
antagrāhaḥ sahābhyāṃ ca mohaḥ śeṣāstvihāśubhāḥ

kāme 'kuśalamūlāni rāgapratighamūḍhayaḥ /
trīṇyakuśalamūlāni tṛṣṇāvidyā matiśca sā

dvidhordhvavṛtternāto 'nyau catvāryeveti bāhyakāḥ /
tṛṣṇādṛṅmānamohāste dhyāyitritvādavidyayā

ekāṃśato vyākaraṇaṃ vibhajya paripṛcchya ca /
sthāpyaṃ ca maraṇotpatti viśiṣṭātmānyatādivat

rāgapratighamānaiḥ syadatītapratyupasthitaiḥ /
yatrotpannāprahīṇāste tasmin vastuni saṃyutaḥ

sarvatrānāgatairebhirmānasaiḥ svādhvike paraiḥ /
ajaiḥ sarvatra śeṣaistu sarvaiḥ sarvatra saṃyutaḥ

sarvakālāstitā uktatvāt dvayāt sadviṣayāt phalāt /
tadastivādāt sarvāstivādā iṣṭāḥ caturvidhāḥ

te bhāvalakṣaṇāvasthānyathānyathikasaṃjñitāḥ /
tṛtīyaḥ śobhanaḥ adhvānaḥ kāritreṇa vyavasthitāḥ

kiṃ vighnaṃ tatkathaṃ nānyat adhvāyogaḥ tathā sataḥ /
ajātanaṣṭatā kena gambhīrā khalu dharmatā

prahīṇe duḥkhadṛggheye saṃyuktaḥ śeṣasarvagaiḥ /
prāk prahīṇe prakare ca śeṣaistadviṣayairmalaiḥ

duḥkhahetudṛgabhyāsapraheyāḥ kāmadhātujāḥ /
svakatrayaikarūpāptāmalavijñānagocarāḥ

svakādharatrayordhvaikāmalānāṃ rūpadhātujāḥ /
ārūpyajāstridhātvātpatrayānāsravagocarāḥ

nirodhamārgadṛggheyāḥ sarve svādhikagocarāḥ /
anāsravāstridhātvantyatrayānāsravagocarāḥ

dvidhā sānuśayaṃ kliṣṭamakliṣṭamanuśāyakaiḥ /
mohākāṅkṣā tato mithyādṛṣṭiḥ satkāyadṛktataḥ

tato 'ntagrahaṇaṃ tasmācchīlāmarśaḥ tato dṛśaḥ /
rāgaḥ svadṛṣṭau mānaśca dveṣo 'nyatra ityanukramaḥ

aprahīṇādanuśayādviṣayāt pratyupasthitāt /
ayoniśo manaskārāt kleśaḥ saṃpūrṇakāraṇaḥ

kāme saparyavasthānāḥ kleśāḥ kāmasravo vinā /
mohena anuśayā eva rūpārūpye bhavāsravaḥ

avyākṛtāntarmukhā hi te samāhitabhūmikāḥ /
ata ekīkṛtāḥ mūlamavidyetyāsravaḥ pṛthak

tathaughayogā dṛṣṭīnāṃ pṛthagbhāvastu pāṭavāt /
nāsraveṣvasahāyānāṃ na kilāsyānukūlatā

yathoktā eva sāvidyā dvidhā dṛṣṭivivecanāt /
upādānāni avidyā tu grāhikā ne ti miśritā

aṇavo 'nugatāścaite dvidhā cāpyanuśerate /
anubadhnanti yasmācca tasmādanuśayāḥ smṛtāḥ

āsayantyāsravantyete haranti śleṣayantyatha /
upagṛhṇanti cetyeṣāmāsravādiniruktayaḥ

saṃyojanādibhedena punaste pañcadhoditāḥ /
dravyāmarśana sāmānyaddṛṣṭī saṃyojanāntaram

ekāntākuśalaṃ yasmāt svatantraṃ cobhayaṃ yataḥ /
īrṣyāmātsaryameṣūktaṃ pṛthak saṃyojanadvayam

pañcadhāvarabhāgīyaṃ dvābhyāṃ kāmānatikramaḥ /
tribhistu punarāvṛttiḥ mukhamūlagrahāttrayam

agantukāmatāmārgavibhramo mārgasaṃśayaḥ /
ityantarāyā mokṣasya gamane 'tastrideśanā

pañcadhaivordhvabhāgīyaṃ dvau rāgau rūpyarūpijau /
auddhatyamānamohāśca vidvaśād bandhanatrayam

ye 'pyanye caitasāḥ kliṣṭāḥ saṃskāraskandhasaṃjñitāḥ /
kleśebhyaste 'pyupakleśāste tu na kleśasaṃjñitāḥ

āhrīkyamanapatrapyamīrṣyāmātsaryamuddhavaḥ /
kaukṛtyaṃ styānamiddhaṃ ca paryavasthānamaṣṭadhā

krodhamrakṣau ca rāgotthā āhrīkyauddhatyamatsarāḥ /
mrakṣe vivādaḥ avidyātaḥ styānamiddhānapatrapāḥ

kaukṛtyaṃ vicikitsātaḥ kodherṣye pratighānvaye /
anye ca ṣaṭkleśamalāḥ māyā śāṭhyaṃ madastathā

pradāśa upanāhaśca vihiṃsā ceti rāgajau /
māyāmadau pratighaje upanāhavihiṃsane

dṛṣṭyāmarśāt pradāśastu śāṭhyaṃ dṛṣṭisamutthitam /
tatrāhrīkyānapatrāpyastyānāmiddhoddhavā dvidhā

tadanye bhāvanāheyāḥ svatantrāśca tathā malāḥ /
kāme 'śubhāḥ trayo dvidhā pareṇāvyākṛtāstataḥ

māyā śāṭhyaṃ ca kāmādyadhyānayoḥ brahmavañcanāt /
styānauddhatyamadā dhātutraye anye kāmadhātujāḥ

samānasiddhā dṛggheyā manovijñānabhūmikāḥ /
upakleśāḥ svatantrāśca ṣaḍ vijñānāśrayāḥ pare

sukhābhyāṃ saṃprayukto hi rāgaḥ dveṣo viparyayāt /
mohaḥ sarvaiḥ asaddṛṣṭirmanoduḥkhasukhena tu

daurmanasyena kāṅkṣā anye saumanasyena kāmajāḥ /
sarve 'pyupekṣayā svaiḥ svairyathābhūmyūrdhvabhūmikāḥ

daurmanasyena kaukṛtyamīrṣyā krodho vihiṃsanam /
upanāhaḥ pradāśaśca mātsaryaṃ tu viparyayāt

māyā śāṭhyamatho mrakṣo middhaṃ cobhayathā madaḥ /
sukhābhyām sarvagopekṣā catvāryanyāni pañcabhiḥ

kāme nivaraṇāni ekavipakṣāhārakṛtyataḥ /
dvayaketā pañcatā skandhavighātavicikitsanāt

ālambanaparijñānāttadālambanasaṃkṣayāt /
ālambanaprahāṇācca pratipakṣodayāt kṣayaḥ

prahāṇādhārabhūtattva dūṣaṇākhyaścaturvidhaḥ /
pratipakṣaḥ prahātavyaḥ kleśa ālambanāt mataḥ

vailakṣaṇyādvipakṣatvāddeśavicchedakālataḥ /
bhūtaśīlapradeśādhvadvayānāmiva dūratā

sakṛt kṣayaḥ visaṃyogalābhasteṣāṃ punaḥ pūnaḥ /
pratipakṣodayaphalaprāptīndriyavivṛddhiṣu

parijñā nava kāmādyaprakāradvayasaṃkṣayaḥ /
ekā dvayoḥ kṣaye dve te tathordhvaṃ tisra eva tāḥ

anyā avarabhāgīyarūpasarvāsravakṣayāḥ /
tisraḥ parijñāḥ ṣaṭ kṣāntiphalaṃ jñānasya śeṣitāḥ

anāgamyaphalaṃ sarvā dhyānānāṃ pañca vāthavā /
aṣṭau sāmantakasyaikā maulārūpyatrayasya ca

āryamārgasya sarvāḥ dve laukikasya anvayasya ca /
dharmajñānasya tisrastu ṣaṭ tatpakṣasya pañca ca

anāsravaviyogāpterbhavāgravikalīkṛteḥ /
hetudvayasamudghātāt parijñā dhātvatikramāt

naikayā pañcabhiryāvaddarśanasthaḥ samanvitaḥ /
bhāvanāsthaḥ punaḥ ṣaḍibharekayā vā dvayena vā

tāsāṃ saṃkalanaṃ dhātuvairāgyaphalalābhataḥ /
ekāṃ dve pañca ṣaṭ kaścijjahātyāpnoti pañca na