Abhidharmakośa · Chapter 6
samāptaḥ parijñāprasaṅgaḥ //
abhidharmakośe 'nuśayanirddeśo nāma pañcamaṃ kośasthānaṃ samāptamiti //
śrīlāmāvākasya yadatra puṇyam /
ṣaṣṭhaṃ kośasthānam
om namo buddhāya //
kleśaprahāṇāmākhyātaṃ satyadarśanabhāvanāt /
dvividho bhāvanāmārgo darśanākhyastvanāsravaḥ
satyānyuktāni catvāri duḥkhaṃ samudayastathā /
nirodhamārga iti eṣāṃ yathābhisamayaṃ kramaḥ
duḥkhā stridūḥkhatāyogādyathāyogamaśeṣataḥ /
manāpā amanāpāśca tadanye caiva sāsravāḥ
yatra bhinnena tadbuddhiranyāpohe dhiyā ca tat /
ghaṭārthavatsaṃvṛtisat paramārthasadanyathā
vṛttasthaḥ śrutacintāvānbhāvanāyāṃ prayujyate /
nāmobhayārthaviṣayā śrutamayyādikā dhiyaḥ
vyapakarṣadvayavataḥ nāsaṃtuṣṭamahecchayoḥ /
labdhe bhūyaḥspṛhātuṣṭiralabdhecchā mahecchatā
viparyāsāttadvipakṣau tridhātvāptāmalau ca tau /
alobhaḥ āryavaṃśāśca teṣāṃ tuṣṭayātmakāstrayaḥ
karmāntena tribhirvṛttiḥ tṛṣṇotpādavipakṣataḥ /
mamāha kāravastvicchātatkālātyantaśāntaye
tatrāvatāro 'śubhayā cānāpānasmṛtena ca /
adhirāgavitarkāṇām śaṃkalā sarvārāgiṇām
āsamudrāsthivistārasaṃkṣepādādikarmikaḥ /
pādāsthna ākapālārdhatyāgāt kṛtajayaḥ smṛtaḥ
atikrāntamanaskāro bhrūmadhye cittadhāraṇāt /
alobho daśabhūḥ kāmadṛśyālambā nṛjāśubhā
ānāpānasmṛtiḥ prajñā pañcabhūrvāyurgīcarā /
kāmāśrayā na bāhyānām ṣaḍ vidhā gaṇanādibhiḥ
ānāpānau yataḥ kāyaḥ sattvākhyau anupāttakau /
naiḥṣyandikau nādhareṇa lakṣyete manasā ca tau
niṣprannaśamathaḥ kuryāt smṛtyupasthānabhāvanām /
kāyaviccittadharmāṇāṃ dvilakṣaṇaparīkṣaṇāt
prajñā śrutādimayī anye saṃsargālambanāḥ kramaḥ /
yathotpatti catuṣkaṃ tu viparyāsavipakṣataḥ
sa dharmasmṛtyupasthāne samastālambane sthitaḥ /
ānityaduḥkhataḥ śūnyānātmatastānvipaśyati
tata ūṣmagatotpattiḥ taccatuḥsatyagocaram /
ṣoḍaśākāram ūṣmabhyo mūrdhānaḥ te 'pi tādṛśāḥ
ubhayākaraṇaṃ dharmeṇa anyairapi tu vardhanam /
tebhyaḥ kṣāntiḥ dvidhā tadvat kṣāntyā dharmeṇa vardhanam
kāmāptaduḥkhaviṣayā tvadhimātrā kṣaṇaṃ ca sā /
tathāgradharmāḥ sarve tu pañcaskandhāḥ vināptibhiḥ
iti nirvedhabhāgīyaṃ caturdhā bhāvanāmayam /
anāgamyā ntaradhyānabhūmikam dve tvadho 'pi vā
kāmāśrayāṇi agradharmān dvayāśrayān labhate 'ṅganā /
bhūmityāgāttyajatyāryastāni anāryastu mṛtyunā
ādye dve parihāṇyā ca maulestatraiva satyadṛk /
apūrvāptirvihīneṣu hānī dve asamanvitiḥ
mūrdhalābhī na mūlacchit kṣāntilābhyanapāyagaḥ /
śiṣyagotrā nnivartya dve buddhaḥ syāt trīṇyapītaraḥ
ābodheḥ sarvamekatra dhyānāntye śāstṛkhaḍgayoḥ /
prāktebhyo mokṣabhāgīyaṃ kṣipraṃ mokṣastribhirbhavaiḥ
śrutacintāmayaṃ trīṇi karmāṇi ākṣipyate nṛṣu /
laukikebhyo 'gradharmebhyo dharmakṣāntiranāsravā
kāmaduḥkhe tato 'traiva dharmajñānaṃ tathā punaḥ /
śeṣe duḥkhe 'nvayakṣāntijñāne satyatraye tathā
iti ṣoḍaśacitto 'yaṃ satyābhisamayaḥ tridhā /
darśanālambakāryākhyaḥ so 'gradharmaikabhūmikaḥ
kṣāntijñānānyanantarya muktimārgā yathākramam /
adṛṣṭadṛṣṭerdṛṅgmārgastatra pañcadaśa kṣaṇāḥ
mṛdutīkṣṇendriyau teṣu śraddhādharmānusāriṇau /
ahīnabhāvanāheyau phalādyuapratipannakau
yāvat pañcaprakāraghnau dvītīye 'rvāṅnavakṣayāt /
kāmādviraktāvūrdhvaṃ vā tṛtīyapratipannakau
ṣoḍaśe tu phalasthau tau yatra yaḥ pratipannakaḥ /
śraddhādhimuktadṛṣṭyāptau mṛdutīkṣṇendriyau tadā
phale phalaviśiṣṭasya lābho mārgasya nāstyataḥ /
nāprayukto viśeṣāya phalasthaḥ pratipannakaḥ
navaprakārā doṣā hi bhūmau bhūmau tathā guṇāḥ /
mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ
akṣīṇabhāvanāheyaḥ phalasthaḥ saptakṛtparaḥ /
tricaturvidhamuktastu dvitrijanmā kulaṃkulaḥ
āpañcamaprakāraghno dvitīyapratipannakaḥ /
kṣīṇaṣaṣṭhaprakārastu sakṛdāgāmyasau punaḥ
kṣīṇasaptāṣṭadoṣāṃśa ekajanmaikavīcikaḥ /
tṛtīyapratipannaśca so 'nāgāmi navakṣayāt
so 'ntarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtiḥ /
ūrdhvastrotāśca sa dhyāne vyavakīrṇo 'kaniṣṭhagaḥ
sa pluto 'rdhaplutaḥ sarvacyutaśca anyo bhavāgragaḥ /
ārūpyagaścaturdhānyaḥ iha nirvāpako 'paraḥ
punastrīṃstrividhān kṛtvā nava rūpopagāḥ smṛtāḥ /
tadviśeṣaḥ punaḥ karmakleśendriyaviśeṣataḥ
ūrdhvastroturabhedena sapta sadgatayo matāḥ /
sadasadvṛttyavṛttibhyāṃ gatāpratyāgateśca tāḥ
na parāvṛttajanmāryaḥ kāme dhātvantaropagaḥ /
sa cordhvajaśca naivākṣasaṃcāraparihāṇibhāk
ākīryate caturtha prāk niṣpatti kṣaṇamiśraṇāt /
upapattivihārārtha kleśabhīrutayāpi ca
tatpāñcavidhyātpañcaiva śuddhāvāsopapattayaḥ /
nirodhalābhyanāgāmī kāyasākṣī punarmataḥ
ābhavāgrāṣṭabhāgakṣidarhattve pratipannakaḥ /
navamasyāpyānantaryapathe vajropamaśca saḥ
tatkṣayāptyā kṣayajñānaṃ āśaikṣo 'rhannasau tadā /
lokottareṇa vairāgyaṃ bhavāgrāt anyato dvidhā
laukikenāryavairāgye visaṃyogāptayo dvidhā /
lokottareṇa cetyeke tyakte kleśāsamanvayāt
bhavāgrādhavimuktordhvajātavattvasamanvayaḥ /
anāsraveṇa vairāgyamanāgāmyena sarvataḥ
dhyānātsāmantakādvāntyo mukti mārgastribhūjaye /
nordhvaṃ sāmantakāt āryairaṣṭābhiḥ svordhvabhūjayaḥ
vimuktyānantaryapathā laukikāstu yathākramam /
śāntādyudārādyākārāḥ uttarādharagocarāḥ
yadyakopyaḥ kṣayajñānādanutpādamatiḥ na cet /
kṣayajñānamaśaikṣo vā dṛṣṭiḥ sarvasya sārhataḥ
śrāmaṇyamamalo mārgaḥ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ phalam /
ekānnavatistāni muktimārgāḥ saha kṣayaiḥ
catuṣphalavyavasthā tu pañcakāraṇasaṃbhavāt /
pūrvatyāgo 'nyamārgāptiḥ kṣayasaṃkalanaṃ phale
jñānāṣṭakasya lābho 'tha ṣoḍaśākārabhāvanā /
laukikāptaṃ tu miśratvānāsravāptiḥ dhṛteḥ phalam
brāhmaṇyaṃ brahmacakraṃ ca tadeva brahmavartanāt /
dharmacakraṃ tu dṛṅmārgaḥ āśugatvādyarādibhiḥ
kāme trayāptiḥ antyasya triṣu nordhva hi dṛkpathaḥ /
asaṃvegādiha vidhā tatra niṣṭheti cāgamāt
ṣaḍarhanto matāḥ teṣāṃ pañca śraddhādhimuktijāḥ /
vimuktiḥ sāmayikyeṣām akopyākopyadharmaṇaḥ
ato 'samayamukto 'sau dṛṣṭiprāptānvayaśca saḥ /
tadgotrā āditaḥ kecitkeciduttāpanāgatāḥ
gotrāccaturṇāṃ pañcānāṃ phalāddhāniḥ na pūrvakāt /
śaikṣānāryāśca ṣaḍgotrāḥ saṃcāro nāsti darśane
parihāṇistridhā jñeyā prāptāprāptopabhogataḥ /
antyā śāsturakopyasya madhyā cānyasya tu tridhā
mriyate na phalabhraṣṭaḥ tadakārya karoti na /
vimuktyānantaryapathā navākopye atisevanāt
dṛṣṭayāptatāyāmekaikaḥ anāsravāḥ nṛṣu vardhanam /
aśaikṣo nava niśritya bhūmīḥ śaikṣastu ṣaṭ yataḥ
saviśeṣaṃ phalaṃ tyaktvā phalamāpnoti vardhayan /
dvau buddhau śrāvakāḥ sapta navaite navadhendriyāḥ
prayogākṣasamāpattivimuktyubhayataḥ kṛtāḥ /
pudgalāḥ sapta ṣaṭ tvete dvau dvau mārgatraye yataḥ
nirodhalābhyubhayatovimuktaḥ prajñayetaraḥ /
samāpattīndriyaphalaiḥ pūrṇaḥ śaikṣo 'bhidhīyate
aśaikṣaparipūrṇatvaṃ dvābhyām mārgaḥ samāsataḥ /
viśeṣamuktyānantaryaprayogākhya ścaturvidhaḥ
dhyāneṣu mārgaḥ pratipatsukhā duḥkhānyabhūmiṣu /
dhanyābhijñā mṛdumateḥ kṣiprābhijñetarasya tu
anutpādakṣayajñāne bodhiḥ tādanulomyataḥ /
saptatriṃśattu tatpakṣyāḥ nāmato dravyato daśa
śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ prajñā samādhiḥ prītyupekṣaṇe /
praśrabdhiśīlasaṃkalpāḥ prajñā hi smṛtyupasthitiḥ
vīryaṃ samyakprahāṇākhyamṛddhipādāḥ samādhayaḥ /
pradhānagrahaṇaṃ sarve guṇāḥ prāyogikāstu te
ādikarmikanirvedhabhāgīyeṣu prabhāvitāḥ /
bhāvane darśane caiva sapta vargā yathākramam
anāsravāṇi bodhyaṅgamārgāṅgāni dvidhetare /
sakalāḥ prathame dhyāne anāgamye prītivarjitāḥ
dvitīye 'nyatra saṃkalpāt dvayostaddvayavarjitāḥ /
dhyānāntare ca śīlāṅgaistābhyāṃ ca triṣvarūpiṣu
kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṅgavarjitāḥ /
trisatyadarśane śīladharmāvetyaprasādayoḥ
lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayorapi /
dharmaḥ satyatrayaṃ bodhisattvapratyekabuddhayoḥ
mārgaśca dravyatastu dve śraddhā śīlaṃ ca nirmalāḥ /
noktā vimuktiḥ śaikṣāṅgaṃ baddhatvāt sā punardvidhā
asaṃskṛtā kleśahānamadhimuktastu saṃskṛtā /
sāṅgaḥ saiva vimuktī dve jñānaṃ bodhiryathoditā
vimucyate jāyamānasaśaikṣaṃ cittamāvṛteḥ /
nirudhyamāno mārgastu prajahāti tadāvṛtim
asaṃskṛtaiva dhātvākhyā virāgo rāgasaṃkṣayaḥ /
prahāṇadhāturanyeṣāṃ nirodhākhyastu vastunaḥ
nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānaiḥ virajyate /
sarvairjahāti yaiḥ evaṃ catuṣkoṭikasaṃbhavaḥ
Original text: Abhidharmakośa · Edition: unknown source; cf. the edition by P. Pradhan. Vasubandhu, Abhidharmakośabhāṣya, rev. 2nd ed. with introduction and indices by A. Haldar, Patna 1975 (Tibetan Sanskrit Works Series, 8), and G.V. Gokhale, The Text of the Abhidharmakośakārikā of Vasubandhu, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, New Series, vol. 22 (1946), pp. 73-102. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0