અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 5

અભિધર્મકોશે કર્મનિર્દ્દેશો નામ ચતુર્થ કોશસ્થાનમિતિ ॥
પઞ્ચમં કોશસ્થાનમ્
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય
મૂલં ભવસ્યાનુશયાઃ ષડ્રાગઃ પ્રતિઘસ્તથા ।
માનો ઽવિદ્યા ચ દૃષ્ટિશ્ચ વિચિકિત્સા ચ તે પુનઃ

ષડ્રાગભેદાત્સપ્તોક્તાઃ ભવરાગો દ્વિધાતુજઃ ।
અન્તર્મુખત્વાત્તન્મોક્ષસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તયે કૃતઃ

દૃષ્ટયઃ પઞ્ચ સત્કાયમિથ્યાન્તગ્રહદૃષ્ટયઃ ।
દૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શાવિતિ પુનર્દશઃ

દશૈતે સપ્તાસપ્તાષ્ટૌ ત્રિદ્વિદૃષ્ટિવિવર્જિતાઃ ।
યથાક્રમં પ્રહીયન્તે કામે દુઃખાદિદર્શનૈઃ

ચત્વારો ભાવનાહેયાઃ ત એવાપ્રતિઘાઃ પુનઃ ।
રૂપધાતૌ તથારૂપ્યે ઇત્યષ્ટાનવતિર્મતાઃ

ભવાગ્રજાઃ ક્ષાન્તિવધ્ય દૃગ્ઘેયા એવ શેષજાઃ ।
દૃગ્ભાવનાભ્યામ્ અક્ષાન્તિવધ્યા ભાવનયૈવ તુ

આત્માત્મીયધ્રુવોચ્છેદનાસ્તિહીના ગ્રદૄષ્ટયઃ ।
અહેત્વમાર્ગે તદ્દૃષ્ટિરેતાસ્તાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ

ઈશ્વરાદિષુ નિત્યાત્મવિપર્યાસાત્ પ્રવર્તતે ।
કારણાભિનિવેશો ઽતો દૂઃખદૃગ્ઘેય એવ સઃ

દૃષ્ટિત્રયાદ્વિપર્યાસચતુષ્કં વિપરીતતઃ ।
નિતીરણાત્ સમારોપાત્ સંજ્ઞાચિત્તે તુ તદ્વશાત્

સપ્ત માનાઃ નવવિધાસ્ત્રિભ્યઃ દૃગ્ભાવનાક્ષયાઃ ।
વધાદિપર્યવસ્થાનં હેયં ભાવનયા તથા

વિભવેચ્છા ન ચાર્યસ્ય સંભવન્તિ વિધાદયઃ ।
નાસ્મિતા દૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ કૌકૃત્યં નાપિ ચાશુભમ્

સર્વત્રગા દુઃખહેતુદૃગ્ઘેયા દૃષ્ટયસ્તથા ।
વિમતિઃ સહ તાભિશ્ચ યાવિદ્યાવેણિકી ચ યા

નવોર્ધ્વાલમ્બના એષાં દૃષ્ટિદ્વયવિવર્જિતાઃ ।
પ્રાપ્તિવર્જ્યાઃ સહભુવો યે ઽપ્યેભિસ્તે ઽપિ સર્વગાઃ

મિથ્યાદૃગ્વિમતી તાભ્યાં યુક્તાવિદ્યાથ કેવલા ।
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડનાસ્રવગોચરાઃ

સ્વભૂમ્યુપરમો માર્ગઃ ષડ્ભૂમિનવભૂમિકઃ ।
તદ્ગોચરાણાં વિષયો માર્ગો હ્યન્યો ઽન્યહેતુકઃ

ન રાગસ્તસ્ય વર્જ્યત્વાત્ ન દ્વેષો ઽનપકારતઃ ।
ન માનો ન પરામર્શૌ શાન્તશુદ્ધ્યગ્રભાવતઃ

સર્વત્રગા અનુશયાઃ સકલામનુશેરતે ।
સ્વભૂમિમાલમ્બનતઃ સ્વનિકાયમસર્વગાઃ

નાનાસ્રવોર્ધ્વવિષયાઃ અસ્વીકારાદ્વિપક્ષતઃ ।
યેન યઃ સંપ્રયુક્તસ્તુ સ તસ્મિન્ સંપ્રયોગતઃ

ઊર્ધ્વમવ્યાકૃતાઃ સર્વે કામે સત્કાયદર્શનમ્ ।
અન્તગ્રાહઃ સહાભ્યાં ચ મોહઃ શેષાસ્ત્વિહાશુભાઃ

કામે ઽકુશલમૂલાનિ રાગપ્રતિઘમૂઢયઃ ।
ત્રીણ્યકુશલમૂલાનિ તૃષ્ણાવિદ્યા મતિશ્ચ સા

દ્વિધોર્ધ્વવૃત્તેર્નાતો ઽન્યૌ ચત્વાર્યેવેતિ બાહ્યકાઃ ।
તૃષ્ણાદૃઙ્માનમોહાસ્તે ધ્યાયિત્રિત્વાદવિદ્યયા

એકાંશતો વ્યાકરણં વિભજ્ય પરિપૃચ્છ્ય ચ ।
સ્થાપ્યં ચ મરણોત્પત્તિ વિશિષ્ટાત્માન્યતાદિવત્

રાગપ્રતિઘમાનૈઃ સ્યદતીતપ્રત્યુપસ્થિતૈઃ ।
યત્રોત્પન્નાપ્રહીણાસ્તે તસ્મિન્ વસ્તુનિ સંયુતઃ

સર્વત્રાનાગતૈરેભિર્માનસૈઃ સ્વાધ્વિકે પરૈઃ ।
અજૈઃ સર્વત્ર શેષૈસ્તુ સર્વૈઃ સર્વત્ર સંયુતઃ

સર્વકાલાસ્તિતા ઉક્તત્વાત્ દ્વયાત્ સદ્વિષયાત્ ફલાત્ ।
તદસ્તિવાદાત્ સર્વાસ્તિવાદા ઇષ્ટાઃ ચતુર્વિધાઃ

તે ભાવલક્ષણાવસ્થાન્યથાન્યથિકસંજ્ઞિતાઃ ।
તૃતીયઃ શોભનઃ અધ્વાનઃ કારિત્રેણ વ્યવસ્થિતાઃ

કિં વિઘ્નં તત્કથં નાન્યત્ અધ્વાયોગઃ તથા સતઃ ।
અજાતનષ્ટતા કેન ગમ્ભીરા ખલુ ધર્મતા

પ્રહીણે દુઃખદૃગ્ઘેયે સંયુક્તઃ શેષસર્વગૈઃ ।
પ્રાક્ પ્રહીણે પ્રકરે ચ શેષૈસ્તદ્વિષયૈર્મલૈઃ

દુઃખહેતુદૃગભ્યાસપ્રહેયાઃ કામધાતુજાઃ ।
સ્વકત્રયૈકરૂપાપ્તામલવિજ્ઞાનગોચરાઃ

સ્વકાધરત્રયોર્ધ્વૈકામલાનાં રૂપધાતુજાઃ ।
આરૂપ્યજાસ્ત્રિધાત્વાત્પત્રયાનાસ્રવગોચરાઃ

નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ સર્વે સ્વાધિકગોચરાઃ ।
અનાસ્રવાસ્ત્રિધાત્વન્ત્યત્રયાનાસ્રવગોચરાઃ

દ્વિધા સાનુશયં ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટમનુશાયકૈઃ ।
મોહાકાઙ્ક્ષા તતો મિથ્યાદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃક્તતઃ

તતો ઽન્તગ્રહણં તસ્માચ્છીલામર્શઃ તતો દૃશઃ ।
રાગઃ સ્વદૃષ્ટૌ માનશ્ચ દ્વેષો ઽન્યત્ર ઇત્યનુક્રમઃ

અપ્રહીણાદનુશયાદ્વિષયાત્ પ્રત્યુપસ્થિતાત્ ।
અયોનિશો મનસ્કારાત્ ક્લેશઃ સંપૂર્ણકારણઃ

કામે સપર્યવસ્થાનાઃ ક્લેશાઃ કામસ્રવો વિના ।
મોહેન અનુશયા એવ રૂપારૂપ્યે ભવાસ્રવઃ

અવ્યાકૃતાન્તર્મુખા હિ તે સમાહિતભૂમિકાઃ ।
અત એકીકૃતાઃ મૂલમવિદ્યેત્યાસ્રવઃ પૃથક્

તથૌઘયોગા દૃષ્ટીનાં પૃથગ્ભાવસ્તુ પાટવાત્ ।
નાસ્રવેષ્વસહાયાનાં ન કિલાસ્યાનુકૂલતા

યથોક્તા એવ સાવિદ્યા દ્વિધા દૃષ્ટિવિવેચનાત્ ।
ઉપાદાનાનિ અવિદ્યા તુ ગ્રાહિકા ને તિ મિશ્રિતા

અણવો ઽનુગતાશ્ચૈતે દ્વિધા ચાપ્યનુશેરતે ।
અનુબધ્નન્તિ યસ્માચ્ચ તસ્માદનુશયાઃ સ્મૃતાઃ

આસયન્ત્યાસ્રવન્ત્યેતે હરન્તિ શ્લેષયન્ત્યથ ।
ઉપગૃહ્ણન્તિ ચેત્યેષામાસ્રવાદિનિરુક્તયઃ

સંયોજનાદિભેદેન પુનસ્તે પઞ્ચધોદિતાઃ ।
દ્રવ્યામર્શન સામાન્યદ્દૃષ્ટી સંયોજનાન્તરમ્

એકાન્તાકુશલં યસ્માત્ સ્વતન્ત્રં ચોભયં યતઃ ।
ઈર્ષ્યામાત્સર્યમેષૂક્તં પૃથક્ સંયોજનદ્વયમ્

પઞ્ચધાવરભાગીયં દ્વાભ્યાં કામાનતિક્રમઃ ।
ત્રિભિસ્તુ પુનરાવૃત્તિઃ મુખમૂલગ્રહાત્ત્રયમ્

અગન્તુકામતામાર્ગવિભ્રમો માર્ગસંશયઃ ।
ઇત્યન્તરાયા મોક્ષસ્ય ગમને ઽતસ્ત્રિદેશના

પઞ્ચધૈવોર્ધ્વભાગીયં દ્વૌ રાગૌ રૂપ્યરૂપિજૌ ।
ઔદ્ધત્યમાનમોહાશ્ચ વિદ્વશાદ્ બન્ધનત્રયમ્

યે ઽપ્યન્યે ચૈતસાઃ ક્લિષ્ટાઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંજ્ઞિતાઃ ।
ક્લેશેભ્યસ્તે ઽપ્યુપક્લેશાસ્તે તુ ન ક્લેશસંજ્ઞિતાઃ

આહ્રીક્યમનપત્રપ્યમીર્ષ્યામાત્સર્યમુદ્ધવઃ ।
કૌકૃત્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં ચ પર્યવસ્થાનમષ્ટધા

ક્રોધમ્રક્ષૌ ચ રાગોત્થા આહ્રીક્યૌદ્ધત્યમત્સરાઃ ।
મ્રક્ષે વિવાદઃ અવિદ્યાતઃ સ્ત્યાનમિદ્ધાનપત્રપાઃ

કૌકૃત્યં વિચિકિત્સાતઃ કોધેર્ષ્યે પ્રતિઘાન્વયે ।
અન્યે ચ ષટ્ક્લેશમલાઃ માયા શાઠ્યં મદસ્તથા

પ્રદાશ ઉપનાહશ્ચ વિહિંસા ચેતિ રાગજૌ ।
માયામદૌ પ્રતિઘજે ઉપનાહવિહિંસને

દૃષ્ટ્યામર્શાત્ પ્રદાશસ્તુ શાઠ્યં દૃષ્ટિસમુત્થિતમ્ ।
તત્રાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યસ્ત્યાનામિદ્ધોદ્ધવા દ્વિધા

તદન્યે ભાવનાહેયાઃ સ્વતન્ત્રાશ્ચ તથા મલાઃ ।
કામે ઽશુભાઃ ત્રયો દ્વિધા પરેણાવ્યાકૃતાસ્તતઃ

માયા શાઠ્યં ચ કામાદ્યધ્યાનયોઃ બ્રહ્મવઞ્ચનાત્ ।
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદા ધાતુત્રયે અન્યે કામધાતુજાઃ

સમાનસિદ્ધા દૃગ્ઘેયા મનોવિજ્ઞાનભૂમિકાઃ ।
ઉપક્લેશાઃ સ્વતન્ત્રાશ્ચ ષડ્ વિજ્ઞાનાશ્રયાઃ પરે

સુખાભ્યાં સંપ્રયુક્તો હિ રાગઃ દ્વેષો વિપર્યયાત્ ।
મોહઃ સર્વૈઃ અસદ્દૃષ્ટિર્મનોદુઃખસુખેન તુ

દૌર્મનસ્યેન કાઙ્ક્ષા અન્યે સૌમનસ્યેન કામજાઃ ।
સર્વે ઽપ્યુપેક્ષયા સ્વૈઃ સ્વૈર્યથાભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિકાઃ

દૌર્મનસ્યેન કૌકૃત્યમીર્ષ્યા ક્રોધો વિહિંસનમ્ ।
ઉપનાહઃ પ્રદાશશ્ચ માત્સર્યં તુ વિપર્યયાત્

માયા શાઠ્યમથો મ્રક્ષો મિદ્ધં ચોભયથા મદઃ ।
સુખાભ્યામ્ સર્વગોપેક્ષા ચત્વાર્યન્યાનિ પઞ્ચભિઃ

કામે નિવરણાનિ એકવિપક્ષાહારકૃત્યતઃ ।
દ્વયકેતા પઞ્ચતા સ્કન્ધવિઘાતવિચિકિત્સનાત્

આલમ્બનપરિજ્ઞાનાત્તદાલમ્બનસંક્ષયાત્ ।
આલમ્બનપ્રહાણાચ્ચ પ્રતિપક્ષોદયાત્ ક્ષયઃ

પ્રહાણાધારભૂતત્ત્વ દૂષણાખ્યશ્ચતુર્વિધઃ ।
પ્રતિપક્ષઃ પ્રહાતવ્યઃ ક્લેશ આલમ્બનાત્ મતઃ

વૈલક્ષણ્યાદ્વિપક્ષત્વાદ્દેશવિચ્છેદકાલતઃ ।
ભૂતશીલપ્રદેશાધ્વદ્વયાનામિવ દૂરતા

સકૃત્ ક્ષયઃ વિસંયોગલાભસ્તેષાં પુનઃ પૂનઃ ।
પ્રતિપક્ષોદયફલપ્રાપ્તીન્દ્રિયવિવૃદ્ધિષુ

પરિજ્ઞા નવ કામાદ્યપ્રકારદ્વયસંક્ષયઃ ।
એકા દ્વયોઃ ક્ષયે દ્વે તે તથોર્ધ્વં તિસ્ર એવ તાઃ

અન્યા અવરભાગીયરૂપસર્વાસ્રવક્ષયાઃ ।
તિસ્રઃ પરિજ્ઞાઃ ષટ્ ક્ષાન્તિફલં જ્ઞાનસ્ય શેષિતાઃ

અનાગમ્યફલં સર્વા ધ્યાનાનાં પઞ્ચ વાથવા ।
અષ્ટૌ સામન્તકસ્યૈકા મૌલારૂપ્યત્રયસ્ય ચ

આર્યમાર્ગસ્ય સર્વાઃ દ્વે લૌકિકસ્ય અન્વયસ્ય ચ ।
ધર્મજ્ઞાનસ્ય તિસ્રસ્તુ ષટ્ તત્પક્ષસ્ય પઞ્ચ ચ

અનાસ્રવવિયોગાપ્તેર્ભવાગ્રવિકલીકૃતેઃ ।
હેતુદ્વયસમુદ્ઘાતાત્ પરિજ્ઞા ધાત્વતિક્રમાત્

નૈકયા પઞ્ચભિર્યાવદ્દર્શનસ્થઃ સમન્વિતઃ ।
ભાવનાસ્થઃ પુનઃ ષડિભરેકયા વા દ્વયેન વા

તાસાં સંકલનં ધાતુવૈરાગ્યફલલાભતઃ ।
એકાં દ્વે પઞ્ચ ષટ્ કશ્ચિજ્જહાત્યાપ્નોતિ પઞ્ચ ન