Abhidharmakośa · Chapter 3
abhidharmakośe indriyanirddeśo nāma dvitīyaṃ kośasthānaṃ samāptamiti /
śrīlāmāvākasya
tṛtīyaṃ kośasthānam
oṃ namo buddhāya /
narakapretatiryañco manuṣyāḥ ṣaḍ divaukasaḥ /
kāmadhātuḥ sa narakadvīpabhedena viṃśatiḥ
ūrdhvaṃ saptadaśasthāno rūpadhātuḥ pṛthak pṛthak /
dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra caturthaṃ tvaṣṭabhūmikam
ārūpyadhāturasthānaḥ upapattyā caturvidhaḥ /
nikāyaṃ jīvitaṃ cātra niśritā cittasantatiḥ
narakādisvanāmoktā gatayaḥ pañca teṣu tāḥ /
akliṣṭāvyākṛtā eva sattvākhyā nāntarābhavaḥ
nānātvakāyasaṃjñāśca nānākāyaikasaṃjñinaḥ /
viparyayāccaikakāyasaṃjñāścārūpiṇasrayaḥ
vijñānasthitayaḥ sapta śeṣaṃ tatparibhedavat /
bhavāgrāsaṃjñisattvāśca sattvāvāsā nava smṛtāḥ
anicchāvasanānnānye catasraḥ sthitayaḥ punaḥ /
catvāraḥ sāsravāḥ skandhāḥ svabhūmāveva kevalam
vijñānaṃ na sthitiḥ proktaṃ catuṣkoṭi tu saṃgrahe /
catasro yonayastatra sattvānāmaṇḍajādayaḥ
caturdhā nara tiryañcaḥ nārakā upapādukāḥ /
antarābhavadevāśca pretā api jarāyujāḥ
mṛtyupapattibhavayorantarā bhavatīha yaḥ /
gamyadeśānupetatvānnopapanno 'ntarābhavaḥ
vrīhisantānasādharmyādavicchinnabhavodbhavaḥ /
pratibimbamasiddhatvādasāmyāccānidarśanam
sahaikatra dvayābhāvāt asantānād dvayodayāt /
kaṇṭhokteścāsti gandharvāt pañcokteḥ gatisūtrataḥ
ekākṣepādasāvaiṣyatpūrvakālabhavākṛtiḥ /
sa punarmaraṇātpūrva upapattikṣaṇātparaḥ
sajātiśuddhadivyākṣidṛśyaḥ karmarddhivegavān /
sakalākṣaḥ apratighavān anivartyaḥ sa gandhabhuk
viparyastamatiryāti gatideśaṃ riraṃsayā /
gandhasthānābhikāmo 'nyaḥ ūrdhvapādastu nārakaḥ
saṃprajānan viśatyekaḥ tiṣṭhatyapyaparaḥ aparaḥ /
niṣkrāmatyapi sarvāṇi mūḍho 'nyaḥ nityamaṇḍajaḥ
garbhāvakrāntayastisraścakravarttisvayaṃbhuvām /
karmajñānobhayeṣāṃ vā viśadatvād yathākramam
nātmāsti skandhamātraṃ tu kleśakarmābhisaṃskṛtam /
antarābhavasaṃtatyā kukṣimeti pradīpavat
yathākṣepaṃ kramādvṛddhaḥ santānaḥ kleśakarmabhiḥ /
paralokaṃ punaryāti ityanādibhavacakrakam
sa pratītyasamutpādo dvādaśāṅgastrikāṇḍakaḥ /
pūrvāparāntayordve dve madhye 'ṣṭau paripūriṇaḥ
pūrvakleśā daśāvidyā saṃskārāḥ pūrvakarmaṇaḥ /
saṃdhiskandhāstu vijñānaṃ nāmarūpamataḥ param
prāk ṣaḍāyatanotpādāt tatpūrvaṃ trikasaṃgamāt /
sparśaḥ prāksukhaduḥkhādikāraṇajñānaśaktitaḥ
vittiḥ prāk maithunāt tṛṣṇā bhogamaithunarāgiṇaḥ /
upādānaṃ tu bhogānāṃ prāptaye paridhāvataḥ
sa bhaviṣyat bhavaphalaṃ kurute karma tat bhavaḥ /
pratisaṃdhiḥ punarjātiḥ jarāmaraṇamā vidaḥ
āvasthikaḥ kileṣṭo 'yaṃ prādhānyā ttvaṅgakīrtanam /
pūrvāparāntamadhyeṣu saṃmohavinivṛttaye
kleśāstrīṇi dvayaṃ karma sapta vastu phalaṃ tathā /
phalahetvabhisaṃkṣepo dvayormadhyānumānataḥ
kleśāt kleśaḥ kriyā caiva tato vastu tataḥ punaḥ /
vastu kleśāśca jāyante bhavāṅgānāmayaṃ nayaḥ
heturatra samutpādaḥ samutpannaḥ phalaṃ matam /
vidyāvipakṣo dharmo 'nyo 'vidyāmitrānṛtādivat
saṃyojanādivacanāt kuprajñā cenna darśanāt /
dṛṣṭestatsaṃprayuktatvāt prajñopakleśadeśanāt
nāma tvarūpiṇaḥ skandhāḥ sparśāḥ ṣaṭ saṃnipātajāḥ /
pañcapratighasaṃsparśaḥ ṣaṣṭho 'dhivacanāvhaya
vidyāvidyetarasparśāḥ amalakliṣṭaśeṣitāḥ /
vyāpādānunayasparśau sukhavedyādayastrayaḥ
tajjāḥ ṣaḍvedanāḥ pañca kāyikī caitasī parā /
punaścāṣṭādaśavidhā sā manopavicārataḥ
kāme svālambanāḥ sarve rūpī dvādaśagocaraḥ /
trayāṇāmuttaraḥ dhyānadvaye dvādaśa kāmagāḥ
svo 'ṣṭālambanam ārūpyo dvayoḥ dhyānadvaye tu ṣaṭ /
kāmāḥ ṣaṇṇāṃ caturṇā svaḥ ekasyālambanaṃ paraḥ
catvāro 'rūpisāmante rūpagāḥ eka ūrdhvagaḥ /
eko maule svaviṣayaḥ sarve 'ṣṭādaśa sāsravāḥ
uktaṃ ca vakṣyate cānyat atra tu kleśā iṣyate /
bījavannāgavanmūlavṛkṣavattuṣavattathā
tuṣitaṇḍulavat karma tathaivauṣadhi puṣpavat /
siddhānnapānavadvastu tasmin bhavacatuṣṭaye
upapattibhavaḥ kliṣṭaḥ sarvakleśaiḥ svabhūmikaiḥ /
tridhānye traya ārūpye āhārasthitikaṃ jagat
kavaḍīkāra āhāraḥ kāme tryāyatanātmakaḥ /
na rūpāyatanaṃ tena svākṣamuktānanugrahāt
sparśaṃcetanāvijñā āhārāḥ sāsravāstriṣu /
manomayaḥ saṃbhavaiṣī gandharvaścāntarābhavaḥ
nirvṛttiśca iha puṣṭyarthamāśrayāśritayordvayam /
dvayamanyabhavākṣepanivṛttyartha yathākramam
chedasaṃdhāna vairāgyahānicyutyupapattayaḥ /
manovijñāna eveṣṭāḥ upekṣāyāṃ cyutodbhavau
naikāgrācittayoretau nirvātyavyākṛtadvaye /
kramacyutau pādanābhihṛdayeṣu manaścyutiḥ
adhonṛsuragājānāṃ marmacchedastvabādibhiḥ /
samyaṅ mithyātvaniyatā āryānantaryakāriṇaḥ
tatra bhājanalokasya saṃniveśamuśantyadhaḥ /
lakṣaṣoḍaśakodvedhamasaṃkhyaṃ vāyumaṇḍalam
apāmekādaśodvedhaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ /
aṣṭalakṣaucchrayaṃ paścāccheṣaṃ bhavati kāñcanam
tiryak trīṇi sahasrāṇi sārdhaṃ śatacatuṣṭayam /
lakṣadvādaśakaṃ caiva jalakāñcanamaṇḍalam
samantatastu triguṇaṃ tatra merūryugandharaḥ /
īśādhāraḥ khadirakaḥ sudarśanagiristathā
aśvakarṇo vinitako nimindharagiriḥ tataḥ /
dvīpāḥ bahiścakravāḍaḥ sapta haimāḥ sa āyasaḥ
catūratnamayo meruḥ jale 'śītisahasrake /
magnāḥ ūrdhva jalāt merurbhūyo 'śītisahasrakaḥ
ardhārdhahāniraṣṭāsu samocchrāyaghanāśca te /
śītāḥ saptāntarāṇyeṣāṃ ādyāśītisahasrikā
ābhyantaraḥ samudro 'sau triguṇaḥ sa tu pārśvataḥ /
ardhārdhenāparāḥ śītāḥ śeṣaṃ bāhyo mahodadheḥ
lakṣatrayaṃ sahasrāṇi viṃśatirdve ca tatra tu /
jambūdvīpo dvisāhasrastripārśvaḥ śakaṭākṛtiḥ
sārdhatriyojanaṃ tvekaṃ prāgvideho 'rdhacandravat /
pārśvatrayaṃ tathāsya ekaṃ sārdhaṃ triśatayojanam
godānīyaḥ sahasrāṇi sapta sārdhāni maṇḍalaḥ /
sārdhe dve madhyamasya aṣṭau caturasraḥ kuruḥ samaḥ
dehā videhāḥ kuravaḥ kauravāścāmarāvarāḥ /
aṣṭau tadantaradvīpā gāṭhā uttaramantriṇaḥ
ihottareṇa kīṭādri navakāddhimavān tataḥ /
pañcāśadvistṛtāyāmaṃ saro 'rvāggandhamādanāt
adhaḥ sahasrairviśatyā tanmātro 'vīcirasya hi /
tadūrdhvaṃ sapta narakāḥ sarve 'ṣṭau ṣoḍaśotsadāḥ
kukūlaṃ kuṇapaṃ cātha kṣuramārgādikaṃ nadī /
teṣāṃ caturdiśaṃ śītā anye 'ṣṭāvarvudādayaḥ
ardhena meroścandrārkau pañcāśatsaikayojanau /
ardharātro 'staṃgamanaṃ madhyānha udayaḥ sakṛta
prāvṛṇmāse dvitīye 'ntyanavamyāṃ vardhate niśā /
hemantānāṃ caturthe tu hīyate aharviparyayāt
lavaśo rātryaharvṛddhī dakṣiṇottarage ravau /
svacchāyayārkasāmīpyādvikalendusamīkṣaṇam
pariṣaṇḍāścatasro 'sya daśasāhasrikāntarāḥ /
ṣoḍaśāṣṭau sahasrāṇi catvāri dve ca nirgatāḥ
karoṭapāṇayastāsu mālādhārāssadāmadāḥ /
mahārājikadevāśca parvateṣvapi saptasu
merumūrdhni trayastriṃśāḥ sa cāśītisahasradik /
vidikṣu kūṭāścatvāra uṣitā vajrapāṇibhiḥ
madhye sārdhadvisāhasrapārśvamadhyardhayojanam /
puraṃ sudarśanaṃ nāma haimaṃ citratalaṃ mṛdu
sārdhadviśatapārśvo 'tra vaijayantaḥ bahiḥ punaḥ /
taccaitrarathapāruṣyamiśranandanabhūṣitam
viṃśatyantaritānyeṣāṃ subhūmīni caturdiśam /
pūrvottare pārijātaḥ sudharmā dakṣiṇāvare
tata ūrdhva vimāneṣu devāḥ kāmabhujastu ṣaṭ /
dvaṃdvāliṃṅganapāṇyāptivasitekṣitamaithunāḥ
pañcavarṣopamo yāvat daśavarṣopamaḥ śiśuḥ /
saṃbhavatyeṣu saṃpūrṇāḥ savastrāścaiva rūpiṇaḥ
kāmopapattayastistraḥ kāmadevāḥ samānuṣāḥ /
sukhopapattayastistro navatridhyānabhūmayaḥ
sthānāt sthānadadho yāvattāvadūrdhvaṃ tatastataḥ /
nordhva darśanamastyeṣāmanyatrarddhiparāśrayāt
caturdvīpakacandrārkamerukāmadivaukasām /
brahmalokasahasraṃ ca sāhasraścūḍiko mataḥ
tatsahasraṃ dvisāhasro lokadhātustu madhyamaḥ /
tatsahasraṃ trisāhasraḥ samasaṃvartasaṃbhavaḥ
jāmbūdvīpāḥ pramāṇena catuḥsārdhatrihastakāḥ /
dviguṇottaravṛddhayā tu purvagodottarāvhayāḥ
pādabṛddhayā tanuryāva tsārdhakrośo divaukasām /
kāmināṃ rūpiṇāṃ tvādau yojanārdhaṃ tataḥ param
ardhārdhavṛddhi ūrdhva tu parīttābhebhya āśrayaḥ /
dviguṇadviguṇā hitvānabhrakebhya striyojanam
sahasrāmāyuḥ kuruṣu dvayorardhārdhavarjitam /
ihāniyatam ante tu daśābdāḥ ādito 'mitam
nṛṇāṃ varṣāṇi pañcāśadahorātro divaukasām /
kāme 'dharāṇāṃ tenāyuḥ pañcavarṣaśatāni tu
dviguṇottaramurdhvānāmubhayaṃ rūpiṇāṃ punaḥ /
nāstyahorātramāyustu kalpaiḥ svāśrayasaṃmitaiḥ
ārūpye viṃśatiḥ kalpasahasrāṇya dhikādhikam /
mahākalpaḥ parīttābhāt prabhṛtyadharmadhastataḥ
kāmedevāyuṣā tulyā ahorātrā yathākramam /
saṃjīvādiṣu ṣaṭsu āyustaisteṣāṃ kāmadevavat
ardhaṃ pratāpane avīcāvantaḥkalpaṃ paraṃ punaḥ /
kalpaṃ tiraścāṃ pretānāṃ māsānhā śatapañcakam
vāhādvarṣaśatenaikatiloddhārakṣayāyuṣaḥ /
arvudā dviṃśatiguṇaprativṛddhayāyuṣaḥ pare
kurubāhyo 'ntarāmṛtyuḥ paramāṇvakṣarakṣaṇāḥ /
rūpanāmādhvaparyantāḥ paramāṇuraṇustathā
lohāpśaśā vigocchidrarajolikṣāstadudbhavāḥ /
yavastathāṅgulīparva jñeyaṃ saptaguṇottaram
caturviśatiraṅgulyo hasto hastacatuṣṭayam /
dhanuḥ pañcaśatānyeṣāṃ krośo raṇyaṃ ca tanmatam
te 'ṣṭau yojanamityāhuḥ viṃśaṃ kṣaṇaśataṃ punaḥ /
tatkṣaṇaḥ te punaḥ ṣaṣṭirlavaḥ triṃśad guṇottarāḥ
trayo muhūrttāhorātramāsāḥ dvādaśamāsakaḥ /
saṃvatsaraḥ sonarātraḥ kalpo bahuvidhaḥ smṛtaḥ
saṃvarttakalpo narakasaṃbhavāt bhājanakṣayaḥ /
vivartakalpaḥ prāgvāyoryāvannaraka saṃbhavaḥ
antaḥ kalpo 'mitāt yavaddaśavarṣāyuṣaḥ tataḥ /
utkarṣā apakarṣāśca kalpā aṣṭā daśāpare
utkarṣa ekaḥ te 'śītisahasrādyāvadāyuṣaḥ /
iti loko vivṛtto 'yaṃ kalpāṃstiṣṭhati viṃśatim
vivartate 'tha saṃvṛtta āste saṃvartate samam /
te hyaśītirmahākalpaḥ tadasaṃkhyatrayodbhavam
buddhatvam apakarṣe hi śatādyāvattadudbhavaḥ /
dvayoḥ pratyekabuddhānāṃ khaḍgaḥ kalpaśatānvayaḥ
cakravartisamutpattirnādho 'śītisahasrakāt /
suvarṇarūpyatāmrāyaścakriṇaḥ te 'dharakramāt
ekadvitricaturdvīpāḥ na ca dvau saha buddhavat /
pratyudyānasvayaṃyāna kalahāstrajitaḥ avadhāḥ
deśasthottaptapūrṇatvairlakṣaṇātiśayo muneḥ /
prāgāsan rūpivat sattvāḥ rasarāgāttataḥ śanaiḥ
ālasyātsaṃnidhiṃ kṛtvā sāgrahaiḥ kṣetrapo bhṛtaḥ /
tataḥ karmapathādhikyādapahrāse daśāyuṣaḥ
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa ca nirgamaḥ /
divasān sapta māsāṃśca varṣāṇi ca yathākramam
saṃvartanyaḥ punastistro bhavantyagnyambuvāyubhiḥ /
dhyānatrayaṃ dvitīyādi śīrṣa tāsāṃ yathākramam
tadapakṣālasādharmyāt na caturthe 'styaniñjanāt /
na nityaṃ saha sattvena tadvimānodayavyayāt
saptāgninā adbhirekā evaṃ gate 'dbhiḥ saptake punaḥ /
tejasā saptakaḥ paścādvāyusaṃvartanī tataḥ
Original text: Abhidharmakośa · Edition: unknown source; cf. the edition by P. Pradhan. Vasubandhu, Abhidharmakośabhāṣya, rev. 2nd ed. with introduction and indices by A. Haldar, Patna 1975 (Tibetan Sanskrit Works Series, 8), and G.V. Gokhale, The Text of the Abhidharmakośakārikā of Vasubandhu, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, New Series, vol. 22 (1946), pp. 73-102. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0