અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 3

અભિધર્મકોશે ઇન્દ્રિયનિર્દ્દેશો નામ દ્વિતીયં કોશસ્થાનં સમાપ્તમિતિ ।
શ્રીલામાવાકસ્ય
તૃતીયં કોશસ્થાનમ્
ઓં નમો બુદ્ધાય ।
નરકપ્રેતતિર્યઞ્ચો મનુષ્યાઃ ષડ્ દિવૌકસઃ ।
કામધાતુઃ સ નરકદ્વીપભેદેન વિંશતિઃ

ઊર્ધ્વં સપ્તદશસ્થાનો રૂપધાતુઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
ધ્યાનં ત્રિભૂમિકં તત્ર ચતુર્થં ત્વષ્ટભૂમિકમ્

આરૂપ્યધાતુરસ્થાનઃ ઉપપત્ત્યા ચતુર્વિધઃ ।
નિકાયં જીવિતં ચાત્ર નિશ્રિતા ચિત્તસન્તતિઃ

નરકાદિસ્વનામોક્તા ગતયઃ પઞ્ચ તેષુ તાઃ ।
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતા એવ સત્ત્વાખ્યા નાન્તરાભવઃ

નાનાત્વકાયસંજ્ઞાશ્ચ નાનાકાયૈકસંજ્ઞિનઃ ।
વિપર્યયાચ્ચૈકકાયસંજ્ઞાશ્ચારૂપિણસ્રયઃ

વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ સપ્ત શેષં તત્પરિભેદવત્ ।
ભવાગ્રાસંજ્ઞિસત્ત્વાશ્ચ સત્ત્વાવાસા નવ સ્મૃતાઃ

અનિચ્છાવસનાન્નાન્યે ચતસ્રઃ સ્થિતયઃ પુનઃ ।
ચત્વારઃ સાસ્રવાઃ સ્કન્ધાઃ સ્વભૂમાવેવ કેવલમ્

વિજ્ઞાનં ન સ્થિતિઃ પ્રોક્તં ચતુષ્કોટિ તુ સંગ્રહે ।
ચતસ્રો યોનયસ્તત્ર સત્ત્વાનામણ્ડજાદયઃ

ચતુર્ધા નર તિર્યઞ્ચઃ નારકા ઉપપાદુકાઃ ।
અન્તરાભવદેવાશ્ચ પ્રેતા અપિ જરાયુજાઃ

મૃત્યુપપત્તિભવયોરન્તરા ભવતીહ યઃ ।
ગમ્યદેશાનુપેતત્વાન્નોપપન્નો ઽન્તરાભવઃ

વ્રીહિસન્તાનસાધર્મ્યાદવિચ્છિન્નભવોદ્ભવઃ ।
પ્રતિબિમ્બમસિદ્ધત્વાદસામ્યાચ્ચાનિદર્શનમ્

સહૈકત્ર દ્વયાભાવાત્ અસન્તાનાદ્ દ્વયોદયાત્ ।
કણ્ઠોક્તેશ્ચાસ્તિ ગન્ધર્વાત્ પઞ્ચોક્તેઃ ગતિસૂત્રતઃ

એકાક્ષેપાદસાવૈષ્યત્પૂર્વકાલભવાકૃતિઃ ।
સ પુનર્મરણાત્પૂર્વ ઉપપત્તિક્ષણાત્પરઃ

સજાતિશુદ્ધદિવ્યાક્ષિદૃશ્યઃ કર્મર્દ્ધિવેગવાન્ ।
સકલાક્ષઃ અપ્રતિઘવાન્ અનિવર્ત્યઃ સ ગન્ધભુક્

વિપર્યસ્તમતિર્યાતિ ગતિદેશં રિરંસયા ।
ગન્ધસ્થાનાભિકામો ઽન્યઃ ઊર્ધ્વપાદસ્તુ નારકઃ

સંપ્રજાનન્ વિશત્યેકઃ તિષ્ઠત્યપ્યપરઃ અપરઃ ।
નિષ્ક્રામત્યપિ સર્વાણિ મૂઢો ઽન્યઃ નિત્યમણ્ડજઃ

ગર્ભાવક્રાન્તયસ્તિસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિસ્વયંભુવામ્ ।
કર્મજ્ઞાનોભયેષાં વા વિશદત્વાદ્ યથાક્રમમ્

નાત્માસ્તિ સ્કન્ધમાત્રં તુ ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતમ્ ।
અન્તરાભવસંતત્યા કુક્ષિમેતિ પ્રદીપવત્

યથાક્ષેપં ક્રમાદ્વૃદ્ધઃ સન્તાનઃ ક્લેશકર્મભિઃ ।
પરલોકં પુનર્યાતિ ઇત્યનાદિભવચક્રકમ્

સ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાદશાઙ્ગસ્ત્રિકાણ્ડકઃ ।
પૂર્વાપરાન્તયોર્દ્વે દ્વે મધ્યે ઽષ્ટૌ પરિપૂરિણઃ

પૂર્વક્લેશા દશાવિદ્યા સંસ્કારાઃ પૂર્વકર્મણઃ ।
સંધિસ્કન્ધાસ્તુ વિજ્ઞાનં નામરૂપમતઃ પરમ્

પ્રાક્ ષડાયતનોત્પાદાત્ તત્પૂર્વં ત્રિકસંગમાત્ ।
સ્પર્શઃ પ્રાક્સુખદુઃખાદિકારણજ્ઞાનશક્તિતઃ

વિત્તિઃ પ્રાક્ મૈથુનાત્ તૃષ્ણા ભોગમૈથુનરાગિણઃ ।
ઉપાદાનં તુ ભોગાનાં પ્રાપ્તયે પરિધાવતઃ

સ ભવિષ્યત્ ભવફલં કુરુતે કર્મ તત્ ભવઃ ।
પ્રતિસંધિઃ પુનર્જાતિઃ જરામરણમા વિદઃ

આવસ્થિકઃ કિલેષ્ટો ઽયં પ્રાધાન્યા ત્ત્વઙ્ગકીર્તનમ્ ।
પૂર્વાપરાન્તમધ્યેષુ સંમોહવિનિવૃત્તયે

ક્લેશાસ્ત્રીણિ દ્વયં કર્મ સપ્ત વસ્તુ ફલં તથા ।
ફલહેત્વભિસંક્ષેપો દ્વયોર્મધ્યાનુમાનતઃ

ક્લેશાત્ ક્લેશઃ ક્રિયા ચૈવ તતો વસ્તુ તતઃ પુનઃ ।
વસ્તુ ક્લેશાશ્ચ જાયન્તે ભવાઙ્ગાનામયં નયઃ

હેતુરત્ર સમુત્પાદઃ સમુત્પન્નઃ ફલં મતમ્ ।
વિદ્યાવિપક્ષો ધર્મો ઽન્યો ઽવિદ્યામિત્રાનૃતાદિવત્

સંયોજનાદિવચનાત્ કુપ્રજ્ઞા ચેન્ન દર્શનાત્ ।
દૃષ્ટેસ્તત્સંપ્રયુક્તત્વાત્ પ્રજ્ઞોપક્લેશદેશનાત્

નામ ત્વરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ સ્પર્શાઃ ષટ્ સંનિપાતજાઃ ।
પઞ્ચપ્રતિઘસંસ્પર્શઃ ષષ્ઠો ઽધિવચનાવ્હય

વિદ્યાવિદ્યેતરસ્પર્શાઃ અમલક્લિષ્ટશેષિતાઃ ।
વ્યાપાદાનુનયસ્પર્શૌ સુખવેદ્યાદયસ્ત્રયઃ

તજ્જાઃ ષડ્વેદનાઃ પઞ્ચ કાયિકી ચૈતસી પરા ।
પુનશ્ચાષ્ટાદશવિધા સા મનોપવિચારતઃ

કામે સ્વાલમ્બનાઃ સર્વે રૂપી દ્વાદશગોચરઃ ।
ત્રયાણામુત્તરઃ ધ્યાનદ્વયે દ્વાદશ કામગાઃ

સ્વો ઽષ્ટાલમ્બનમ્ આરૂપ્યો દ્વયોઃ ધ્યાનદ્વયે તુ ષટ્ ।
કામાઃ ષણ્ણાં ચતુર્ણા સ્વઃ એકસ્યાલમ્બનં પરઃ

ચત્વારો ઽરૂપિસામન્તે રૂપગાઃ એક ઊર્ધ્વગઃ ।
એકો મૌલે સ્વવિષયઃ સર્વે ઽષ્ટાદશ સાસ્રવાઃ

ઉક્તં ચ વક્ષ્યતે ચાન્યત્ અત્ર તુ ક્લેશા ઇષ્યતે ।
બીજવન્નાગવન્મૂલવૃક્ષવત્તુષવત્તથા

તુષિતણ્ડુલવત્ કર્મ તથૈવૌષધિ પુષ્પવત્ ।
સિદ્ધાન્નપાનવદ્વસ્તુ તસ્મિન્ ભવચતુષ્ટયે

ઉપપત્તિભવઃ ક્લિષ્ટઃ સર્વક્લેશૈઃ સ્વભૂમિકૈઃ ।
ત્રિધાન્યે ત્રય આરૂપ્યે આહારસ્થિતિકં જગત્

કવડીકાર આહારઃ કામે ત્ર્યાયતનાત્મકઃ ।
ન રૂપાયતનં તેન સ્વાક્ષમુક્તાનનુગ્રહાત્

સ્પર્શંચેતનાવિજ્ઞા આહારાઃ સાસ્રવાસ્ત્રિષુ ।
મનોમયઃ સંભવૈષી ગન્ધર્વશ્ચાન્તરાભવઃ

નિર્વૃત્તિશ્ચ ઇહ પુષ્ટ્યર્થમાશ્રયાશ્રિતયોર્દ્વયમ્ ।
દ્વયમન્યભવાક્ષેપનિવૃત્ત્યર્થ યથાક્રમમ્

છેદસંધાન વૈરાગ્યહાનિચ્યુત્યુપપત્તયઃ ।
મનોવિજ્ઞાન એવેષ્ટાઃ ઉપેક્ષાયાં ચ્યુતોદ્ભવૌ

નૈકાગ્રાચિત્તયોરેતૌ નિર્વાત્યવ્યાકૃતદ્વયે ।
ક્રમચ્યુતૌ પાદનાભિહૃદયેષુ મનશ્ચ્યુતિઃ

અધોનૃસુરગાજાનાં મર્મચ્છેદસ્ત્વબાદિભિઃ ।
સમ્યઙ્ મિથ્યાત્વનિયતા આર્યાનન્તર્યકારિણઃ

તત્ર ભાજનલોકસ્ય સંનિવેશમુશન્ત્યધઃ ।
લક્ષષોડશકોદ્વેધમસંખ્યં વાયુમણ્ડલમ્

અપામેકાદશોદ્વેધં સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ।
અષ્ટલક્ષૌચ્છ્રયં પશ્ચાચ્છેષં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

તિર્યક્ ત્રીણિ સહસ્રાણિ સાર્ધં શતચતુષ્ટયમ્ ।
લક્ષદ્વાદશકં ચૈવ જલકાઞ્ચનમણ્ડલમ્

સમન્તતસ્તુ ત્રિગુણં તત્ર મેરૂર્યુગન્ધરઃ ।
ઈશાધારઃ ખદિરકઃ સુદર્શનગિરિસ્તથા

અશ્વકર્ણો વિનિતકો નિમિન્ધરગિરિઃ તતઃ ।
દ્વીપાઃ બહિશ્ચક્રવાડઃ સપ્ત હૈમાઃ સ આયસઃ

ચતૂરત્નમયો મેરુઃ જલે ઽશીતિસહસ્રકે ।
મગ્નાઃ ઊર્ધ્વ જલાત્ મેરુર્ભૂયો ઽશીતિસહસ્રકઃ

અર્ધાર્ધહાનિરષ્ટાસુ સમોચ્છ્રાયઘનાશ્ચ તે ।
શીતાઃ સપ્તાન્તરાણ્યેષાં આદ્યાશીતિસહસ્રિકા

આભ્યન્તરઃ સમુદ્રો ઽસૌ ત્રિગુણઃ સ તુ પાર્શ્વતઃ ।
અર્ધાર્ધેનાપરાઃ શીતાઃ શેષં બાહ્યો મહોદધેઃ

લક્ષત્રયં સહસ્રાણિ વિંશતિર્દ્વે ચ તત્ર તુ ।
જમ્બૂદ્વીપો દ્વિસાહસ્રસ્ત્રિપાર્શ્વઃ શકટાકૃતિઃ

સાર્ધત્રિયોજનં ત્વેકં પ્રાગ્વિદેહો ઽર્ધચન્દ્રવત્ ।
પાર્શ્વત્રયં તથાસ્ય એકં સાર્ધં ત્રિશતયોજનમ્

ગોદાનીયઃ સહસ્રાણિ સપ્ત સાર્ધાનિ મણ્ડલઃ ।
સાર્ધે દ્વે મધ્યમસ્ય અષ્ટૌ ચતુરસ્રઃ કુરુઃ સમઃ

દેહા વિદેહાઃ કુરવઃ કૌરવાશ્ચામરાવરાઃ ।
અષ્ટૌ તદન્તરદ્વીપા ગાઠા ઉત્તરમન્ત્રિણઃ

ઇહોત્તરેણ કીટાદ્રિ નવકાદ્ધિમવાન્ તતઃ ।
પઞ્ચાશદ્વિસ્તૃતાયામં સરો ઽર્વાગ્ગન્ધમાદનાત્

અધઃ સહસ્રૈર્વિશત્યા તન્માત્રો ઽવીચિરસ્ય હિ ।
તદૂર્ધ્વં સપ્ત નરકાઃ સર્વે ઽષ્ટૌ ષોડશોત્સદાઃ

કુકૂલં કુણપં ચાથ ક્ષુરમાર્ગાદિકં નદી ।
તેષાં ચતુર્દિશં શીતા અન્યે ઽષ્ટાવર્વુદાદયઃ

અર્ધેન મેરોશ્ચન્દ્રાર્કૌ પઞ્ચાશત્સૈકયોજનૌ ।
અર્ધરાત્રો ઽસ્તંગમનં મધ્યાન્હ ઉદયઃ સકૃત

પ્રાવૃણ્માસે દ્વિતીયે ઽન્ત્યનવમ્યાં વર્ધતે નિશા ।
હેમન્તાનાં ચતુર્થે તુ હીયતે અહર્વિપર્યયાત્

લવશો રાત્ર્યહર્વૃદ્ધી દક્ષિણોત્તરગે રવૌ ।
સ્વચ્છાયયાર્કસામીપ્યાદ્વિકલેન્દુસમીક્ષણમ્

પરિષણ્ડાશ્ચતસ્રો ઽસ્ય દશસાહસ્રિકાન્તરાઃ ।
ષોડશાષ્ટૌ સહસ્રાણિ ચત્વારિ દ્વે ચ નિર્ગતાઃ

કરોટપાણયસ્તાસુ માલાધારાસ્સદામદાઃ ।
મહારાજિકદેવાશ્ચ પર્વતેષ્વપિ સપ્તસુ

મેરુમૂર્ધ્નિ ત્રયસ્ત્રિંશાઃ સ ચાશીતિસહસ્રદિક્ ।
વિદિક્ષુ કૂટાશ્ચત્વાર ઉષિતા વજ્રપાણિભિઃ

મધ્યે સાર્ધદ્વિસાહસ્રપાર્શ્વમધ્યર્ધયોજનમ્ ।
પુરં સુદર્શનં નામ હૈમં ચિત્રતલં મૃદુ

સાર્ધદ્વિશતપાર્શ્વો ઽત્ર વૈજયન્તઃ બહિઃ પુનઃ ।
તચ્ચૈત્રરથપારુષ્યમિશ્રનન્દનભૂષિતમ્

વિંશત્યન્તરિતાન્યેષાં સુભૂમીનિ ચતુર્દિશમ્ ।
પૂર્વોત્તરે પારિજાતઃ સુધર્મા દક્ષિણાવરે

તત ઊર્ધ્વ વિમાનેષુ દેવાઃ કામભુજસ્તુ ષટ્ ।
દ્વંદ્વાલિંઙ્ગનપાણ્યાપ્તિવસિતેક્ષિતમૈથુનાઃ

પઞ્ચવર્ષોપમો યાવત્ દશવર્ષોપમઃ શિશુઃ ।
સંભવત્યેષુ સંપૂર્ણાઃ સવસ્ત્રાશ્ચૈવ રૂપિણઃ

કામોપપત્તયસ્તિસ્ત્રઃ કામદેવાઃ સમાનુષાઃ ।
સુખોપપત્તયસ્તિસ્ત્રો નવત્રિધ્યાનભૂમયઃ

સ્થાનાત્ સ્થાનદધો યાવત્તાવદૂર્ધ્વં તતસ્તતઃ ।
નોર્ધ્વ દર્શનમસ્ત્યેષામન્યત્રર્દ્ધિપરાશ્રયાત્

ચતુર્દ્વીપકચન્દ્રાર્કમેરુકામદિવૌકસામ્ ।
બ્રહ્મલોકસહસ્રં ચ સાહસ્રશ્ચૂડિકો મતઃ

તત્સહસ્રં દ્વિસાહસ્રો લોકધાતુસ્તુ મધ્યમઃ ।
તત્સહસ્રં ત્રિસાહસ્રઃ સમસંવર્તસંભવઃ

જામ્બૂદ્વીપાઃ પ્રમાણેન ચતુઃસાર્ધત્રિહસ્તકાઃ ।
દ્વિગુણોત્તરવૃદ્ધયા તુ પુર્વગોદોત્તરાવ્હયાઃ

પાદબૃદ્ધયા તનુર્યાવ ત્સાર્ધક્રોશો દિવૌકસામ્ ।
કામિનાં રૂપિણાં ત્વાદૌ યોજનાર્ધં તતઃ પરમ્

અર્ધાર્ધવૃદ્ધિ ઊર્ધ્વ તુ પરીત્તાભેભ્ય આશ્રયઃ ।
દ્વિગુણદ્વિગુણા હિત્વાનભ્રકેભ્ય સ્ત્રિયોજનમ્

સહસ્રામાયુઃ કુરુષુ દ્વયોરર્ધાર્ધવર્જિતમ્ ।
ઇહાનિયતમ્ અન્તે તુ દશાબ્દાઃ આદિતો ઽમિતમ્

નૃણાં વર્ષાણિ પઞ્ચાશદહોરાત્રો દિવૌકસામ્ ।
કામે ઽધરાણાં તેનાયુઃ પઞ્ચવર્ષશતાનિ તુ

દ્વિગુણોત્તરમુર્ધ્વાનામુભયં રૂપિણાં પુનઃ ।
નાસ્ત્યહોરાત્રમાયુસ્તુ કલ્પૈઃ સ્વાશ્રયસંમિતૈઃ

આરૂપ્યે વિંશતિઃ કલ્પસહસ્રાણ્ય ધિકાધિકમ્ ।
મહાકલ્પઃ પરીત્તાભાત્ પ્રભૃત્યધર્મધસ્તતઃ

કામેદેવાયુષા તુલ્યા અહોરાત્રા યથાક્રમમ્ ।
સંજીવાદિષુ ષટ્સુ આયુસ્તૈસ્તેષાં કામદેવવત્

અર્ધં પ્રતાપને અવીચાવન્તઃકલ્પં પરં પુનઃ ।
કલ્પં તિરશ્ચાં પ્રેતાનાં માસાન્હા શતપઞ્ચકમ્

વાહાદ્વર્ષશતેનૈકતિલોદ્ધારક્ષયાયુષઃ ।
અર્વુદા દ્વિંશતિગુણપ્રતિવૃદ્ધયાયુષઃ પરે

કુરુબાહ્યો ઽન્તરામૃત્યુઃ પરમાણ્વક્ષરક્ષણાઃ ।
રૂપનામાધ્વપર્યન્તાઃ પરમાણુરણુસ્તથા

લોહાપ્શશા વિગોચ્છિદ્રરજોલિક્ષાસ્તદુદ્ભવાઃ ।
યવસ્તથાઙ્ગુલીપર્વ જ્ઞેયં સપ્તગુણોત્તરમ્

ચતુર્વિશતિરઙ્ગુલ્યો હસ્તો હસ્તચતુષ્ટયમ્ ।
ધનુઃ પઞ્ચશતાન્યેષાં ક્રોશો રણ્યં ચ તન્મતમ્

તે ઽષ્ટૌ યોજનમિત્યાહુઃ વિંશં ક્ષણશતં પુનઃ ।
તત્ક્ષણઃ તે પુનઃ ષષ્ટિર્લવઃ ત્રિંશદ્ ગુણોત્તરાઃ

ત્રયો મુહૂર્ત્તાહોરાત્રમાસાઃ દ્વાદશમાસકઃ ।
સંવત્સરઃ સોનરાત્રઃ કલ્પો બહુવિધઃ સ્મૃતઃ

સંવર્ત્તકલ્પો નરકસંભવાત્ ભાજનક્ષયઃ ।
વિવર્તકલ્પઃ પ્રાગ્વાયોર્યાવન્નરક સંભવઃ

અન્તઃ કલ્પો ઽમિતાત્ યવદ્દશવર્ષાયુષઃ તતઃ ।
ઉત્કર્ષા અપકર્ષાશ્ચ કલ્પા અષ્ટા દશાપરે

ઉત્કર્ષ એકઃ તે ઽશીતિસહસ્રાદ્યાવદાયુષઃ ।
ઇતિ લોકો વિવૃત્તો ઽયં કલ્પાંસ્તિષ્ઠતિ વિંશતિમ્

વિવર્તતે ઽથ સંવૃત્ત આસ્તે સંવર્તતે સમમ્ ।
તે હ્યશીતિર્મહાકલ્પઃ તદસંખ્યત્રયોદ્ભવમ્

બુદ્ધત્વમ્ અપકર્ષે હિ શતાદ્યાવત્તદુદ્ભવઃ ।
દ્વયોઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ખડ્ગઃ કલ્પશતાન્વયઃ

ચક્રવર્તિસમુત્પત્તિર્નાધો ઽશીતિસહસ્રકાત્ ।
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાયશ્ચક્રિણઃ તે ઽધરક્રમાત્

એકદ્વિત્રિચતુર્દ્વીપાઃ ન ચ દ્વૌ સહ બુદ્ધવત્ ।
પ્રત્યુદ્યાનસ્વયંયાન કલહાસ્ત્રજિતઃ અવધાઃ

દેશસ્થોત્તપ્તપૂર્ણત્વૈર્લક્ષણાતિશયો મુનેઃ ।
પ્રાગાસન્ રૂપિવત્ સત્ત્વાઃ રસરાગાત્તતઃ શનૈઃ

આલસ્યાત્સંનિધિં કૃત્વા સાગ્રહૈઃ ક્ષેત્રપો ભૃતઃ ।
તતઃ કર્મપથાધિક્યાદપહ્રાસે દશાયુષઃ

કલ્પસ્ય શસ્ત્રરોગાભ્યાં દુર્ભિક્ષેણ ચ નિર્ગમઃ ।
દિવસાન્ સપ્ત માસાંશ્ચ વર્ષાણિ ચ યથાક્રમમ્

સંવર્તન્યઃ પુનસ્તિસ્ત્રો ભવન્ત્યગ્ન્યમ્બુવાયુભિઃ ।
ધ્યાનત્રયં દ્વિતીયાદિ શીર્ષ તાસાં યથાક્રમમ્

તદપક્ષાલસાધર્મ્યાત્ ન ચતુર્થે ઽસ્ત્યનિઞ્જનાત્ ।
ન નિત્યં સહ સત્ત્વેન તદ્વિમાનોદયવ્યયાત્

સપ્તાગ્નિના અદ્ભિરેકા એવં ગતે ઽદ્ભિઃ સપ્તકે પુનઃ ।
તેજસા સપ્તકઃ પશ્ચાદ્વાયુસંવર્તની તતઃ