Abhidharmakośa · Chapter 2

abhidharmakośabhāṣye dhātunirdeśo nāma prathamaṃ kośasthānaṃ samāptamiti /
ye dharmā hetuprabhavā hetusteṣāṃ tathāgato hyavadat /
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //
likhāpitamidaṃ śrīlāmāvākeneti /
dvitīyaṃ kośasthānam
caturṣvartheṣu pañcānāmādhipatyaṃ dvayoḥ kila /
caturṇṇāṃ pañcakāṣṭānāṃ saṃkleśavyavadānayoḥ

svārthopalabdhyādhipatyāt sarvasya ca ṣaḍindriyam /
strītvapuṃstvādhipatyāttu kāyāt strīpuruṣendriye

nikāyasthitisaṃkleśavyavadānādhipatyataḥ /
jīvitaṃ vedanāḥ pañca śraddhādyāścendriyaṃ matāḥ

ājñāsyāmyākhyamājñākhyamājñātāvīndriyaṃ tathā /
uttarottarasaṃprāptinirvāṇādyādhipatyataḥ

cittāśrayastadvikalpaḥ sthitiḥ saṃkleśa eva ca /
saṃbhāro vyavadānaṃ ca yāvatā tāvadindriyam

pravṛtterāśrayotpattisthitipratyupabhogataḥ /
caturdaśa tathānyāni nivṛtterindriyāṇi vā

duḥkhendriyamaśātā yā kāyikī vedanā sukham /
śātā dhyāne tṛtīye tu caitasī sā sukhendriyam

anyatra sā saumanasyaṃ aśātā caitasī punaḥ /
daurmanasyamupekṣā tu madhyā ubhayī avikalpanāt

dṛgbhāvanāśaikṣapathe nava trīṇi amalaṃ trayam /
rūpīṇi jīvitaṃ duḥkhe sāsravāṇi dvidhā nava

vipāko jīvitaṃ dvedhā dvādaśa antyāṣṭakādṛte /
daurmanasyācca tattvekaṃ savipākaṃ daśa dvidhā

mano 'nyavittiśraddhādīni aṣṭakaṃ kuśalaṃ dvidhā /
daurmanasyaṃ mano 'nyā ca vittistredhā anyadekadhā

kāmāptamamalaṃ hitvā rūpāptaṃ strīpumindriye /
duḥkhe ca hitvā ārūpyāptaṃ sukhe cāpohya rūpi ca

manovittitrayaṃ tredhā dviheyā durmanaskatā /
nava bhavanayā pañca tvaheyānyapi na trayam

kāmeṣvādau vipāko dve labhyate nopapādukaiḥ /
teḥ ṣaḍ vā sapta vā aṣṭau vā ṣaḍ rūpeṣu ekamuttare

nirodhayatyuparamānnārūpye jīvitaṃ manaḥ /
upekṣāṃ caiva rūpe 'ṣṭau kāme daśa navāṣṭau vā

kramamṛtyau tu catvāri śubhe sarvatra pañca ca /
navāptirantyaphalayoḥ saptāṣṭanavabhirdvayoḥ

ekādaśabhirarhattvamuktaṃ tvekasya saṃbhavāt /
upekṣajīvitamanoyukto 'vaśyaṃ trayānvitaḥ

caturbhiḥ sukhakāyābhyāṃ pañcabhiścakṣurādimān /
saumanasyī ca duḥkhī tu saptabhiḥ strīndriyādimān

aṣṭābhiḥ ekādaśabhistvājñājñāte ndriyānvitaḥ /
ājñāsyāmīndriyopetastrayodaśabhiranvitaḥ

sarvālpairniḥśubho 'ṣṭābhirvinmanaḥkāyajīvitaiḥ /
yuktaḥ bālastathārūpye upekṣāyurmanaḥśubhaiḥ

bahubhiryukta ekānnaviṃśatyāmalavarjitaiḥ /
dviliṅgaḥ āryo rāgī ekaliṅgadvayamalavarjitaiḥ

kāme 'ṣṭadravyako 'śabdaḥ paramāṇuranindriyaḥ /
kāyendriyī navadravyaḥ daśadravyo 'parendriyaḥ

cittaṃ caittāḥ sahāvaśyaṃ sarva saṃskṛtalakṣaṇaiḥ /
prāptyā vā pañcadhā caittā mahābhūmyādibhedataḥ

vedanā cetanā saṃjñā cchandaḥ sparśo matiḥ smṛtiḥ /
manaskāro 'dhimokṣaśca samādhiḥ sarvacetasi

śraddhāpramādaḥ praśrabdhirupekṣā hrīrapatrapā /
mūladvayamahiṃsā ca vīryaṃ ca kuśale sadā

mohaḥ pramādaḥ kauśīdyamāśraddhayaṃ styānamuddhavaḥ /
kliṣṭe sadaiva akuśale tvāhrīkyamanapatrapā

krodhopanāhaśāṭhyerṣyāpradāsamrakṣamatsarāḥ /
māyāmadavihiṃsāśca parīttakleśabhūmikāḥ

savitarkavicāratvāt kuśale kāmacetasi /
dvāṃviṃśatiścaitasikāḥ kaukṛtyamadhikaṃ kvacit

āveṇike tvakuśale dṛṣṭiyukte ca viṃśatiḥ /
kleśaiścaturbhiḥ krodhādyaiḥ kaukṛtyenaikaviṃśatiḥ

nivṛte 'ṣṭādaśa anyatra dvādaśāvyākṛte matāḥ /
middhaṃ sarvāvirodhitvādyatra syādadhikaṃ hi tat

kaukṛtyamiddhākuśalānyādye dhyāne na santyataḥ /
dhyānāntare vitarkaśca vicāraścāpyataḥ param

ahrīragurutā avadye bhayādarśitva matrapā /
prema śraddhā gurutvaṃ hrīḥ te punaḥ kāmarūpayoḥ
vitarkacārā vaudāryasūkṣmate māna unnatiḥ /
madaḥ svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasaḥ

cittaṃ mano 'tha vijñānamekārthaṃ cittacaitasāḥ /
sāśrayā lambanākārāḥ saṃprayuktāśca pañcadhā

viprayuktāstu saṃskārāḥ prāptyaprāptī sabhāgatā /
āsaṃjñikaṃ samāpattī jīvitaṃ lakṣaṇāni ca

nāmakāyādayaśceti prāptirlābhaḥ samanvayaḥ /
prāptyaprāptī svasaṃtāna patitānāṃ nirodhayoḥ

traiyadhvikānāṃ trividhā śubhādīnāṃ śubhādikā /
svadhātukā tadāptānāṃ anāptānāṃ caturvidhā

tridhā naśaikṣāśaikṣāṇāṃ aheyānāṃ dvidhā matā /
avyākṛtāptiḥ sahajā abhijñānairmāṇikādṛte

nivṛtasya ca rūpasya kāme rūpasya nāgrajā /
akliṣṭāvyākṛtāprāptiḥ sātītājātayostridhā

kāmādyāptāmalānāṃ ca mārgasyāprāptiriṣyate /
pṛthagjanatvam tatprāptibhūsaṃcārād vihīyate

sabhāgatā sattvasāmyaṃ āsaṃjñikamasaṃjñiṣu /
nirodhaścittacaittānāṃ vipākaḥ te bṛhatphalāḥ

tathāsaṃjñisamāpattiḥ dhyāne 'ntye niḥsṛtīcchayā /
śubhā upapadyavedyaiva nāryasya ekādhvikāpyate

nirodhākhyā tathaiveyaṃ vihārārthaṃ bhavāgrajā /
śubhā dvivedyāniyatā ca āryasya āpyā prayogataḥ

bodhilabhyā muneḥ na prāk catustriṃśatkṣaṇāptitaḥ /
kāmarūpāśraye bhūte nirodhākhyādito nṛṣu

āyurjīvitam ādhāra ūṣmavijñāyorhi yaḥ /
lakṣaṇāni punarjātirjarā sthitiranityatā

jātijātyādayasteṣāṃ te 'ṣṭadharmaikavṛttayaḥ /
janyasya janikā jātirna hetupratyayairvinā

nāmakāyādayaḥ saṃjñāvākyākṣarasamuktayaḥ /
kāmarūpāptasattvākhyā niḥṣyandāvyākṛtāḥ tathā

sabhāgatā sā tu punarvipāko 'pi āptayo dvidhā /
lakṣaṇāni ca niḥṣyandāḥ samāpattya samanvayāḥ

kāraṇaṃ sahabhūścaiva sabhāgaḥ saṃprayuktakaḥ /
sarvatrago vipākākhyaḥ ṣaḍvidho heturiṣyate

svato 'nye kāraṇaṃ hetuḥ sahabhūrye mithaḥphalāḥ /
bhūtavaccittacittānuvartilakṣaṇalakṣyavat

caittā dvau saṃvarau teṣāṃ cetaso lakṣaṇāni ca /
cittānuvarttinaḥ kālaphalādiśubhatādibhiḥ

sabhāgahetuḥ sadṛśāḥ svanikāyabhuvaḥ agrajāḥ /
anyo 'nyaṃ navabhūmistu mārgaḥ samaviśiṣṭayoḥ

prayogajāstayoreva śrutacintāmayādikāḥ /
saṃprayuktakahetustu cittacaittāḥ samāśrayāḥ

sarvatragākhyaḥ kliṣṭānāṃ svabhūmau pūrvasarvagāḥ /
vipākaheturaśubhāḥ kuśalāścaiva sāsravāḥ

sarvatragaḥ sabhāgaśca dvayadhvagau tryadhvagāstrayaḥ /
saṃskṛtaṃ savisaṃyoga phalaṃ nāsaṃskṛtasya te

vipākaphalamantyasya pūrvasyādhipataṃ phalam /
sabhāga sarvatragayorniṣyandaḥ pauruṣaṃ dvayoḥ

vipāko 'vyākṛto dharmaḥ sattvākhyaḥ vyākṛtodbhavaḥ /
niḥṣyando hetusadṛśaḥ visaṃyogaḥ kṣayo dhiyā

yadvalājjāyate yattatphalaṃ puruṣakārajam /
apūrvaḥ saṃskṛtasyaiva saṃskṛto 'dhipateḥ phalam

varttamānāḥ phalaṃ pañca gṛṇhanti dvau prayacchataḥ /
varttamānābhyatītau dvau eko 'tītaḥ prayacchati

kliṣṭā vipākajāḥ śeṣāḥ prathamāryā yathākramam /
vipākaṃ sarvagaṃ hitvā tau sabhāgaṃ ca śeṣajāḥ

cittacaitāḥ tathānye 'pi saṃprayuktakavarjitāḥ /
catvāraḥ pratyayā uktāḥ hetvākhyaḥ pañca hetavaḥ

cittacaittā acaramā utpannāḥ samanantaraḥ /
ālambanaṃ sarvadharmāḥ kāraṇākhyo 'dhipaḥ smṛtaḥ

nirudhyamāne kāritraṃ dvau hetū kurutaḥ trayaḥ /
jāyamāne tato 'nyau tu pratyayau tadviparyayāt

caturbhiścattacaittā hi samāpattidvayaṃ tribhiḥ /
dvābhyāmanye tu jāyante neśvarādeḥ kramādibhiḥ

dvidhā bhūtāni taddhetuḥ bhautikasya tu pañcadhā /
tridhā bhautikamanyonyaṃ bhūtānāmekadhaiva tat

kuśalākuśalaṃ kāme nivṛtānivṛtaṃ manaḥ /
rūpārūpyeṣvakuśalādanyatra anāsravaṃ dvidhā

kāme nava śubhāccittāccittāni aṣṭābhya eva tat /
daśabhyo 'kuśalaṃ tasmāccatvāri nivṛtaṃ tathā

pañcabhyo 'nivṛtaṃ tasmātsapta cittānyanantaram /
rūpe daśaikaṃ ca śubhāt navabhyastadanantaram

aṣṭābhyo nivṛtaṃ tasmāt ṣaṭ tribhyo 'nivṛtaṃ punaḥ /
tasmāt ṣaṭ evāmārūpye tasya nītiḥ śubhātpunaḥ

nava cittāni tat ṣaṇṇāṃ nivṛtātsapta tattathā /
caturbhyaḥ śaikṣam asmāttu pañca aśaikṣaṃ tu pañcakāt

tasmāccatvāri cittāni dvādaśaitāni viṃśatiḥ /
prāyogikopapattyāptaṃ śubhaṃ bhittvā triṣu dvidhā

vipākajairyāpathikaśailpasthānikanairmitam /
caturdhāvyākṛtaṃ kāme rūpe śilpavivarjitam

kliṣṭe traidhātuke lābhaḥ ṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāṃ dvayoḥ śubhe /
trayāṇāṃ rūpaje śaikṣe caturṇāṃ tasya śeṣite