અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 2

અભિધર્મકોશભાષ્યે ધાતુનિર્દેશો નામ પ્રથમં કોશસ્થાનં સમાપ્તમિતિ ।
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતુસ્તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ ॥
લિખાપિતમિદં શ્રીલામાવાકેનેતિ ।
દ્વિતીયં કોશસ્થાનમ્
ચતુર્ષ્વર્થેષુ પઞ્ચાનામાધિપત્યં દ્વયોઃ કિલ ।
ચતુર્ણ્ણાં પઞ્ચકાષ્ટાનાં સંક્લેશવ્યવદાનયોઃ

સ્વાર્થોપલબ્ધ્યાધિપત્યાત્ સર્વસ્ય ચ ષડિન્દ્રિયમ્ ।
સ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વાધિપત્યાત્તુ કાયાત્ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે

નિકાયસ્થિતિસંક્લેશવ્યવદાનાધિપત્યતઃ ।
જીવિતં વેદનાઃ પઞ્ચ શ્રદ્ધાદ્યાશ્ચેન્દ્રિયં મતાઃ

આજ્ઞાસ્યામ્યાખ્યમાજ્ઞાખ્યમાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં તથા ।
ઉત્તરોત્તરસંપ્રાપ્તિનિર્વાણાદ્યાધિપત્યતઃ

ચિત્તાશ્રયસ્તદ્વિકલ્પઃ સ્થિતિઃ સંક્લેશ એવ ચ ।
સંભારો વ્યવદાનં ચ યાવતા તાવદિન્દ્રિયમ્

પ્રવૃત્તેરાશ્રયોત્પત્તિસ્થિતિપ્રત્યુપભોગતઃ ।
ચતુર્દશ તથાન્યાનિ નિવૃત્તેરિન્દ્રિયાણિ વા

દુઃખેન્દ્રિયમશાતા યા કાયિકી વેદના સુખમ્ ।
શાતા ધ્યાને તૃતીયે તુ ચૈતસી સા સુખેન્દ્રિયમ્

અન્યત્ર સા સૌમનસ્યં અશાતા ચૈતસી પુનઃ ।
દૌર્મનસ્યમુપેક્ષા તુ મધ્યા ઉભયી અવિકલ્પનાત્

દૃગ્ભાવનાશૈક્ષપથે નવ ત્રીણિ અમલં ત્રયમ્ ।
રૂપીણિ જીવિતં દુઃખે સાસ્રવાણિ દ્વિધા નવ

વિપાકો જીવિતં દ્વેધા દ્વાદશ અન્ત્યાષ્ટકાદૃતે ।
દૌર્મનસ્યાચ્ચ તત્ત્વેકં સવિપાકં દશ દ્વિધા

મનો ઽન્યવિત્તિશ્રદ્ધાદીનિ અષ્ટકં કુશલં દ્વિધા ।
દૌર્મનસ્યં મનો ઽન્યા ચ વિત્તિસ્ત્રેધા અન્યદેકધા

કામાપ્તમમલં હિત્વા રૂપાપ્તં સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે ।
દુઃખે ચ હિત્વા આરૂપ્યાપ્તં સુખે ચાપોહ્ય રૂપિ ચ

મનોવિત્તિત્રયં ત્રેધા દ્વિહેયા દુર્મનસ્કતા ।
નવ ભવનયા પઞ્ચ ત્વહેયાન્યપિ ન ત્રયમ્

કામેષ્વાદૌ વિપાકો દ્વે લભ્યતે નોપપાદુકૈઃ ।
તેઃ ષડ્ વા સપ્ત વા અષ્ટૌ વા ષડ્ રૂપેષુ એકમુત્તરે

નિરોધયત્યુપરમાન્નારૂપ્યે જીવિતં મનઃ ।
ઉપેક્ષાં ચૈવ રૂપે ઽષ્ટૌ કામે દશ નવાષ્ટૌ વા

ક્રમમૃત્યૌ તુ ચત્વારિ શુભે સર્વત્ર પઞ્ચ ચ ।
નવાપ્તિરન્ત્યફલયોઃ સપ્તાષ્ટનવભિર્દ્વયોઃ

એકાદશભિરર્હત્ત્વમુક્તં ત્વેકસ્ય સંભવાત્ ।
ઉપેક્ષજીવિતમનોયુક્તો ઽવશ્યં ત્રયાન્વિતઃ

ચતુર્ભિઃ સુખકાયાભ્યાં પઞ્ચભિશ્ચક્ષુરાદિમાન્ ।
સૌમનસ્યી ચ દુઃખી તુ સપ્તભિઃ સ્ત્રીન્દ્રિયાદિમાન્

અષ્ટાભિઃ એકાદશભિસ્ત્વાજ્ઞાજ્ઞાતે ન્દ્રિયાન્વિતઃ ।
આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયોપેતસ્ત્રયોદશભિરન્વિતઃ

સર્વાલ્પૈર્નિઃશુભો ઽષ્ટાભિર્વિન્મનઃકાયજીવિતૈઃ ।
યુક્તઃ બાલસ્તથારૂપ્યે ઉપેક્ષાયુર્મનઃશુભૈઃ

બહુભિર્યુક્ત એકાન્નવિંશત્યામલવર્જિતૈઃ ।
દ્વિલિઙ્ગઃ આર્યો રાગી એકલિઙ્ગદ્વયમલવર્જિતૈઃ

કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દઃ પરમાણુરનિન્દ્રિયઃ ।
કાયેન્દ્રિયી નવદ્રવ્યઃ દશદ્રવ્યો ઽપરેન્દ્રિયઃ

ચિત્તં ચૈત્તાઃ સહાવશ્યં સર્વ સંસ્કૃતલક્ષણૈઃ ।
પ્રાપ્ત્યા વા પઞ્ચધા ચૈત્તા મહાભૂમ્યાદિભેદતઃ

વેદના ચેતના સંજ્ઞા ચ્છન્દઃ સ્પર્શો મતિઃ સ્મૃતિઃ ।
મનસ્કારો ઽધિમોક્ષશ્ચ સમાધિઃ સર્વચેતસિ

શ્રદ્ધાપ્રમાદઃ પ્રશ્રબ્ધિરુપેક્ષા હ્રીરપત્રપા ।
મૂલદ્વયમહિંસા ચ વીર્યં ચ કુશલે સદા

મોહઃ પ્રમાદઃ કૌશીદ્યમાશ્રદ્ધયં સ્ત્યાનમુદ્ધવઃ ।
ક્લિષ્ટે સદૈવ અકુશલે ત્વાહ્રીક્યમનપત્રપા

ક્રોધોપનાહશાઠ્યેર્ષ્યાપ્રદાસમ્રક્ષમત્સરાઃ ।
માયામદવિહિંસાશ્ચ પરીત્તક્લેશભૂમિકાઃ

સવિતર્કવિચારત્વાત્ કુશલે કામચેતસિ ।
દ્વાંવિંશતિશ્ચૈતસિકાઃ કૌકૃત્યમધિકં ક્વચિત્

આવેણિકે ત્વકુશલે દૃષ્ટિયુક્તે ચ વિંશતિઃ ।
ક્લેશૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્રોધાદ્યૈઃ કૌકૃત્યેનૈકવિંશતિઃ

નિવૃતે ઽષ્ટાદશ અન્યત્ર દ્વાદશાવ્યાકૃતે મતાઃ ।
મિદ્ધં સર્વાવિરોધિત્વાદ્યત્ર સ્યાદધિકં હિ તત્

કૌકૃત્યમિદ્ધાકુશલાન્યાદ્યે ધ્યાને ન સન્ત્યતઃ ।
ધ્યાનાન્તરે વિતર્કશ્ચ વિચારશ્ચાપ્યતઃ પરમ્

અહ્રીરગુરુતા અવદ્યે ભયાદર્શિત્વ મત્રપા ।
પ્રેમ શ્રદ્ધા ગુરુત્વં હ્રીઃ તે પુનઃ કામરૂપયોઃ
વિતર્કચારા વૌદાર્યસૂક્ષ્મતે માન ઉન્નતિઃ ।
મદઃ સ્વધર્મે રક્તસ્ય પર્યાદાનં તુ ચેતસઃ

ચિત્તં મનો ઽથ વિજ્ઞાનમેકાર્થં ચિત્તચૈતસાઃ ।
સાશ્રયા લમ્બનાકારાઃ સંપ્રયુક્તાશ્ચ પઞ્ચધા

વિપ્રયુક્તાસ્તુ સંસ્કારાઃ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સભાગતા ।
આસંજ્ઞિકં સમાપત્તી જીવિતં લક્ષણાનિ ચ

નામકાયાદયશ્ચેતિ પ્રાપ્તિર્લાભઃ સમન્વયઃ ।
પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્વસંતાન પતિતાનાં નિરોધયોઃ

ત્રૈયધ્વિકાનાં ત્રિવિધા શુભાદીનાં શુભાદિકા ।
સ્વધાતુકા તદાપ્તાનાં અનાપ્તાનાં ચતુર્વિધા

ત્રિધા નશૈક્ષાશૈક્ષાણાં અહેયાનાં દ્વિધા મતા ।
અવ્યાકૃતાપ્તિઃ સહજા અભિજ્ઞાનૈર્માણિકાદૃતે

નિવૃતસ્ય ચ રૂપસ્ય કામે રૂપસ્ય નાગ્રજા ।
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાપ્રાપ્તિઃ સાતીતાજાતયોસ્ત્રિધા

કામાદ્યાપ્તામલાનાં ચ માર્ગસ્યાપ્રાપ્તિરિષ્યતે ।
પૃથગ્જનત્વમ્ તત્પ્રાપ્તિભૂસંચારાદ્ વિહીયતે

સભાગતા સત્ત્વસામ્યં આસંજ્ઞિકમસંજ્ઞિષુ ।
નિરોધશ્ચિત્તચૈત્તાનાં વિપાકઃ તે બૃહત્ફલાઃ

તથાસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ ધ્યાને ઽન્ત્યે નિઃસૃતીચ્છયા ।
શુભા ઉપપદ્યવેદ્યૈવ નાર્યસ્ય એકાધ્વિકાપ્યતે

નિરોધાખ્યા તથૈવેયં વિહારાર્થં ભવાગ્રજા ।
શુભા દ્વિવેદ્યાનિયતા ચ આર્યસ્ય આપ્યા પ્રયોગતઃ

બોધિલભ્યા મુનેઃ ન પ્રાક્ ચતુસ્ત્રિંશત્ક્ષણાપ્તિતઃ ।
કામરૂપાશ્રયે ભૂતે નિરોધાખ્યાદિતો નૃષુ

આયુર્જીવિતમ્ આધાર ઊષ્મવિજ્ઞાયોર્હિ યઃ ।
લક્ષણાનિ પુનર્જાતિર્જરા સ્થિતિરનિત્યતા

જાતિજાત્યાદયસ્તેષાં તે ઽષ્ટધર્મૈકવૃત્તયઃ ।
જન્યસ્ય જનિકા જાતિર્ન હેતુપ્રત્યયૈર્વિના

નામકાયાદયઃ સંજ્ઞાવાક્યાક્ષરસમુક્તયઃ ।
કામરૂપાપ્તસત્ત્વાખ્યા નિઃષ્યન્દાવ્યાકૃતાઃ તથા

સભાગતા સા તુ પુનર્વિપાકો ઽપિ આપ્તયો દ્વિધા ।
લક્ષણાનિ ચ નિઃષ્યન્દાઃ સમાપત્ત્ય સમન્વયાઃ

કારણં સહભૂશ્ચૈવ સભાગઃ સંપ્રયુક્તકઃ ।
સર્વત્રગો વિપાકાખ્યઃ ષડ્વિધો હેતુરિષ્યતે

સ્વતો ઽન્યે કારણં હેતુઃ સહભૂર્યે મિથઃફલાઃ ।
ભૂતવચ્ચિત્તચિત્તાનુવર્તિલક્ષણલક્ષ્યવત્

ચૈત્તા દ્વૌ સંવરૌ તેષાં ચેતસો લક્ષણાનિ ચ ।
ચિત્તાનુવર્ત્તિનઃ કાલફલાદિશુભતાદિભિઃ

સભાગહેતુઃ સદૃશાઃ સ્વનિકાયભુવઃ અગ્રજાઃ ।
અન્યો ઽન્યં નવભૂમિસ્તુ માર્ગઃ સમવિશિષ્ટયોઃ

પ્રયોગજાસ્તયોરેવ શ્રુતચિન્તામયાદિકાઃ ।
સંપ્રયુક્તકહેતુસ્તુ ચિત્તચૈત્તાઃ સમાશ્રયાઃ

સર્વત્રગાખ્યઃ ક્લિષ્ટાનાં સ્વભૂમૌ પૂર્વસર્વગાઃ ।
વિપાકહેતુરશુભાઃ કુશલાશ્ચૈવ સાસ્રવાઃ

સર્વત્રગઃ સભાગશ્ચ દ્વયધ્વગૌ ત્ર્યધ્વગાસ્ત્રયઃ ।
સંસ્કૃતં સવિસંયોગ ફલં નાસંસ્કૃતસ્ય તે

વિપાકફલમન્ત્યસ્ય પૂર્વસ્યાધિપતં ફલમ્ ।
સભાગ સર્વત્રગયોર્નિષ્યન્દઃ પૌરુષં દ્વયોઃ

વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મઃ સત્ત્વાખ્યઃ વ્યાકૃતોદ્ભવઃ ।
નિઃષ્યન્દો હેતુસદૃશઃ વિસંયોગઃ ક્ષયો ધિયા

યદ્વલાજ્જાયતે યત્તત્ફલં પુરુષકારજમ્ ।
અપૂર્વઃ સંસ્કૃતસ્યૈવ સંસ્કૃતો ઽધિપતેઃ ફલમ્

વર્ત્તમાનાઃ ફલં પઞ્ચ ગૃણ્હન્તિ દ્વૌ પ્રયચ્છતઃ ।
વર્ત્તમાનાભ્યતીતૌ દ્વૌ એકો ઽતીતઃ પ્રયચ્છતિ

ક્લિષ્ટા વિપાકજાઃ શેષાઃ પ્રથમાર્યા યથાક્રમમ્ ।
વિપાકં સર્વગં હિત્વા તૌ સભાગં ચ શેષજાઃ

ચિત્તચૈતાઃ તથાન્યે ઽપિ સંપ્રયુક્તકવર્જિતાઃ ।
ચત્વારઃ પ્રત્યયા ઉક્તાઃ હેત્વાખ્યઃ પઞ્ચ હેતવઃ

ચિત્તચૈત્તા અચરમા ઉત્પન્નાઃ સમનન્તરઃ ।
આલમ્બનં સર્વધર્માઃ કારણાખ્યો ઽધિપઃ સ્મૃતઃ

નિરુધ્યમાને કારિત્રં દ્વૌ હેતૂ કુરુતઃ ત્રયઃ ।
જાયમાને તતો ઽન્યૌ તુ પ્રત્યયૌ તદ્વિપર્યયાત્

ચતુર્ભિશ્ચત્તચૈત્તા હિ સમાપત્તિદ્વયં ત્રિભિઃ ।
દ્વાભ્યામન્યે તુ જાયન્તે નેશ્વરાદેઃ ક્રમાદિભિઃ

દ્વિધા ભૂતાનિ તદ્ધેતુઃ ભૌતિકસ્ય તુ પઞ્ચધા ।
ત્રિધા ભૌતિકમન્યોન્યં ભૂતાનામેકધૈવ તત્

કુશલાકુશલં કામે નિવૃતાનિવૃતં મનઃ ।
રૂપારૂપ્યેષ્વકુશલાદન્યત્ર અનાસ્રવં દ્વિધા

કામે નવ શુભાચ્ચિત્તાચ્ચિત્તાનિ અષ્ટાભ્ય એવ તત્ ।
દશભ્યો ઽકુશલં તસ્માચ્ચત્વારિ નિવૃતં તથા

પઞ્ચભ્યો ઽનિવૃતં તસ્માત્સપ્ત ચિત્તાન્યનન્તરમ્ ।
રૂપે દશૈકં ચ શુભાત્ નવભ્યસ્તદનન્તરમ્

અષ્ટાભ્યો નિવૃતં તસ્માત્ ષટ્ ત્રિભ્યો ઽનિવૃતં પુનઃ ।
તસ્માત્ ષટ્ એવામારૂપ્યે તસ્ય નીતિઃ શુભાત્પુનઃ

નવ ચિત્તાનિ તત્ ષણ્ણાં નિવૃતાત્સપ્ત તત્તથા ।
ચતુર્ભ્યઃ શૈક્ષમ્ અસ્માત્તુ પઞ્ચ અશૈક્ષં તુ પઞ્ચકાત્

તસ્માચ્ચત્વારિ ચિત્તાનિ દ્વાદશૈતાનિ વિંશતિઃ ।
પ્રાયોગિકોપપત્ત્યાપ્તં શુભં ભિત્ત્વા ત્રિષુ દ્વિધા

વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્મિતમ્ ।
ચતુર્ધાવ્યાકૃતં કામે રૂપે શિલ્પવિવર્જિતમ્

ક્લિષ્ટે ત્રૈધાતુકે લાભઃ ષણ્ણાં ષણ્ણાં દ્વયોઃ શુભે ।
ત્રયાણાં રૂપજે શૈક્ષે ચતુર્ણાં તસ્ય શેષિતે