અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 581-597

"સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ અવિતર્કો વિચારમાત્રો ઽવિતર્કો ઽવિચારઃ" ઇતિ । તત્ર ધ્યાનાન્તરં તાવદવિતર્કો વિચારમાત્રઃ । સતતોધઃ સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાવિઃ । પરતસ્ત્વવિતર્કો ઽવિચારશ્ચ ॥
પુનઃ
સાસ્રવાનાસ્રવશ્ચાન્ય એકાદશભુવસ્ત્રયઃ ।
આર્યાકારમતિદ્યોતાઃ શૂન્યતાદ્યઃ સમાધયઃ

શૂન્યતાભિધેયઃ સમાધિરપ્રણિહિત અનિમિત્તશ્ચ તૃતીયઃ ॥
કતમૈઃ પુનરેત આર્યાકારાઃ..........................વત્ ષોડશભિરાકારૈરિત્યતસ્ત્રયો ઽપ્યનિત્યતાદિષોડશાકારમતિદ્યોતાઃ(?) । પ્રત્યેકં તુ
દશાપ્રણિહિતાકારાઃ શૂન્યતાયા દ્વયં મતમ્ ।
અનિમિત્તો ઽમૃતાકારૈશ્ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્તતે

અપ્રણિહિતઃ ખલુ સમાધિરનિત્યદુઃખાકારાભ્યાં સંપ્રયુક્તશ્ચતુર્ભિઃ સમુદયાકારૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ માર્ગાકારૈઃ..............................તાનાત્માકારાભ્યાં સંપ્રયુક્તઃ । અનિમિત્તઃ સમાધિર્નિરોધાકારૈશ્ચતુર્ભિર્નિરોધાકારાદિભિઃ સંપ્રયુક્તઃ ॥
વિમુક્તેર્દ્વિપ્રકારાયાઃ પ્રાપ્તયે નિર્મલાઃ પુનઃ ।
વિમોક્ષસુ(મુ ?)ખશબ્દેન ત એવાવિષ્કૃતાસ્ત્રયઃ

રાગવિરાગાચ્ચેતોવિમુક્તિરવિદ્યાવિરાગાત્ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિઃ । તસ્ય વિમુક્તિદ્વયસ્ય.................આવિષ્કૃતાનિ । તત્ર શૂન્યતાયાઃ સંપ્રયુક્તઃ સમાધિઃ શૂન્યતાસમાધિઃ । ન પ્રણિધત્તે ભવમિત્યપ્રણિહિતઃ । દશનિમિત્તાપગમાદનિમિત્તં તદાલમ્બનસમાધિરનિમિત્તઃ ॥ પુનઃ
ત્રયો ઽપરસમાધ્યાખ્યા શૂન્યતાશૂન્યતાદયઃ ।
તેષાં ત્રયાણાં સમાધીનામુત્સર્ગોપાયપ્રદર્શનાર્થં શૂન્યતાશૂન્યતાદયઃ ત્રયઃ સમાધયો ઽભિધર્મેભિહિતાઃ ।
દ્વયમાલમ્બતે ઽશૈક્ષં શૂન્યતો ઽનિત્યતસ્તથા

ક્ષયમપ્રતિસંખ્યાખ્યમન્ત્યો ગૃહ્ણાતિ શાન્તતઃ ।
શૂન્યતાદ્યાલમ્બનત્વાત્તન્નામ અશૈક્ષં સમાધિં દ્વાવપરસમાધી આલમ્બેતે । શૂન્યતાશૂન્યતા અશૈક્ષં શૂન્યતાસમાધિમાલમ્બતે શૂન્યાકારેણ । અપ્રણિહિતાપ્રણિહિતો ઽપ્યશૈક્ષમપ્રણિહિતમ્ અનિત્યાકારેણ । ન દુઃખતો ન હેત્વાદિતો ઽનાસ્રવસ્ય અતલ્લક્ષણત્વાત્ । ન માર્ગાકારૈર્દૂષણીયત્વાત્ । અનિમિત્તાનિમિત્તત્વાત્ સમાધિરશૈક્ષસ્યાનિમિત્તસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધમાલમ્બતે । શાન્તાકારેણાનાસ્રવસ્ય પ્રતિસંખ્યાનિરોધાભાવાત્ । ન નિરોધપ્રણીતનિઃસરણાકારૈરનિત્યતાનિરોધસાધારણત્વાદવ્યાકૃતત્વાદવિસંયોગાચ્ચ ।
તે પુનરેતે સમાધયઃ
એકાદશભુવઃ સર્વે સાસ્રવા નૃષ્વકોપિનઃ

તત્ર સાસ્રવા આર્યમાર્ગદ્વેષિત્વાન્મનુષ્યેષૂત્પાદ્યન્તે । અકોપ્યસ્યાર્હતઃ એકાદશભુવશ્ચ સપ્તસામન્તકાનિ હિત્વાન્યાસ્વેકાદશસુ ભૂમિષુ કામધાત્વનાગમ્યધ્યાનાન્તરધ્યાનારૂપ્યેષુ ।
પુનઃ
સમાધિભાવનાધ્યાનં સુખાય પ્રથમં શુભમ્ ।
દર્શનાયાક્ષ્યભિજ્ઞોક્તા પ્રજ્ઞાભેદાય યાત્નિકાઃ

"ચતસ્રઃ ખલુ સમાધિભાવનાઃ । અસ્તિ સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દૃષ્ટધર્મવિહારાય સંવર્તતે" ઇતિ વિસ્તરઃ । કુશલં ખલુ ( જૈનિ_426 ) પ્રથમં ધ્યાનં શુદ્ધકમનાસ્રવં વા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય સમાધિભાવના । તદધિકત્વાત્ અન્યાન્યપિ જ્ઞેયાનિ । નાવશ્યં સમ્પરાયસુખવિહારાય, પરિહીણોર્ધ્વોપપન્નઃ પરિનિર્વિતતદભાવાત્ । દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાદર્શનાય સમાધિભાવના । પ્રયોગજાઃ ખલુ સર્વે ગુણાસ્ત્રૈધાતુકાનાસ્રવાઃ પ્રજ્ઞાપ્રભેદાય સમાધિભાવનાઃ ॥
યો ઽન્ત્યો વજ્રોપમે ધ્યાને સર્વક્લેશક્ષયાય સા ।
યશ્ચતુર્થે ધ્યાને વજ્રોપમઃ સમાધિઃ સ આસ્રવક્ષયાય સમાધિભાવના ।
સૂત્રં ચૈતત્સમાખ્યાતં બુદ્ધેનાત્મોપનાયિકમ્

અતશ્ચતુર્થમેવ ધ્યાનમુક્તમિતિ ॥
અભિધર્મપ્રદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ અષ્ટમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥
અષ્ટમાધ્યાયે
ચતુર્થપાદઃ ।
નિર્દિષ્ટાઃ સમાધયઃ । અતઃ પરં સમાધિસન્નિશ્રિતા ગુણા નિર્દિશ્યન્તે ।
અપ્રમાણાકિ ચત્વારિ મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષા ચ । અપ્રમાણાઃ, સત્ત્વાધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તેરપ્રમાણપુણ્યનિર્વર્તકત્વાદપ્રમેયેષુ ફલહેતુત્વાચ્ચ ।
અથાપ્રમાણાનાં કઃ સ્વભાવઃ ?
ચતુર્ણામપ્રમાણાનાં મૈત્ર્યદ્વેષસ્તથા કૃપા ।
મુદિતા પ્રીતિરેકેષામુપેક્ષાલોભ ઇષ્યતે

અદ્વેષસ્વભાવા મૈત્રી । તથા કરુણા અદ્વેષસ્વભાવા । કસ્તર્હ્યેતયોરપ્રમાણયોર્વિશેષઃ ? ઉભયોરદ્વેષાત્મકત્વે ઽપિ મૈત્રી સત્ત્વાપરિત્યાગવર્તિનો દ્વેષસ્ય પ્રતિપક્ષો હર્ષાકારપ્રવૃત્તા ચ । કરુણા તાડનપીડનાભિપ્રાયવર્તિનો દ્વેષસ્ય પ્રતિપક્ષો દૈન્યાકારપ્રવૃત્તા ચ । ઇત્યસ્તિ વિશેષઃ । "સોમનસ્યસ્વભાવામુદિતા" ઇતિ પૌરાણાઃ । ઉપેક્ષાપ્યલોભાત્મકૈવ । એષો ઽપ્રમાણાનાં સ્વભાવઃ ।
કસ્માચ્ચત્વાર્યેવ ન ન્યૂનાન્યધિકાનિ વા ?
વ્યાપાદસ્ય વિહિંસાયા અરતેસ્તૃડ્દ્વિષસ્તથા ।
પ્રતિપક્ષો ઽયમાખ્યાતો દમનાર્થં સ્વચેતસઃ

સૂત્ર ઉક્તમ્- "મૈત્રી આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા વ્યાપાદપ્રહાણાય સંવર્તતે । કરુણા વિહિંસાપ્રહાણાય । અરતિપ્રહાણાય મુદિતા કામરાગવ્યાપાદપ્રહાણાયોપેક્ષા ॥ "
વૃત્તિઃ પુનર્દ્રષ્ટવ્યા-
સુખાધાને સુખા મૈત્રી દુઃખનાશોન્મુખી કૃપા ।
મુદિતા મોદનાનિમ્ના સત્ત્વા એભ્યેવ પશ્ચિમા

દ્રષ્ટવ્યા વૃત્તિરેતેષાં
આકારસ્તુ પુનઃ કથં પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ । તદપદિશ્યતે-
આકારૈઃ સુખિતાદિ ભિઃ ।
સુખિતા વત સન્તુ સત્ત્વા ઇતિ મનસિ કુર્વન્ મૈત્રીં સમાપદ્યતે । દુઃખિતા વત સત્ત્વા ઇતિ કરુણામ્ । મોદન્તાં વત સત્ત્વા ઇતિ મુદિતામ્ । સત્ત્વા ઇત્યેવ મનસિ કુર્વન્નુપેક્ષાં સમાપદ્યતે માધ્યસ્થ્યાત્ ।
એભ્યસ્ત્વન્યતમેનાપિ બ્રહ્મસાયુજ્યમશ્નુતે

એભ્યો ઽપ્રમાણેભ્ય એકેનાપિ ભાવિતેન બ્રહ્મત્વં પ્રતિલભ્યત ઇતિ ॥
કિમાલમ્બના અપ્રમાણાઃ, કતિ ભૂમિકા વેત્યપદિશ્યતે-
નૃષુ કામાવલમ્બીનિ ધ્યાનયોર્મુદિતાહ્વયોઃ ।
ષડ્ભૌમાનિ તદન્યાનિ કેચિદિચ્છન્તિ સપ્તસુ

મૈત્રીકરુણામુદિતાસ્ત્રયઃ કામાવચરસત્ત્વાલમ્બનાઃ । ઉપેક્ષા અનિયતા ઇતિ । યેષાં તાવદ્ભાવનામયાન્યેતાનિ મુદિતા ચ સૌમનસ્યેન્દ્રિયં તેષાં પ્રથમદ્વિતીયયોર્ધ્યાનયોર્મુદિતા । નોર્ધ્વં સૌમનસ્યેન્દ્રિયાભાવાત્ । અન્યાનિ ત્રીણ્યપ્રમાણાનિ ષટ્સુ ભૂમિષ્વનાગમ્યે ધ્યાનાન્તરે ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ । કેચિત્ પુનઃ ચિન્તામયાન્યપ્યેતાનિ પ્રમોદ્યં ચ પ્રીતેર્ધર્માન્તરં ઇતિ તેષાં સપ્તભૂમિકા । પ્રામોદ્યસ્ય વેદનાદ્વયસંયોગિત્વાત્ । ઉક્તાન્યપ્રમાણાનિ ॥
અથ કતિ વિમોક્ષાઃ ।
વિમોક્ષાઃ કથિતા અષ્ટૌ તેષાં દ્વાવશુભાત્મકૌ ।
તાવાદ્યધ્યાનયોરન્ત્યે તૃતીયો ઽલોભલક્ષણઃ

રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીતિ પ્રથમો વિમોક્ષઃ । આધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીતિ દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ । શુભં વિમોક્ષં કાયેણ સાક્ષાત્કૃત્વોપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ તૃતીયઃ । તેષાં દ્વાવશુભસ્વભાવૌ પ્રથમૌ તદાકારત્વાદ્ ભૂમિતશ્ચ તૌ સસામન્તકયોઃ પ્રથમદ્વિતીયયોર્ધ્યાનયોર્ધ્યાનાન્તરે ચ । સસામન્તકે ચતુર્થે ધ્યાને શુભો વિમોક્ષઃ । ચ ચાલોભસ્વભાવ એવ ન ત્વશુભાત્મકઃ, તચ્છુભાકારપ્રવૃત્તત્વાત્ । સપરિવારાસ્ત્વેતે પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવાઃ ॥
ચત્વારઃ કુશલારૂપા વિમોક્ષાખ્યા સમાહિતાઃ ।
નિરોધાખ્યસમાપત્તિર્વિમોક્ષઃ કથિતો ઽષ્ટમઃ

ચત્વારો ઽન્યે વિમોક્ષાઃ સમાહિતાઃ કુશલા એવારૂપ્યાઃ દ્રષ્ટવ્યાઃ । સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસ્ત્વષ્ટમો વિમોક્ષઃ । વૈમુખ્યાર્થો હિ વિમોક્ષાર્થઃ, નિરોધસમાપત્તિઃ; સર્વસાલમ્બનપ્રવૃત્તિવૈમુખ્યાત્ ॥
તસ્યાસ્તુ સંમુખીભાવઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માદનન્તરમ્ ।
ત્રિવિધં હિ ભાવાગ્રિકં ચિત્તં સંજ્ઞાસૂક્ષ્મસૂક્ષ્માખ્યભેદાત્ । એતદ્યથાક્રમમૌદારિકમ્ । ( જૈનિ_431 ) અતઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માખ્યં ભવાગ્રાનન્તરં તાં સમાપત્તિં સમાપદ્યન્તે । તથા સમાપન્નાનાં તુ
વ્યુત્થાનચિત્તમપ્યસ્યાઃ સ્વં શુદ્ધં નિર્મલં ત્વધઃ

સાસ્રવાનાસ્રવત્વાત્ । તદ્વ્યુત્થાનચિત્તસ્ય સાસ્રવેણ ચેદ્વ્યુત્તિષ્ઠતે ભાવાગ્રિકેણ । અનાસ્રવેણ ચેદાકિઞ્ચન્યાયતનભૂમિકેન ॥
અથૈવ વિમોક્ષાઃ કિં વિષયાઃ ?
કામાવચરદૃશ્યાર્થા વિમોક્ષાઃ પ્રથમાસ્ત્રયઃ ।
કામાવચરં રૂપાવચરમેષામાલમ્બનં યથાયોગમશુભતઃ શુભતશ્ચ ।
અન્યે ત્વન્વયધીપક્ષસ્વોર્ધ્વદુઃખાદ્યવેક્ષિણાઃ

આરૂપ્યવિમોક્ષાણાં સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિકં દુઃખમાલમ્બનં તદ્ધેતુનિરોધૌ ચ । સર્વચાન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યો માર્ગ ઊર્ધ્વાધરભૂમિસંગૃહીતઃ, અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચ । ઉક્તા વિમોક્ષાઃ ॥
સૂત્રે ઽભિભવસંજ્ઞાખ્યં પ્રોક્તમાયતનાષ્ટકમ્ ।
વિમોક્ષાધિકવૃત્ત્યેતચ્ચિત્તૈશ્વર્યપ્રદર્શકમ્