અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 421-440

નિર્વેધભાગીયાનધિકૃત્ય
એતન્નિર્વેધભાગીયં ચતુર્ધા ભાવનામયમ્ ।
પરમાર્થદક્ષિણીયભિક્ષુસઙ્ઘપ્રવેશદ્વારભૂતત્વાત્ ભાવનામયં ન શ્રુતમયં ચિન્તામયમ્ । કુતઃ પુનરુપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકં ભવિષ્યતીત્યેતચ્ચ સન્ધાય ( જૈનિ_328 ) ભગવતોક્તમ્- "ચ્યુતૌ બતેમૌ મોહપુરુષાવસ્માદ્ધર્મવિનયાદ્યત્ર નામાનયોઃ મોહપુરુષયોરૂષ્મગતમપિ નાસ્તિ" ઇતિ । તચ્ચૈતત્સર્વમ્
ષડ્ભૌમં ષોડશાકારં પઞ્ચસ્કન્ધા વિનાપ્તિભિઃ

ઽષડ્ભૌમંઽ; દર્શનમાર્ગવતો, ઽષોડશાકારંઽ; દર્શનમાર્ગવત્ સાનુપરિવર્તકં । ઽપઞ્ચસ્કન્ધં વિનાપ્તિભિઃ ।ઽ; પ્રાપ્તયઃ ખલુ નોષ્માગતાદિસ્વભાવાઃ । તત્સ્વાભાવ્યે ( જૈનિ_329 ) હિ તાસામાર્યસ્યોષ્મગતાદિસંમુખીભાવઃ સ્યાત્ । ન ચેષ્યતે । સત્યદર્શનસમઙ્ગિનો દૃષ્ટસત્યસ્ય વા સત્યદર્શનપ્રયોગસંમુખીભાવે પ્રયોજનાભાવાદિતિ ।
આહ । કે પુનસ્તે ષોડશાકારાઃ યેષાં ભાવનયા સ્ત્રોતઆપન્નો ભવતિ ? તદુચ્યતે । ચતુર્ભિરાકારૈરનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્માકારૈઃ દુઃખં પરીક્ષતે । તત્ર બોધિસત્ત્વાદૃતે તૃષ્ણાચરિતઃ પ્રાયો ઽનિત્યાકારેણ, કૌસીદ્યાધિકો દુઃખાકારેણ, આત્મીયદૃષ્ટિચરિતઃ શૂન્યાકારેણ, આત્મદૃષ્ટિચરિતો ઽનાત્માકારેણ ।
હેતુસમુદયપ્રભવપ્રત્યયતઃ સમુદયમ્ । હેતુતઃ અહેતુદૃષ્ટિચરિતઃ । સમુદયતઃ એકકારણદૃષ્ટિચરિતઃ પ્રભવતો નિત્યકારણદૃષ્ટિચરિતઃ । પ્રત્યયતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકૃતદૃષ્ટિચરિતઃ ।
નિરોધશાન્તપ્રણીતનિઃસરણતો નિરોધમ્ । એભિશ્ચતુર્ભિર્નિરોધઃ । નાસ્તિ મોક્ષ ઇત્યેવં દૃષ્ટિચરિતો નિરોધતઃ શરીરાદિમત ઇત્યેવં ચરિતઃ શાન્તતઃ । વિષયસુખચરિતઃ પ્રણીતતઃ । ધ્યાનાદિસુખચરિતો નિઃસરણતઃ ।
માર્ગન્યાયપ્રતિપન્નૈર્યાણિકતો માર્ગમ્ । એભિશ્ચતુર્ભિર્માર્ગઃ । નાસ્તિ મોક્ષમાર્ગ ઇત્યેવં દૃષ્ટિચરિતો માર્ગતઃ । કષ્ટતપોભિરિત્યેવં દૃષ્ટિચરિતો ન્યાયતઃ । લૌકિકવૈરાગ્યમાર્ગચરિતઃ પ્રતિપત્તિતઃ । અસકૃલ્લૌકિકમાર્ગપરિહાણિકો નૈર્યાણિકતઃ । ઇત્યેવમાદિતે(કે?) સમયે વ્યભિચરણકાલે ત્વેકોપિ સર્વૈઃ ( જૈનિ_330 ) પરીક્ષતે । રોગગણ્ડશલ્યાઘાતાકારાદિભિર્ન તુ તૈરત્યન્તપ્રહાણમિત્યતઃ ષોડશૈવાર્યાકારા ઇત્યુચ્યન્તે । પુરસ્તાચ્ચૈતચ્છ્લોકાનુગતમેવોપદર્શયિષ્યામિ ॥
નિર્વેધભાગીયેભ્યઃ પુનઃ
પશ્ચાત્તુ ખલુનિર્વેધ આર્યમાર્ગાહ્વયસ્તતઃ ।
સ યસ્માન્નિશ્ચિતો વેધસ્તસ્માન્નિર્વેધ ઉચ્યતે

ઇતિ પ્રાગાવિષ્કૃતમેતત્ ॥
ધર્મજ્ઞાનરુચિર્દુઃખે નિર્મલં ધર્મદર્શનમ્ ।
તતસ્તત્રૈવાવધૃતિઃ ધર્મજ્ઞાનમનન્તરમ્

લૌકિકેભ્યઃ ખલ્વગ્રધર્મેભ્યો નિરાસ્રવા લોકોત્તરા ધર્મમાત્રેક્ષણદૃષ્ટિરુત્પદ્યતે । ( જૈનિ_332 ) સૂત્ર ઉક્તમ્ "લૌકિકાગ્રધર્માનન્તરં સમં નિયામમવક્રામતિ ( જૈનિ_333 ) યદવક્રાન્તૌ પૃથગ્જનભૂમિં સમતિક્રામતિ" ઇતિ । તદનન્તરં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં ( જૈનિ_334 ) નિશ્ચયાત્મકમ્ । ક્ષાન્ત્યા વા સંયોગપ્રાપ્તિં છિનત્તિ જ્ઞાનેન વિસંયોગપ્રાપ્તિમાવહતીતિ ( જૈનિ_335 ) વિશેષઃ ।
એવં ત્રિષ્વપિ સત્યેષુ તથૈવાન્વયધીર્દ્વિધા ।
દ્વાભ્યાં ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિધર્મજ્ઞાનેક્ષણાભ્યાં સમનન્તરં રૂપારૂપ્યાવચરે દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્ત્યન્વયજ્ઞાનેક્ષણમુત્પદ્યતે । એવં ત્રિષ્વપિ સત્યેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત્ર પુનઃ
અનન્ત્યાસ્તત્ર દૃઙ્માર્ગાઃ જ્ઞેયાઃ પઞ્ચદશક્ષણાઃ

અન્ત્યક્ષણં મુક્ત્વા પઞ્ચદશસ્વભાવો દર્શનમાર્ગઃ યસ્ત્વસૌ સ્થાપિતઃ સ ખલુ
ક્ષણો ઽન્ત્યો ભાવનામાર્ગાત્ ફલમેષો ઽર્થસિદ્ધિતઃ

યોગાચાર્યસ્ય ખલ્વભિ...............
................... સ્ત્રોતાશ્ચેતિ પઞ્ચભવન્તિ ॥
અત્ર પુનર્ય એષ પઞ્ચમઃ સ ખલુ
ધ્યાનાનિ વ્યવકીર્યાતઃ પઞ્ચમસ્ત્વકનિષ્ઠગઃ ।
શુદ્ધાવાસોપપત્તિઃ ખલુ ધ્યાનવ્યવકિરણફલા ।
ચતુર્ધારૂપ્યગામ્યન્યો દૃષ્ટનિર્વાયકો ઽપરઃ

ઊર્ધ્વગસ્યાનાગામિનઃ પઞ્ચધા ભેદ ઉક્તઃ । આરૂપ્યગામી તુ ચતુર્ધા નિર્દિશ્યતે પૂર્વોક્તેભ્યઃ અન્તરાપરિનિર્વાયિણમપાસ્ય । ઇત્યેતે ષડ્ ભવન્તિ । દૃષ્ટધર્મનિર્વાયકઃ સપ્તમ ઇહૈવ જન્મનિ યઃ પરિનિર્વાતિ ॥
પુનસ્ત્રિધા ત્રિધા કૃત્વા ત્રીનતો રૂપગા નવ ।
એતે ખલુ રૂપોપગાઃ પઞ્ચાનાગામિનસ્ત્રયો ભવન્તિ । અન્તરોપપદ્યપરિનિર્વાયિણમૂ(ન્નૂ ?)ર્ધ્વસ્ત્રોતાશ્ચ । ( જૈનિ_340 ) દ્વિતીયાદ્યા હિ ત્રયો ઽનાગામિનઃ સર્વ એવોપપદ્ય પરિનિર્વાયિણો ભવન્તિ । અનુપપન્નાનાં પરિનિર્વાણાત્ । તેષાં પ્રત્યેકં ત્રિધા ભેદાન્નવાનાગામિનો ભવન્તિ । કથમિતિ ? અન્તરાપરિનિર્વાયિણસ્તાવદુત્પતત એવાદૂરં ગત્વોપપત્ત્યાસન્નીભૂતસ્ય ચ પરિનિર્વાણભેદાત્ । ઉપપદ્યપરિનિર્વાયિણઃ ઉપપદ્ય સાભિસંસ્કારાનભિસંસ્કારભેદાદૂર્ધ્વસ્ત્રોતસઃ પ્લુતાદિભેદાત્ ।
તદ્વિશેષઃ પુનર્જ્ઞેયઃ કર્મક્લેશાક્ષભેદતઃ

તેષાં પુનસ્ત્રયાણાં નવાનાં વા અનાગામિનાં કર્મક્લેશેન્દ્રિયભેદાદ્યથાયોગં વિશેષો બોદ્ધવ્યઃ । ત્રયાણાં તાવત્કર્મતઃ, અભિનિર્વૃત્યુપપત્ત્યપરપર્યાયવેદનીયકર્મોપચિતત્વાત્ । ક્લેશતઃ મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશસમુદાચારાત્ । ઇન્દ્રિયતો ઽધિમાત્રમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયભેદાત્ ॥
યદિ તર્હિ ક્લેશેન્દ્રિયભેદાન્નવાનાગામિનો ભવન્તિ, કથં સૂત્રે સપ્ત સત્પુરુષગતયો દેશિતાઃ ? તદપદિશ્યતે-
ષડ્ધોર્ધ્વસ્ત્રોતસા સાર્ધં સપ્તધા સદ્ગતિર્મતા ।
દ્વૌ ખલ્વત્રાનાગામિનૌ ત્રિધા ત્રિધા ભિત્ત્વા ષડ્ધા વ્યવસ્થાપિતૌ । ( જૈનિ_342 ) તૃતીયસ્તૂર્ધ્વસ્ત્રોતાનાકુલીકરણાર્થમભેદેનૈવોક્તઃ । ઇતિ સપ્તધા દેશિતા સત્પુરુષગતિઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ સ્ત્રોતઆપન્નસકૃદાગામિનોઃ સત્પુરુષગતિર્ન દેશિતા સત્પુરુષસૂત્રોદ્દેશે લક્ષણેપિ સતિ તદુચ્યતે-
સતિ વૃત્તેરનૈર્યાણાદુક્તૈષામેવ સદ્ગતિઃ

યસ્માદનાગામિનઃ સત્યેવ વૃત્તિર્ભવતિ નાસતી । ઇતરયોસ્તુ કુશલાકુશલે વૃત્તિઃ । યસ્માચ્ચાનાગામી યતો ગતસ્તત્ર ન પુનરાગચ્છતિ, તૌ તુ ગતાગતી કુર્વાતે તસ્માત્તસ્યૈવ સા ગતિર્દેશિતા નેતરયોરિતિ ॥
કિં પુનઃ પરાવૃત્તજન્માપ્યનાગામી સત્પુરુષગતૌ વ્યવસ્થાપિતઃ ? નેત્યાહ । યસ્માત્-
પરાવૃત્તભવો હ્યાર્યો નેહ ધાત્વન્તરોપગઃ ।
રૂપધાતૌ હિ પરાવૃત્તજન્મનઃ આર્યસ્ય ધાત્વન્તરગમને ઽસ્તિ સંભવઃ । કામધાતૌ તુ પરાવૃત્તજન્માર્યો ન ધાત્વન્તરં ગચ્છતિ તત્રૈવ જન્મનિ પરિનિર્વાણાત્ ।
યશ્ચૈષ કામધાતૌ પરિવૃત્તજન્માર્ય ઉક્તઃ
એષ ચોર્ધ્વગતિશ્ચૈવ નાક્ષમં ચારહાનિભાક્

ઊર્ધ્વધાતૂપપન્નઃ ઊર્ધ્વગતિરાર્ય ઇત્યપિ કૃતં દ્વયોરપ્યનયોર્નાસ્તીન્દ્રિયસંચારો ન પરિહાણિઃ । જન્માન્તરપરિવાસેનાર્યમાર્ગસ્ય સન્તતૌ દૃઢતરનિવેશાત્, આશ્રયવિશેષલાભાદાર્યસ્ય જન્માન્તરે રૂપારૂપ્યપ્રવેશેન્દ્રિયસંચારપરિહાણયો ન સન્તિ ॥
અથ યદુક્તં ધ્યાનવ્યવકિરણાદિતિ તત્ર કતમદ્ધ્યાનમાદૌ વ્યવકીર્યતે ?
અન્ત્યકામીર્યતે પૂર્વં સિદ્ધિર્દ્વિક્ષણમિશ્રણાત્ ।
ચતુર્થે હિ પ્રશ્રબ્ધિસુખોત્કટઃ સમાધિઃ સર્વકર્મણ્યો યતસ્તત્સંમુખીભાવાત્, આશ્રયસ્યોપચયે સત્યામૃતાભિવૃદ્ધિઃ યેન શક્નોતિ ધ્યાનાનિ વ્યવકરિતુમ્ ।
કથં પુનર્ધ્યાનાનિ વ્યકીર્યન્તે ? આદૌ તાવદનાસ્રવં પ્રવાહયુક્તં ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । તસ્માદ્વ્યુત્થાય તદેવ સાસ્રવં પ્રવાહયુક્તં સમાપદ્યતે । ( જૈનિ_345 ) પુનશ્ચ તદુત્થિતઃ અનાસ્રવં તથૈવ સ તાન્ પ્રવાહાન્હ્રસિત્વા યાવત્ક્ષણ દ્વયે તિષ્ઠતીત્યેષ પ્રયોગઃ ।
સિદ્ધિસ્તુ ક્ષણદ્વયમિસ્રણાત્ । યદા તુ શક્નોત્યેકેનાસ્રવક્ષણાનન્તરમેકં લૌકિકં સંમુખીકર્તુમ્, એકલૌકિકક્ષણાન્તરં ચૈકમનાસ્રવમયત્નેન, એવમનાસ્રવાભ્યાં સાસ્રવસ્ય મિશ્રીકરણાન્નિષ્પન્ના ભવતિ ધ્યાનવ્યવકિરણા ।
કિમર્થં પુનર્ધ્યાનવ્યવકિરણમ્ ? તદુચ્યતે-
ઉદ્ભવાર્થં સુખાર્થં ચ ક્લેશાશઙ્કાર્થમેવ ચ

ત્રિભિઃ કારણૈર્ધ્યાનાનિ વ્યવકીર્યન્તે । ઉપપત્ત્યર્થં સુખવિહારાર્થં ક્લેશપરિહાણિભીરુતયા ચ । તત્ર દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ ઉપપત્ત્યભિલાષસમાપત્તિપ્રિયતાભ્યામ્ । શ્રદ્ધાધિમુક્તસ્તુ પૂર્વાભ્યાં ચ કારણાભ્યાં ક્લેશભીરૂતયા ચ । ( જૈનિ_346 ) અસમયવિમુક્તો ઽપ્યર્હન્ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાર્થમ્ । સમયવિમુક્તશ્ચ ક્લેશભીરુતયા ચેતિ ॥
યચ્ચૈતદ્વ્યવકિરણમુક્તમ્,
તત્પાઞ્ચવિધ્યતઃ પઞ્ચ શુદ્ધાવાસભુવઃ સ્મૃતાઃ ।
તદ્ધિ ચતુર્થધ્યાનવ્યવકિરણં પઞ્ચપ્રકારં મૃદુમધ્યાધિમાત્રતર મધિમાત્રતમભેદાત્ । અતો હેતુપાઞ્ચવિધ્યાત્ ફલમપિ પઞ્ચવિધં ભવતિ ।
એતાઃ પુનઃ શુદ્ધાવાસભૂમયઃ
ન જાતુ દૃષ્ટપૂર્વાસ્તાઃ સર્વૈરપિ પૃથગ્જનૈઃ

ભવાગ્રમુપાદાય બ્રહ્મલોકમિન્દ્રલોકં યાવદવીચિમુપાદાય સર્વબાલપૃથગ્જનૈરદૃષ્ટપૂર્વમન્યત્ર શુદ્ધાવાસેભ્ય ઇતિ ।
અભિધર્મપ્રદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ષષ્ઠસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
ષષ્ઠાધ્યાયે
તૃતીયપાદઃ ।
યો નિરોધસમાપત્તિમશ્નુતે કાયસાક્ષ્યસૌ ।
યઃ ખલુ નિરોધસમાપત્તિલાભ્યનાગામી સ કાયસાક્ષીત્યુચ્યતે । ( જૈનિ_349 ) નિર્વાણસદૃશસ્ય ધર્મસ્ય કાયેન સાક્ષાત્કરણાત્ । સ ખલુ ધર્મઃ કાયાશ્રયેણોપજાયતે । તત્પ્રાપ્તિલાભાદપિ નિરોધલાભીત્યુચ્યતે ।
ભવાગ્રાષ્ટાંશહા યાવદર્હત્ત્વપ્રતિપન્નકઃ

પ્રથમધ્યાનવૈરાગ્યાદેકપ્રકારમારભ્ય યાવદ્ભવાગ્રાષ્ટપ્રકારપ્રહાણાદર્હત્ત્વપ્રતિપન્નકોદ્રષ્ટવ્યઃ ॥
યશ્ચાનન્તર્યમાર્ગે ઽન્ત્યે વજ્રૌપમ્યાહ્વયેસ્થિતઃ ।
નવમસ્યાપિ ભાવાગ્રિકસ્ય પ્રકારસ્ય પ્રહાણાયાનન્તર્યમાર્ગે ઽન્ત્યે ઽન્ત્યફલપ્રતિપન્નકઃ એવાવગન્તવ્યઃ ।
તત્ફલાર્થં ક્ષયજ્ઞાનં તદેકાલમ્બનં ન વા

તસ્ય વજ્રોપમસ્ય સમાધેર્બલાદુત્થિતં તદ્બલોત્થમન્ત્યવિમુક્તિમાર્ગાખ્યં તેન સહૈકાલમ્બનં ભવતિ ન વા । ક્ષયજ્ઞાનસ્ય ચતુઃસત્યાલમ્બનત્વાત્ ॥
તદવાપ્તેરશૈક્ષો ઽસાવર્હંસ્ત્રૈલોક્યસત્કૃતઃ ।
સર્વક્લેશવિસંયુક્તઃ શિક્ષાત્રિતયપારગઃ

સ ખલુ ત્રયાણામાસ્રવાણાં નિરવશેષપ્રહાણાત્તિસૃણાં ચ શિક્ષાણાં પારગમનાત્ સબ્રહ્મકસ્યાપિ લોકસ્ય પૂજામર્હતીત્યર્હન્નિરુચ્યતે ॥
એષાં પુનસ્ત્રયાણાં માર્ગાણાં કતમઃ સાસ્રવો કતમો નિરાસ્રવઃ ? તદુચ્યતે-
ભાવનાખ્યો દ્વિધા માર્ગઃ સમલામલભેદતઃ ।
દર્શનાખ્યસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વસ્યૈવ નિરાસ્રવઃ

આનુપૂર્વિકયદ્ભૂયોવીતરાગાવીતાવીતરાગિણામ્ ।
અશૈક્ષાખ્યોપિ બોદ્ધવ્યો નિત્યમેવામલીમસઃ

કતમત્પુનઃ કતમાં ભૂમિમત્યેતિ ? તદપદિશ્યતે-
ભવાગ્રં નિર્મલો ઽત્યેતિ........

..........તત્ર તાવદશૈક્ષસ્ય ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ત્રીણ્યારૂપ્યાણ્યનાગમ્યધ્યાનાન્તરં ચ । શૈક્ષસ્ય તુ ષડારૂપ્યત્રયં હિત્વા । કિં પુનરત્ર કારણમ્ ?
સવિશેષં યતસ્ત્યક્ત્વા ફલં પરમુપાશ્નુતે ।
ઇહ ખલુ યઃ ફલવિશિષ્ટમાર્ગસ્થઃ ઇન્દ્રિયાણિ સંચરતિ સફલં ફલવિશિષ્ટં ચ મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગં ત્યક્ત્વા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસંગૃહીતં ફલમાત્રમેવ પ્રતિલભતે । યશ્ચાશૈક્ષઃ આરૂપ્યભૂમિં નિઃશ્રિત્યેન્દ્રિયાણિ સંચરતિ નિયતમનાગામિફલવિશેષમાર્ગસ્થસ્ય ન ચાસ્ત્યનાગામિફલમારૂપ્યભૂમિસંગૃહીતમ્ । ઇત્યેતત્ કારણમ્ ।
યદુક્તં ભગવતા- "ક્લેશાન્ પ્રહાયેહ હિ યસ્તુ પઞ્ચાહાર્યધર્મા પરિપૂર્ણશૈક્ષઃ" ઇતિ । કિયતા પરિપૂર્ણશૈક્ષો ભવતિ ?
શૈક્ષસ્ય ત્રિભિરક્ષાદ્યૈર્દ્વાભ્યાં સંપૂર્ણંતાર્હતઃ

શૈક્ષસ્ય ખલુ ત્રિભિઃ કારણૈઃ પરિપૂર્ણતા ભવતિ । સમાપત્તીન્દ્રિયફલૈઃ । તદ્યથા દૃષ્ટિપ્રાપ્તસ્ય કામસાક્ષિણઃ અન્યતરવૈકલ્યાત્તુ ન પરિપૂર્ણતા સ્યાત્પ્રાગેવ સર્વવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા કામાવીતરાગસ્ય શ્રદ્ધાધિમુક્તસ્યૈવં તાવચ્છૈક્ષસ્ય ।
અશૈક્ષસ્ય દ્વાભ્યામિન્દ્રિયસમાપત્તિભ્યામ્ । તદ્યથોભયભાગવિમુક્તસ્ય અસમયવિમુક્તસ્યેતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ષષ્ઠસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
ષષ્ઠાધ્યાયે
ચતુર્થપાદઃ ।
લૌકિકલોકોત્તરદર્શનભાવનાશૈક્ષાશૈક્ષમાર્ગભેદેનાનેકવિધો માર્ગ ઉક્તઃ । સ તુ
વિજ્ઞાતવ્યઃ સમાસેન પુનમાર્ગશ્ચતુર્વિધઃ ।
આનન્તર્યવિમુક્ત્યાખ્યૌ પ્રારમ્ભોત્કર્ષલક્ષણૌ

તત્ર પ્રયોગમાર્ગઃ કુશલમૂલફલસ્યારમ્ભ ઇત્યર્થઃ । તસ્યાનન્તરમાનન્તર્યમાર્ગઃ યેન ક્લેશાઞ્જહાતિ । વિમુક્તિમાર્ગો યઃ તત્પ્રહેયાવરણવિમુક્તે ( જૈનિ_355 ) સન્તાને વિસંયોગપ્રાપ્તિસહાયોત્પદ્યતે । વિશેષમાર્ગો યસ્તદૂર્ધ્વમન્યકુશલમૂલપ્રાપ્ત્યર્થમુત્કર્ષગમનલક્ષણઃ ॥
પુનર્માર્ગો ભગવતા મોક્ષપુરપ્રતિપાદનાત્ પ્રતિપચ્છબ્દેનોક્તઃ "ચતસ્રઃ પ્રતિપદઃ । અસ્તિ પ્રતિપત્સુખા ધન્ધાભિજ્ઞા । અસ્તિ સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । અસ્તિ દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા । અસ્તિ દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ।" તાસાં પુનરિન્દ્રિયતો ભૂમિતશ્ચ વ્યવસ્થાનં તદિદં પ્રદર્શ્યતે-
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય મૌલેષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિપત્સુખા ।
ક્ષિપ્રાભિજ્ઞાલ્પબુદ્ધેસ્તુ ધન્ધાન્યત્ર વિપર્યયાત્