અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 381-400

દૌર્મનસ્યેન ખલ્વીર્ષ્યાકૌકૃત્યક્રોધપ્રદાશોપનાહવિહિંસાઃ સંપ્રયુજ્યન્તે ॥
માત્સર્યં દૌર્મનસ્યેન સૌમનસ્યેન કસ્યચિત્ ।
પ્રાર્થ્યમાનો હ્યપ્રયચ્છન્ પરસ્ય જહ્રીયમાનો દુર્મનાયતે । કેચિત્પુનઃ વ્યાચક્ષતે- સૌમનસ્યેન સંપ્રયુજ્યતે લોભાન્વયત્વેન હર્ષાકારવર્તિત્વાત્ ।
દ્વાભ્યાં માયા તથા શાઠ્યં મ્રક્ષો મિદ્ધં તથૈવ ચ

દૌર્મનસ્યસૌમનસ્યાભ્યાં માયાશાઠ્યમિદ્ધાનિ સંપ્રયુજ્યન્તે । કદાચિદ્ધિ સુમનાઃ પરં વઞ્ચયતે । કદાચિદ્દુર્મનાઃ । એવં યાવત્સ્વપીતિ ॥
મદસ્તુ સુમનઃસ્કન્ધસુખાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે ।
તૃતીયે ધ્યાને સુખેનાધસ્તાત્સૌમનસ્યેનોર્ધ્વં ચોપેક્ષયા । ઽતુઽશબ્દસ્ય વિશેષણત્વાદયં વિશેષો લભ્યતે ।
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં સ્ત્યાનૌદ્ધત્યે ચ પઞ્ચભિઃ

પઞ્ચભિરપીન્દ્રિયૈઃ આહ્રીક્યાનપત્રાપ્યસ્ત્યાનૌદ્ધત્યાનિ સંપ્રયુજ્યન્તે । એષાં ચતુર્ણાં પર્યવસ્થાનાનામકુશલમહાભૂમિકત્વાત્ ક્લેશમહાભૌમિકત્વાચ્ચ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । ક એષાં કિં પ્રહાતવ્યઃ ? યાનિ તાવદ્દશ પર્યવસ્થાનાનિ તેભ્યઃ-
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં તથોદ્ધવઃ

..........અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
..........પઞ્ચમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ પાદઃ.....
..............ર્વૌદારિકમ્ । અતસ્તુત્પૂર્વમ્ । તતો વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં દ્વાભ્યાં સ્થૂલતરં વેદનાસ્કન્ધવત્ । તતઃ ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનં રૂપાદિપ્રતિવિજ્ઞપ્તિસ્વાભાવ્યાત્સુલક્ષમ્ । ધર્માસ્તુ સંજ્ઞાચેતનાદ્યા સંપ્રયુક્તાઃ, પ્રાપ્ત્યાદયઃ વિપ્રયુક્તાઃ, સંસ્કૃતાશ્ચ પરમસૂક્ષ્માસ્તસ્માદન્તે ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । અત એવોત્પત્તિક્રમોપિ તથૈવ ।
પ્રાયેણ હિ સત્ત્વાઃ રૂપાદ્યુપભોગરતત્વાત્ મોક્ષવિમુખા ભવન્તિ વેદનાભિનન્દિત્વાત્, સા ચાભિનન્દના ચિત્તસ્યાદાન્તત્વાત્ । તચ્ચાદાન્તત્વં રાગાદિભિઃ । શ્રદ્ધાદિભિશ્ચ દાન્તત્વં ભવતિ ।
ચતુષ્ટ્વમપિ ચતુર્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષત્વાત્ । અશુચૌ શુચિસંજ્ઞાવિપર્યાસપ્રતિપક્ષો હિ કાયપરીક્ષા । દુઃખે સુખસંજ્ઞાવિપર્યાસપ્રતિપક્ષો વેદનાપરીક્ષા । અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞાવિપર્યાસપ્રતિપક્ષશ્ચિત્તપરીક્ષા, ચિત્તસ્ય લઘુપરિવર્તિત્વાત્ । અનાત્મન્યાત્મસંજ્ઞાવિપર્યાસપ્રતિપક્ષો ધર્મપરીક્ષા । ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય વૈચિત્ર્યાદેકાત્મસંજ્ઞાવિપર્યાસો નિવર્તતે । ઽઆદિઽશબ્દાચ્ચતુરાહારપઞ્ચસ્કન્ધપ્રતિપક્ષત્વાદ્યથાયોગમ્ ॥
સ તદાનીં યોગાચારઃ
સમસ્તાલમ્બિનાન્ત્યેન તાન્વેત્ત્યધ્રુવતાદિભિઃ ।
સમ્ભિન્નાલમ્બનં હિ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં ત્રિચતુષ્પઞ્ચસ્કન્ધાલમ્બનત્વાત્ । ( જૈનિ_317 ) પઞ્ચસ્કન્ધાલમ્બનમેવ તુ સામાન્યાલમ્બનમિતિ નિર્દિશ્યતે । તેન તુ ચત્વાર્યપિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યભિસમસ્યાનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતશ્ચેતિ ચતુર્ભિરાકારૈઃ પ્રત્યવેક્ષતે । તતઃ પુનર્યોગી કાયં પરમાણુસંઘાતક્ષણસન્તાનભેદેન પ્રભિદ્ય પરમાણુશઃ ક્ષણશશ્ચ નિરીક્ષતે । કલલાદીનાં વા બીજાદ્યશુચ્યઙ્ગાનિ પૃથઙ્મિશ્રીભૂતાનિ ચ યોગી રૂપાણિ નિમિત્તેષુ પશ્યતિ । તદૂર્ધ્વં તસ્યાનિત્યત્વાદિભિઃ સામાન્યલક્ષણેન યથાયોગં સર્વધર્મકજાતીયત્વાધિમોક્ષે સત્યહંકારમમકારવિષ્કમ્ભનપ્રહાણં ભવતિ । તન્પ્રહાણાદ્રાગાદયોપિ દોષાઃ શ્રુતચિન્તામયાભ્યાં જ્ઞાનાભ્યાં વિષ્કમ્ભ્યન્તે ।
કતમેન પુનરત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનેન ક્લેશાત્યન્તક્ષયો ભવતિ ? બ્રૂમઃ ।
ક્લેશાત્યન્તક્ષયો ઽન્ત્યેન સંભિન્નાલમ્બનેન વા

સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનેન ખલુ ઽસંભિન્નાલમ્બનેન અત્યન્તક્લેશપ્રહાણં ક્રિયતે । ઽવાઽ; શબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ॥
યસ્માત્-
અસંભિન્નાર્થ વિષયં ત્રયમેતદ્ દ્વિધેષ્યતે ।
સાસ્રવાનાસ્રવભેદાત્ । તતઃ પુનઃ સ્કન્ધાનનિત્યાદિના
તસ્યૈવં પશ્યતઃ સાક્ષાદુદયવ્યયદર્શનમ્

સ્કન્ધેષુ જાયતે પશ્ચાચ્ચક્રભ્રમરિકાદિવત્ ।
એષા ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનકુશલમૂલનિષ્ઠા । તસ્ય ખલ્વનિત્યાકારમભ્યસ્યતઃ સર્વસંસ્કારેષુ પ્રતિક્ષણમુદયવ્યયદર્શનમુત્પદ્યતે, ઽચક્રભ્રમરિકાદિવદિઽતિ ।
સ પ્રતીત્યસમુત્પાદં સ્કન્ધાનાં પ્રત્યવેક્ષતે

તસ્ય પ્રતિક્ષણં ઉત્પાદવ્યયં પશ્યતઃ એવં ભવતિ- કથં ચૈતે સંસ્કારાઃ સન્તાનેન પ્રવર્તન્તે નોચ્છિદ્યન્તે । સ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ ત્રૈયધ્વિકાનાં સંસ્કારાણાં હેતુફલસમ્બન્ધનિયમાવસ્થિતાનામ્ । તતઃ પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ ॥
સત્યેષુ પાતયિત્વતં તદા કશ્ચિત્પરીક્ષતે ।
તદનિત્યત્વદુઃખત્વે સમવેત્ય તતઃ પુનઃ

એકૈકમઙ્ગં સત્યેષુ પાતયિત્વાનિત્યતો દુઃખતશ્ચ પ્રત્યવેક્ષ્ય
અકર્તૃકાન્નિરીહાંશ્ચ પ્રત્યયાધીનસંભવાન્ ।
દૃષ્ટ્વા સર્વેષ્વનાત્મેતિ તત્ત્વાકારં નિષેવતે

તત્ર સ્વતન્ત્રકર્તૃવિરહિત્વાચ્છૂન્યાન્પશ્યતિ સ્વવશેન વિના સહકારિભિઃ પ્રત્યયૈઃ ક્રિયાકરણાત્, પરાધીનજન્મત્વાચ્ચાનાત્માનં પશ્યતિ ઽદૃષ્ટ્વા સર્વેષ્વનાત્મેતિ તત્ત્વાકારં નિષેવતેઽ; ॥
તદભ્યસ્યતઃ
અનધિષ્ઠાતૃકત્વં ચ પારતન્ત્ર્યં ચ પશ્યતઃ ।
ન હ્યત્ર કશ્ચિત્પુરુષો વા પરમેષ્ઠી વેશ્વરઃ સ્વતન્ત્રશ્ચૈકશ્ચ વિદ્યતે, પરતન્ત્રજન્મપ્રસરા એવ સર્વસંસ્કારાઃ સ્વસામાન્યલક્ષણાધિષ્ઠિતસ્વભાવાઃ, ઇતિ પરીક્ષ્યમાણસ્ય
સર્વધર્મેષુ નૈરાત્મ્યે સ્થિરા બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

યથોક્તમ્-
"સર્વધર્મા અનાત્માનઃ પશ્યતિ પ્રજ્ઞયા યદા ।
તદા નિર્વિદ્યતે દુઃખાદેષ માર્ગો વિશુદ્ધયે ॥ "
અથ કસ્માદિહ શૂન્યાકારો ન દેશિતઃ ? તદુચ્યતે-
સ્વભાવેનાવિશૂન્યત્વાદ્ ધર્મમુદ્રા ઉદાહૃતા ।
તદુક્ત્યા ચ તદુક્તત્વાચ્છૂન્યાકારો ન દેશિતઃ

ન ખલુ સંસ્કારાઃ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુપ્રભૃતીનાં કાઠિન્યાદિલક્ષણસ્ય ધૃત્યાદિક્રિયાયાશ્ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ । રાગાદીનાં દોષાણાં શ્રદ્ધાદીનાં ચ ગુણાનાં ચિત્તમાલ્યશુદ્ધિકરણસામર્થ્યાત્ । તેષાં ચ સામર્થ્યં યથા દ્રવ્યાણાં હરીતકીચિત્રકદન્તીપ્રભૃતીનાં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાદિદર્શનાત સસ્વભાવપ્રભાવાઃ સર્વધર્માઃ ધર્મમુદ્રાયાશ્ચ ઽશૂન્યાકારોઽ; નોક્તઃ । તસ્માદિહાપિ નોચ્યતે । અથવાતદુક્ત્યા ચ તદુક્તેઃ ।ઽ; અનાત્માકારોક્ત્યા ચ શૂન્યતાપ્યુક્તા ભવતિ ॥
તદેવં નૈરાત્મ્યે સ્થિરમતિઃ
ગોત્રદ્વારસમૂહાદીન્ ધાત્વાદીનાં યથાયથમ્ ।
સ્વસાધારણચિહ્નાભ્યાં સદતોપપરીક્ષતે

ધાત્વાયતનસ્કન્ધેષુ સ્વસામાન્યલક્ષણપરિચ્છિન્નેષુ
પ્રતિસ્કન્ધં તતસ્તસ્ય સ્વાભાવ્યાદિષુ તત્ત્વતઃ ।
ક્રમેણ જાયતે પશ્ચાત્કૌશલં સ્થાનસપ્તકે

"રૂપં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ રૂપસમુદયં રૂપનિરોધં રૂપનિરોધગામિનીં પ્રતિપદં રૂપસ્યાસ્વાદં રૂપસ્યાદીનવં રૂપસ્ય નિઃસરણમેવં યાવદ્વિજ્ઞાનસ્ય ।" ઉક્તં હિ ભગવતા- ઽસપ્તસ્થાને કુશલો ભિક્ષુઃ ત્રિવિધાર્થોપપરીક્ષી ક્ષિપ્રમેવાસ્રવક્ષયં કરોતિ" ઇતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ષષ્ઠસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
ષષ્ઠાધ્યાયે
દ્વિતીયપાદઃ ।
તસ્યેદાનીં યોગિનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિષુ કુશલમૂલેષુ દૃષ્ટપૂર્વં જ્ઞેયં સત્યાકારવ્યવસ્થાનેનાનુચિતશ્રુતચિન્તામયાકારસમુદાચારન્યાયેન
નિર્મથ્નતઃ ક્રમેણાસ્ય દુઃખસત્યભવારણિમ્ ।
શ્રદ્ધાવીર્યસહાયસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાનલાર્થિનઃ

આકારપતિતં જ્ઞાનં તતઃ શમનિયામકમ્ ।
ભાવનામયમૂષ્માખ્યં જાયતે સાનુવર્તકમ્

તત્ખલૂષ્મગતં પ્રકર્ષિતત્વાત્ ષોડશાકારમ્, પ્રતિસત્યં ચતુરાકારત્વાત્, સામાન્યં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં ભવિષ્યસ્યાર્યમાર્ગાગ્નેર્નિમિત્તભૂતં ધૂમાગ્નિવત્ । તસ્મિંશ્ચ લબ્ધે શમઃ પ્રત્યાસન્નીભવતિ । અતસ્તત્ ઽશમનિયામકં ભાવનામયમ્ઽ; ઇતિ । ધ્યાનસંવરાશ્રિતસમાધિબલેન દૃઢીભાવાચ્ચિત્તં ભાવયતિ ચમ્પકપુષ્પતિલતૈલવદિતિ । ઽસાનુવર્તકંઽ; ચ પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવં નૈરાત્મ્યબુદ્ધિપરિતોષાચ્ચાનુસ્કન્ધશઃ પ્રસાદ ઉત્પદ્યતે- સ્કન્ધમાત્રકમેવેદં સત્કાયદૃષ્ટેર્વસ્તુભૂતં નાત્રાત્માસ્ત્યાત્મીયં વા ॥
તતસ્તથૈવ મૂર્ધાનો મિથ્યાદૃષ્ટ્યુપઘાતિનઃ ।
ઊષ્મભ્યો ઽધિકસામર્થ્યાદ્રત્નશ્રદ્ધાવિવર્ધિનઃ

તદૂર્ધ્વં તતો મૂર્ધાનસ્તથૈવ ષોડશાકારાઃ । તેષાં પુનરયં વિશેષઃ । ( જૈનિ_322 ) મિથ્યાદૃષ્ટિશક્ત્યુપઘાતિત્વમ્, તદુપઘાતાત્ કુશલમૂલાનિ ન સમુચ્છિન્દન્તિ । ઊષ્મભ્યો ઽધિકો વિશેષઃ રત્નત્રયશ્રદ્ધાવિવર્ધિનશ્ચ । તેષુ ખલ્વધિમાત્રેણ બુદ્ધાદિષુ રત્નેષુ ત્રિષ્વાકારતઃ પ્રસાદો ઽભિવર્ધતે, ન સ્કન્ધશઃ, પ્રાગેવોષ્મગતેષુ તદ્બુદ્ધિપરિતોષાત્ । મૂર્ધસૂ..............
........નેત્વસ્મિન્નુભયત્રાપિ પશ્ચિમા

વિન્યાસે વિવર્ધને ચૈવ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુત્પન્નં તદેવ ચાનાગતં ભાવ્યતે ॥
ભાવ્યતે સ્કન્ધદૃક્ત્વાદૌ ન તન્નિર્વાણદર્શિનઃ ।
ન ખલુ સ્કન્ધોપરમદર્શિનઃ સ્કન્ધમતિર્ભાવ્યતે ।
આકારાંસ્તુલ્યજાતીયાન્ સર્વત્રાત્ર તુ નિર્દિશેત્

યાદૃશાઃ પ્રત્યુત્પન્નાસ્તાદૃશા એવાનાગતા ભાવ્યન્તે ॥
દ્રષ્ટવ્યાન્યતરા તાભ્યઃ પ્રત્યુત્પન્ના વિવર્ધને ।
ચતસૃભ્યસ્ત્વન્યતમા પ્રત્યુત્પન્ના વિવર્ધને

અનાગતાસ્તુ ભાવ્યન્તે ચતસ્રો ઽપ્યત્ર નિશ્ચયાત્ ।
મોક્ષે ઽન્ત્યે સંમુખીભૂતાઃ સમગ્રાઃ ખલ્વનાગતાઃ

નિરોધે તુ પ્રત્યુત્પન્નં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં ચત્વારિ ત્વનાગતાનિ ભાવ્યન્તે ॥
આકારાઃ ખલુ સર્વેપિ ભાવ્યન્તે ગોત્રલાભતઃ ।
ગોત્રાણિ ખલુ લબ્ધાનિ નિરોધસત્યતો ઽત્ર ષોડશાપ્યાકારા ભાવ્યન્તે ।
ગોત્રલાભે તુ વિજ્ઞેયા સભાગાકારભાવના