અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-20

અભિધર્મદીપઃ
વિભાષાપ્રભાવૃત્તિસહિતઃ ।
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
પ્રથમઃ પાદઃ ।
ઓમ્ સ્વસ્તિ । નમઃ સર્વજ્ઞાય ।
યો દુઃખહેતુવ્યુપશાન્તિમાર્ગં પ્રદર્શયામાસ નરામરેભ્યઃ ।
અત્ર ષષ્ઠીસમાસપરિગ્રહે સતિ માર્ગસત્યં પ્રધાનમ્ । તથા ચોક્તમ્- "માર્ગવિદહં માર્ગસ્ય ..........." ઇતિ વિસ્તરઃ । તદુક્તં ભવતિ- યો દેવમનુષ્યેભ્યો માર્ગં પ્રદર્શિતવાનિતિ ।
સમાહારલક્ષણદ્વન્દ્વપરિકલ્પે તુ ચતુર્ણામપ્યાર્યસત્યાનાં પ્રાધાન્યમ્ । તથા ચોક્તમ્- "ઇદં દુઃખસત્યમિતિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરુદપાદિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । તદુક્તં ભવતિ- યો દેવમનુષ્યેભ્યશ્ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ પ્રદર્શિતવાનિતિ ।
તત્ર દુઃખસત્યમેકવિધમભિનિર્વૃત્તિસ્વાભાવ્યાત્ । તથા ચોક્તમ્- "દુઃખા હિ ભિક્ષવો ભવાભિનિર્વૃત્તિઃ" ઇતિ । જાત્યાદ્યષ્ટપ્રકારં વા ફલભૂતા ( જૈનિ_2 ) વા પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । અથવા પૌર્વાન્તિકં પઞ્ચાઙ્ગમપરાન્તિકં દ્વ્યઙ્ગં તદુભયમભિસમસ્ય સપ્તાઙ્ગમ્ ।
સમુદયસત્યમેકવિધં તૃષ્ણાનિર્દેશાત્ । દ્વિવિધં કર્મક્લેશાત્મકત્વાત્ । પઞ્ચાઙ્ગાનિ વા પૌર્વાન્તિકાપરાન્તિકાઙ્ગસંગ્રહાત્, હેતુભૂતા વા પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ ।
નિરોધસત્યમેકપ્રકારમપ્રતિસન્ધિજન્મનિરોધાત્ । સત્યદ્વયપ્રહાન્ણભેદાદ્ દ્વિવિધમ્, સોપધિનિરુપધિશેષધાતુભેદાદ્વા । ત્રિપ્રકારં વા પ્રહાણવિરાગનિરોધધાતુભેદાત્ । ચતુષ્પ્રકારં વા ચતુષ્ફલભેદાત્ ।
માર્ગસત્યમેકપ્રકારં સમ્યગ્દૃષ્ટિનિર્દેશાત્ । દ્વિપ્રકારં વા સાસ્રવાનાસ્રભેદાત્, દર્શનભાવનાભેદાદ્વા । ત્રિપ્રકારં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાસ્કન્ધભેદાત્ ચતુષ્પ્રકારં વા પ્રયોગામાર્ગાદિભેદાત્ । પ્રતિપદ્ભેદાદ્વા । અષ્ટપ્રકારં સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદ્યઙ્ગભાવાત્ ।
ઇત્યેતાનિ ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ પરિજ્ઞેયપ્રહાતવ્યસાક્ષાત્કર્તવ્યભાવયિતવ્યાનીતિ ભગવાન્ પ્રદર્શયામાસ નરામરેભ્યસ્તેષાં સત્યદર્શનભવ્યત્વાત્તદર્થમુદ્ભૂતત્વાત્ । અતસ્તાનેવ માર્ગપ્રદર્શનકર્મણાભિપ્રેતાન્ । અતસ્તેષુ સંપ્રદાનાભિધાયિની ચતુર્થી ।
તં સત્પથજ્ઞં પ્રણિપત્ય બુદ્ધં શાસ્ત્રં કરિષ્યામ્યભિધર્મદીપમ્

ઽતમ્ઽ; ઇતિ યઃ પ્રતિવિશિષ્ટવિશેષણપરિછિન્નયચ્છબ્દચોદનયા પરિગૃહીતઃ સ તચ્છબ્દેન પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષોપજનિતયચ્છબ્દસંબન્ધેન સંસ્પૃશ્યતે । સંશ્ચાસૌ પન્થાશ્ચ સત્પથઃ । અથવા સતાં પન્થાઃ સત્પથઃ । તં સત્પથં જાનીત ઇતિ સત્પથજ્ઞઃ । ઽતં સત્પથજ્ઞં પ્રણિપત્યઽ; ઇતિ કાયવાઙ્મનસ્કર્મભિરભ્યર્થ્યેત્યર્થઃ ।
ઽબુદ્ધમ્ઽ; ઇતિ વિશિષ્ટવિશેષણપરિચ્છિન્નો ઽપિ બુદ્ધાનુસારિપુદ્ગલપ્રતિપત્ત્યર્થં સાક્ષાત્પ્રતીતપદાર્થકેન નામ્નાપદિશ્યતે બુદ્ધ ઇતિ । અત્ર બુદ્ધશબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ બુધેરકર્મકત્વવિવક્ષાયાં કર્તરિ ક્તો ભવતિ । સર્વે વા જ્ઞાનાર્થા ગત્યર્થા ઇતિ કર્મકર્તરિ ક્તવિધાનમ્ । અભિધાનલક્ષણત્વાચ્ચ કૃત્તદ્ધિતસમાસાનામચોદ્યમ્ । દૃષ્ટં ચેદં બુદ્ધ ઇત્યભિધાનં કર્તરિ લોકે પ્રયુજ્યમાનમ્ । તદ્યથા નિદ્રાવિગમે પદાર્થાનુબોધે ઽવિદ્યાનિરાસે ચ વિબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધો દેવદત્ત ઇતિ । એવં ભગવાનપ્યવિદ્યાનિદ્રાવિગમાત્, સર્વાર્થાવબોધાચ્ચ બુદ્ધો વિબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । યથા વા પરિપાકવિશેષાત્ સ્વયમેવ બુદ્ધં પદ્મમેવં ભગવાનપિ પ્રજ્ઞાદિગુણપ્રકર્ષપરિપાકાદ્ બુદ્ધો વિબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધ ઇતિ । સર્વશિષ્ટપ્રયોગાચ્ચ । દૃષ્ટો હ્યત્ર શિષ્ટપ્રયોગઃ । યથોક્તં વ્યાસેન ।
"એતદ્બુદ્ધ્વા ભવેદ્ બુદ્ધઃ કિમન્યદ્ બુદ્ધલક્ષણમ્" ઇતિ ।
તસ્માદશિષ્ટચોદ્યેષ્વનાદરઃ ।
અત્ર પુનઃ શ્લોકસ્ય પૂર્વાર્ધે પરાર્થસંપાદકં વૈશારદ્યદ્વયં પ્રદર્શિતમ્ । તૃતીયે પાદે સ્વાર્થસમ્પદ્દ્યોતકં વૈશારદ્યદ્વયમાવિષ્કૃતમ્ । ન હ્યક્ષીણાસ્રવઃ ( જૈનિ_4 ) શક્તો માર્ગમાખ્યાતુમિતિ । ન ચાસમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માનભિસંબોદ્ધુમલમિતિ । કથં પુનરેત
દિગાત્માનો વૈશેષિકપરિકલ્પિતા અસત્ત્વાદેવ નૈવ નિત્યાઃ નાનિત્યાઃ । અસત્ત્વં પૂર્વમાવિષ્કૃતમ્ ।
સાંખ્યીયમપિ પ્રધાનં ન નિત્યમ્ । કુતઃ ? ત્રૈગુણ્યસ્ય
સત્ત્વાદ્યનન્યથાભાવે વ્યક્તાભાવઃ પ્રસજ્યતે ।
તદ્વિકારાદ્વિકારિત્વં પ્રકૃતેસ્તદભેદતઃ

યદિ સત્ત્વાદયો ગુણાઃ નાન્યથા ભવન્તિ હ્રાસવૃદ્ધિભાવેન, ન તર્હિ કિઞ્ચિત્તેભ્યો વ્યક્તમુત્પદ્યતે । અથાન્યથા ભવન્તિ, અનિત્યાસ્તર્હિ પ્રાપ્નુવન્તિ । કર્મવશાદદોષ ઇતિ ચેત્, અત્ર બ્રૂમઃ ।
ન કર્મ સ્વકતોત્સર્ગાત્
યદિ પ્રતિપુરુષં કર્માણિ બુદ્ધિપૂર્વાણ્યબુદ્ધિકૃતાનિ વા પ્રધાને વિદ્યન્તે સાધારણપ્રધાનકલ્પનાવૈયર્થ્યં તર્હિ પ્રાપ્તમિતિ । કિઞ્ચ,
જ્ઞવ્યક્તાત્મકતા મલાઃ ।
પ્રાક્પક્ષે મુક્ત્યભાવશ્ચ દ્વિતીયે ઽન્યે ઽપ્યુપપ્લવાઃ

યદિ તાનિ કર્માણિ પુરુષાત્મકાનિ નન્વેવં સતિ મોક્ષાભાવઃ પ્રાપ્નોતિ । પુરુષનિત્યત્વે કર્મનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ચશબ્દાત્ પુરુષકર્તૃત્વાદિદોષાશ્ચ । ઽદ્વિતીયે ઽન્યે ઽપ્યુપપ્લવાઃ ।ઽ; પ્રાધાનાત્મકપક્ષ એતે ચ દોષાઃ પ્રસજન્ત્યન્યે ઽપિ ચોપપ્લવાઃ સાધારણત્વાદકૃતાભ્યાગમાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ ત્રીણ્યેવ ચ સર્વજ્ઞાભિહિતાન્યસંસ્કૃતાનિ નિત્યાનીતિ સિદ્ધમ્ ।
વ્યાખ્યાતાઃ અષ્ટૌ પદાર્થાઃ- સંસ્કૃતાઃ પઞ્ચ, ત્રયશ્ચાસંસ્કૃતાઃ । એતાવચ્ચૈતત્સર્વં યદુત સંસ્કૃતં ચાસંસ્કૃતં ચેતિ ।
તચ્ચૈતદાયતનધાતુવ્યવસ્થાનેન વ્યવસ્થાપ્યતે ।
દ્વાદશ ખલ્વાયતનાનિ । ચક્ષુરાદીનિ ધર્માયતનાન્તાનિ ।
અષ્ટાદશ ધાતવઃ । ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુર્યાવન્મનોધાતુર્ધર્મધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુરિતિ ।
તત્ર તાવત્
રૂપસ્કન્ધો હિ નેત્રાદ્યા દશાયતનધાતવઃ ।
ધર્મસંજ્ઞે ત્રયસ્કન્ધાઃ સાવિજ્ઞપ્તિર્ધ્રુવત્રયાઃ

મનઃસંજ્ઞકમન્યો ઽપિ સપ્તવિજ્ઞાનધાતવઃ ।
ઇતિ ।
કઃ પુનરાયતનધાત્વર્થઃ ? તદુચ્યતે ।
આયદ્વારં હ્યાયતનં ધાતુર્ગોત્રં નિરુચ્યતે

તદુક્તં ભવતિ- ચિત્તચૈતસિકાખ્યમાયમેતાનિ તન્વન્તીત્યાયતનાનિ । યસ્માત્સપ્ત ચિત્તધાતવશ્ચત્વારશ્ચારૂપિણઃ સ્કન્ધા એભ્યશ્ચતુષ્પ્રત્યયાત્મકેભ્યઃ પ્રતાયન્તે તદુત્પત્તિં વા પ્રત્યાયન્તે તસ્માદાયતનાનિ ।
ધાત્વર્થસ્તુ ગોત્રાર્થઃ । તદુક્તં ભવતિ- એકસ્મિંઞ્ચ્છરીરપર્વતે ઽષ્ટાદશ ( જૈનિ_6 ) ધર્મગોત્રાણિ- ઇતિ । ધ્રુવદ્વયસ્યાપ્યત્ર પ્રતિનિધિસ્થાનીયાઃ પ્રાપ્તયો ગોત્રભૂતા વિદ્યન્તે । આકાશં ચ સર્વભૂતભૌમિકરૂપાધારમિતિ તદપ્યત્રાસ્તીતિ । સ્વલક્ષણધારણાદ્વા તદ્ધાતુત્વમ્ ।
અથ કસ્માદ્દ્વાદશાયતનાન્યષ્ટાદશ ચ ધાતવઃ પૃથઙ્નિરુચ્યન્તે ? નન્વન્યતરનિર્દેશાદ્ગતાર્થમેતદિતિ । અત્રોચ્યતે ।
યોગરૂપ્યાનુકૂલ્યાદેર્દ્વાદશાયતનીં મુનિઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યેકત્વધીહાન્યૈ ધાતૂંશ્ચાષ્ટાદશોક્તવાન્

સ્કન્ધેષુ હિ દૃશ્યમાનેષુ યોગિનોરસર્વજ્ઞેયપ્રતિબિમ્બકાન્યુપતિષ્ઠન્તિ । ધાતુષ્વપિ સપ્તચિત્તધાતુપ્રતિબિમ્બકાનિ સાદૃશ્યાદ્ દુરવધારાણિ ભવન્તિ । ધાતુસ્કન્ધવ્યવસ્થા ચાયતનેષૂક્તેષ્વભિહિતકારણા ભવન્તિ સુલક્ષા ચેતિ ધાતુદેશના । તદૂર્ધ્વં સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તિઃ । યથોક્તમ્- "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શઃ । સહજા વેદના ચેતના" ઇતિ । તસ્માદાયતનાનિ ધાતૂનાં યોનિઃ, ધાતવઃ સ્કન્ધાનામિતિ ।
ઽબુદ્ધ્યાદ્યેકત્વધીહાન્યૈ ધાતૂંશ્ચાષ્ટાદશોક્તવાન્ ।ઽ; સપ્ત વિજ્ઞાનધાતવો હિ દેશ્યમાના બુદ્ધ્યૈકત્વગ્રાહં નિવર્તયન્તિ । પિણ્ડૈકાત્મગ્રાહં ચ નિવર્તયન્તિ ।
વૈભાષાઃ પુનરાહુઃ- "રૂપસંમૂઢાનામાયતનદેશના । ચિત્તચૈત્તસંમૂઢાનાં સ્કન્ધદેશના । રૂપચિત્તસંમૂઢાનાં ધાતુદેશના । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણાં વા સ્કન્ધદેશના । મધ્યેન્દ્રિયાણામાયતનદેશના । મૃદ્વિન્દ્રિયાણાં ધાતુદેશના । એવં સંક્ષિંપ્તમપ્યવિસ્તરરુચીનામ્ ।"
અથવા ઽબુદ્ધ્યૈકત્વાદિધીહાન્યૈ ધાતૂંશ્ચાષ્ટાદશોક્તવાન્ ।ઽ; યે ખલુ બુદ્ધ્યૈકત્વમધ્યવસિતા ( જૈનિ_7 ) મનસશ્ચેતનાયાં વા રૂપચિત્તૈકત્વં વા તેષાં મમત્વ બુદ્ધિનિરાસાર્થમષ્ટાદશધાતૂનુક્તવાનિતિ ।
કઃ પુનરયં ષડ્ભ્યો વિજ્ઞાનકાયેભ્યો ઽન્યો મનોધાતુઃ ? ન ખલુ કશ્ચિદન્યઃ । કિં તર્હિ ?
ષણ્ણામન્યો ન્યતન્ત્રત્વાત્કારણં યદ્ધિ તન્મનઃ ।
સ્વવિષયાલમ્બનક્રિયાપેક્ષયા વિજ્ઞાનાન્તરોત્પાદનાદિશક્ત્યપેક્ષયા ચૈકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ત્રિધા નિર્દેશઃ ક્રિયતે- ઽમનશ્ચિત્તં વિજ્ઞાનં ચઽ; ઇત્યનાગતસ્યાતીતસ્યાપિ ભૂતભાવિન્યા સંજ્ઞયા વ્યપદેશઃ । એવં સતિ "અષ્ટાદશધાતવસ્ત્રૈયધ્વિકાઃ" ઇત્યભિધર્મગ્રન્થો ઽપ્યનુલોમિતો ભવતિ । સૂત્રે ઽપિ ચોક્તમ્- "યત્પુનસ્તદ્ભવતિ ચિત્તમિતિ વા મન ઇતિ વા" ઇતિ વિસ્તરઃ । તદેવં વ્યાચક્ષાણેન ભવતા નિત્યં કરણં મનો ઽનિત્યશ્ચાત્મા કર્તાઽ; ઇતિ પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ ।
અથ કસ્માત્તદેવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં પઞ્ચાનામપ્યાશ્રયત્વેન નોક્તમિતિ ?
અત્ર બ્રૂમઃ-
રૂપ્યરૂપાશ્રયાસ્તિત્વાત્પઞ્ચાનાં રૂપ્યુદાહૃતઃ

ચક્ષુરાદીનામસાધારણત્વાદિતિ ।
અથ યદુક્તમ્- ઽસસંપ્રયોગા સહસંગ્રહેણ ઇતિ । કૌ પુનરિમૌ સંગ્રહસંપ્રયોગાવિત્યેતદપદિશ્યતે ।
સ્કન્ધાયતનધાતૂનાં સ્વાત્મના સંગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
ક્ષણપરમાણુજાતિસંખ્યાનાં પ્રત્યેકં યથાયોગં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । કસ્માત્ ?
સ્વાત્મના નિત્યમવિયોગાત્
તસ્માદ્ દ્રવ્યાત્મસંગ્રહઃ । સચ્છબ્દનિમિત્તં હિ સતો ભાવઃ સત્તા દ્રવ્યં પ્રકૃત્યર્થઃ । દ્રવ્યાત્મસંગ્રહઃ પ્રત્યયાર્થઃ, સત્ક્રિયા વોપચારસત્તારૂપા । વૈશેષિકસત્તા તુ નોભયમર્થાન્તરત્વાત્ । ન હ્યર્થાન્તરં સ્વાત્મોપપદ્યતે । કિઞ્ચ, સ્વાતન્ત્ર્યાત્ । નિરુક્ત્યપભ્રંશાચ્ચ । નહિ ઘટેન સત્તોત્પાદ્યતે । આવરણાભાવાત્તન્નિત્યત્વાભ્યુ પગમાચ્ચ । નિરુક્ત્યપિ ભ્રશ્યતે- સત્તાયોગાત્સન્તી તિ । સ્યાન્માલ્યાદિવત્સત્તાવાન્વા ક્રિયાવદિતિ । યસ્ત્વયં સંગ્રવસ્ત્વાદિષુ સંગ્રહઃ પ્રોક્તઃ સ કાદાચિત્કત્વાદ્ ગૌણો મન્તવ્યો ન મુખ્યઃ ।
સંપ્રયોગસ્તુ
સમત્વં ચિત્તચૈતસામ્

પઞ્ચભિઃ સમાલમ્બને પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ । સમ્પ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસા એવ ધર્મા નાન્ય ઇતિ ॥
અથ ય એતે સૂત્રાન્તરેષુ સ્કન્ધાયતનધાતુસંશબ્દિતા ધર્માઃ શ્રૂયન્તે તે કિમેષ્વેવ સંગ્રહં ગચ્છન્તિ, આહોસ્વિન્નેતિ ? અત્રોચ્યતે ।
તદાખ્યા યે ઽન્યસૂત્રોક્તાસ્તેષામેષ્વેવ સંગ્રહમ્ ।
બ્રૂયાચ્છાસ્ત્રનયાભિજ્ઞો બુદ્ધ્યાપેક્ષ્ય સ્વલક્ષણમ્

તત્ર તાવચ્છીલસ્કન્ધાદીનાં પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં શીલસ્કન્ધો રૂપસ્કન્ધેન સંગૃહીતઃ । શેષાઃ સંસ્કારસ્કન્ધેન । દશ કૃત્સ્નાયતનાન્યપ્યલોભસ્વાભાવ્યાદષ્ટાનાં ધર્માયતનેન । સપરિવાણાણિ તુ મનોધર્માયતનાભ્યાં પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવત્વાત્ । ( જૈનિ_10 ) અન્ત્યે દ્વે કૃત્સ્નાયતને ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવત્વાત્, મનોધર્માયતનાભ્યામ્ ।
ધાતૂનામપિ ષડ્ ધાતવઃ । તેભ્યશ્ચત્વારઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતૂનામ્, પઞ્ચમો રૂપધાતૂનાં, ષષ્ઠઃ સપ્તભિશ્ચિત્તધાતુભિઃ ॥
અન્યોન્યસંગ્રહો જ્ઞેયઃ સ્કન્ધાદીનાં યથાયથમ્ ।
રૂપસ્કન્ધસ્ય દશસ્વાયતનધાતુષુ રૂપિષુ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । ધર્માયતનધાતુપ્રદેશેન ત્રયાણામપિ સ્કન્ધાનાં યથાયોગધર્માયતનધાતુભ્યામ્ । અન્ત્યસ્ય તુ મનઆયતનસ્ય સપ્તભિશ્ચિત્તધાતુભિરિતિ ॥
અથ કસ્માદસંસ્કૃતં સ્કન્ધૈરસંગૃહીતમ્ ? બ્રૂમઃ ।
નાધ્વસ્વપતનાદિભ્યો નિત્યાનાં સ્કન્ધસંગ્રહઃ

આદિશબ્દાન્નિષ્ક્રિયત્વસ્કન્ધલક્ષણવિયુક્તત્વાચ્ચેતિ ॥
ધર્મસ્કન્ધસહસ્ત્રાણામશીતેરપિ સંગ્રહઃ ।
જ્ઞેયો ઽવતરણેષ્વેવ તૈઃ સન્માર્ગાવતારણાત્

અશીતિઃ ખલ્વવતરણસહસ્રાણિ યૈર્વિનેયાઃ સન્માર્ગમવતાર્યન્તે ॥
કિં પુનસ્તેષામેકૈકસ્ય પ્રમાણમ્ ? બ્રૂમઃ । અત્રાચાર્યાણાં ભેદંગતા બુદ્ધયઃ । કેચિદાહુઃ
ધર્મસ્કન્ધપ્રમાણં તુ સત્યાદેરેકશઃ કથા ।
સત્યધ્યાનસમાધિસમાપત્તિવિમોક્ષપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્કન્ધાદીનામેકશઃ કથા ધર્મસ્કન્ધઃ । રાગાદિચરિતપ્રતિપક્ષો ધર્મસ્કન્ધ ઇત્યાચાર્યકમ્ ।
તત્સતત્ત્વં તુ કેષાઞ્ચિદ્વાઙ્નામાપીષ્યતે પરૈઃ

યેષાં તાવદ્વાક્સ્વભાવં બુદ્ધવચનં તેષામશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્ત્રાણિ રૂપસ્કન્ધૈકદેશેન સંગૃહીતાનિ । યેષાં પુનર્નામસ્વભાવં તેષાં સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતાનિ । અયં ત્વાગમઃ- "જીવતો ભગવતો વાઙ્નામ સ્વભાવં બુદ્ધવચનં ગૌણમુખ્યન્યાયેન । પરિનિર્વૃતસ્ય તુ નામસ્વભાવમેવ, ન વાક્સ્વભાવમ્, બ્રહ્મસ્વરત્વાન્મુનીન્દ્રસ્ય, લોકવાચાં તત્સાદૃશ્યાનુપપત્તેઃ ॥"
કસ્માત્પુનરેતે ષડ્ ધાતવઃ પૃથગુચ્યન્તે ? યસ્માદેતે
સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનં મૌલં ષડ્ધાતવો મતાઃ ।
પ્રોક્તાસ્તદ્ભેદતો યસ્માદસ્મિમાનો નિવર્તતે

એતે હિ ષડ્ધાતવો ગર્ભાવક્રાન્તિકાલે મૌલં સત્ત્વદ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનમ્ । કથમ્ ? યસ્માદયં કાયાખ્યઃ સમુચ્છ્રાયઃ પૃથિવીધાતુના ખક્ખટલક્ષણેન સન્ધારિતો ભૂતાન્તરવૃત્ત્યુદ્રેકો ઽસ્થિસ્નાયુનખદન્તરોમાદિસંચયઃ । અબ્ધાતુના દ્રવસ્નેહલક્ષણેન શ્લેષ્મરુધિરાદિમયેનાભિષ્યન્દિતસંશ્લેષિતભૂતાન્તરઃ । તેજોધાતુનોષ્ણસ્વભાવેન પરિપાચિતક્લેદદૌર્ગન્ધઃ । વાયુના ચ પ્રેરણાત્મકેન સંચારિતભોજનરસધાતુવિણ્મૂત્રશ્લેષ્મપિત્તસંચયઃ । નભોધાતુના ચ મુખનાસિકાકર્ણાદિચ્છિદ્રજનિતભોજનપાનાદિપ્રવેશનિષ્ક્રમણક્રિયઃ । વિજ્ઞાનધાતુના વસ્તૂપલબ્ધિલક્ષણેન વાયુધાતુક્રિયાધ્યાસિનોત્પાદિતસંજનિતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગચેષ્ટો મૌલં સત્ત્વદ્રવ્યમિત્યુપચર્યતે । ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ ખલ્વત્ર ભૂતગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે, ચૈતસિકા વિજ્ઞાનગ્રહણેનેતિ પ્રાધાન્યાદ્ ભૂતચિત્તગ્રહણમ્ ।
કિમર્થં પુનરેત એવ ધાતુષટ્કમુપદિષ્ટમ્ ? યસ્માદસ્ય ભેદાત્ ઽઅસ્મિમાનો નિવર્તતેઽ; । કથમ્ ? ષડ્ધાતુપ્રભેદાદાત્મદૃષ્ટિનિરાસઃ । તન્નિરાસાદસ્મિમાનસમુદ્ધાતઃ ॥
ઽસત્કાયદૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ઽ
ઇત્યત્ર પુનઃ
ક્લિષ્ટમેવ હિ વિજ્ઞાનં
વિજ્ઞાનધાતુરભિપ્રેતમ્ । કસ્માત્ ?
દ્રષ્ટવ્યં જન્મનિ શ્રયાત્ ।
યસ્માદેતે ષડ્ધાતવો જન્મનો નિશ્રયભૂતાસ્તસ્માત્ । ઽક્લિષ્ટમેવ વિજ્ઞાનંઽ; અત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કઃ પુનરયમાકાશધાતુરન્યઃ પુનઃ પૃથગાકાશાત્ ? તદુચ્યતે ।
ખધાતુઃ પૃથગાકાશાદ્રૂપાયતનસંગ્રહાત્

આકાશં હિ ધર્માયતનસંગૃહીતં નિત્યં ચ । આકાશધાતુસ્તુ ચાક્ષુષો રૂપાયતનસંગૃહીતઃ, આલોકતમઃસ્વભાવો વર્ણવિશેષો વાતાયનચ્છિદ્રાદ્યભિવ્યક્તરૂપઃ । તત્પુનઃ
નભઃ ખલુ નભો ધાતોરાસન્નો હેતુરેષ તુ ।
ભૂતાનાં તાનિ તજ્જસ્ય રૂપસ્યૈતત્તુ ચેતસઃ

ઉક્તં હિ ભગવતા- "પૃથિવ્યપ્સુ નિશ્રિતા । આપો વાયૌ । વાયુરાકાશે । આકાશં તુ નિત્યત્વાત્સ્વપ્રતિષ્ઠિતમ્" ઇતિ ।
યદિ ખલુ સ્વપ્રતિષ્ઠમાકાશં કસ્માત્તર્હ્યુંક્તમ્- આકાશમાલોકે સતિ પ્રજ્ઞાયતે ।" બ્રૂમઃ । નૈષ દોષઃ । આધેયેનાધારપ્રજ્ઞાપનાત્ । સર્વસ્ય ખલુ સંસ્કૃતસ્ય મૂર્તિક્રિયાપ્રતિલમ્ભે ગગનમાધારઃ । અથવાકાશધાતુરત્રાકાશશબ્દેનોક્તઃ । સ હિ બ્રાહ્મણઃ પ્રષ્ટા તસ્મિન્નાકાશધાતાવાકાશસંજ્ઞીત્યત એવોક્તમાલોકે સતિ પ્રજ્ઞાયતે । ન ચાકાશમાલોકે સતિ પ્રજ્ઞાયતે, ( જૈનિ_14 ) અનિદર્શનત્વાત્ । એષ અકાશધાતુર્ભૂતાનામાસન્નો નિશ્રયઃ । તાનિ તુ તજ્જસ્યોપાદાયરૂપસ્ય । તદપિ વિજ્ઞાનસ્ય । વિજ્ઞાનમધિચૈતસિકાનાં વિપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણામ્ । અત આકાશં ત્રૈલોક્યપ્રતિષ્ઠા । તદભાવે ત્રૈલોક્યમપ્રતિષ્ઠિતમનાધારં, ન પ્રજ્ઞાયેત । તસ્માદાકાશં જગદુત્પત્તિપ્રલયનિમિત્તં ન નારાયણ ઇતિ સિદ્ધમ્ । ગતમેતત્ ॥
ઇદાનીં વક્તવ્યમ્ । ષણ્ણામધ્યાત્મિકાનાં ધાતૂનાં કો ઽનુક્રમઃ ? બ્રૂમઃ ।
પ્રત્યક્ષવૃત્તિર્યત્તત્પ્રાગપ્રાપ્તગ્રાહ્યતો ઽપિ યત્ ।
તતો ઽપિ યદ્દવીયો ઽર્થં પટિષ્ઠમિતરાદપિ

પ્રત્યક્ષવૃત્તીનિ ખલુ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ પ્રાગુક્તાનિ । તેભ્યો ઽપ્યપ્રાપ્તગ્રાહિણી દ્વે પ્રાગુક્તે । તયોરપિ યદ્ય(દ્દ)વીયો ઽર્થં તત્પ્રાગુક્તમ્ । પ્રાપ્તગ્રાહિણાં તુ ઽપટિષ્ઠમિતરાદપિઽ; યત્પટુતરં તત્પ્રાગુક્તમિતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિમાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમાધ્યાસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે
તૃતીયપાદઃ ।
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । ય એતે ઽષ્ટાદશધાતવઃ, એષાં કતિ સનિદર્શનાઃ કત્યનિદર્શનાઃ ? કતિ સપ્રતિઘાઃ કત્ય પ્રતિધાઃ ? કતિ વ્યાકૃતાઃ કત્યવ્યાકૃતા ઇતિ ? અત ઇદં પ્રતાયતે ॥
સનિદર્શન આદ્યાર્થઃ
આદ્યસ્ય ચક્ષુર્ધાતોર્યોર્થો રૂપધાત્વાખ્યઃ સ સનિદર્શનઃ । સહ નિદર્શનેન નિર્દિષ્ટ ઇતિ કૃત્વા । નિદર્શનં વાસ્ય સંબન્ધિ વિદ્યત ઇતિ સનિદર્શનઃ ॥
મૂર્તાઃ સપ્રતિઘા દશ ।
સપ્તચિત્તધાતૂન્ધર્મધાતું ચ હિત્વા દશાન્યે મૂર્તા ધાતવઃ ઽસપ્રતિઘા દશઽ; ।
પ્રતિઘો નામ પ્રતિઘાતઃ । સ ચ ત્રિવિધઃ । આવરણવિષયાલમ્બનપ્રતિઘાતઃ । તત્રાવરણપ્રતિઘાતઃ સ્વેદેશે પરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધઃ । સ તુ મૂર્તાનામેવ સંસ્થાનવતાં પરમાણૂનાં દિગ્દેશનિર્દેશ્યાનાં ધર્માણામ્ । યથા હસ્તોહસ્તેન પ્રતિહન્યતે ઉપલો વોપલેન । વિષયપ્રતિઘાતશ્ચક્ષુરાદીનાં વિષયિણાં રૂપાદિષુ સ્વેષુ વિષયેષુ પ્રતિઘાતઃ । યસ્ય યસ્મિન્ વૃત્તિઃ સન્નિપાતલક્ષણા કારિત્રાખ્યા ચ સ તસ્મિન્ પ્રતિહન્યતે તતો ઽન્યત્રાવૃત્તેઃ । આલમ્બનપ્રતિઘાતશ્ચિત્તચૈત્તાનાં સ્વેષ્વાલમ્બનેષુ પ્રતિઘાતઃ ॥
કઃ પુનર્વિષયાલમ્બનયોર્વિશેષઃ ? યસ્મિન્યસ્ય કારિત્રં સ તસ્ય વિષયઃ । યચ્ચિત્તચૈત્તૈર્ગૃહ્યતે તદાલમ્બનમ્ । તદિહાવરણપ્રતિઘાતેન દશાનાં સપ્રતિઘત્વમન્યોન્યાવરણાત્ ।
ઽયે ધર્મા વિષયપ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘા આવરણપ્રતિઘાતેનાપિ તેઽ; ઇતિ ? ચતુષ્કોટિકઃ । પ્રથમા કોટિઃ- સપ્તચિત્તધાતવોધર્મધાતુપ્રદેશશ્ચ યઃ સંપ્રયુક્તઃ । દ્વિતીયા- પઞ્ચ વિષયાઃ । તૃતીયા- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । ચતુર્થી- ધર્મધાતુપ્રદેશઃ સંપ્રયુક્તકવર્જઃ ।
ઽયે વિષયપ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘા આલમ્બનપ્રતિઘાતેનાપિ તેઽ; ઇતિ પશ્ચાત્પાદકઃ- યે તાવદાલમ્બનપ્રતિઘાતેન વિષયપ્રતિઘાતેનાપિ તે સ્યુઃ । વિષયપ્રતિઘાતેન, નાલમ્બનપ્રતિઘાતેન પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ।
"યત્રોત્પિત્સોર્મનસઃ પ્રતિઘાતઃ શક્યતે પરૈઃ કર્તુમ્ ।
તત્સપ્રતિઘં જ્ઞેયં વિપર્યયાદપ્રતિઘમિષ્ટમ્ ॥"
ઇતિ ભદન્તકુમારલાતઃ ।
ઉક્તાઃ સપ્રતિઘાઃ ॥
કુશલાદયો ઽભિધીયન્તે ।
અન્યત્ર રૂપશબ્દાભ્યાં ત એવાવ્યાકૃતા મતાઃ

ત એવ દશાવ્યાકૃતા રૂપશબ્દધાતુવર્જાઃ । તૌ હિ ત્રિપ્રકારૌ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતૌ ॥
શેષાસ્ત્રિધા
સપ્તચિત્તધાતવો હિ ત્રિપ્રકારાઃ । ધર્મધાતુશ્ચ । સંપ્રયુક્તસ્ત્રિપ્રકારઃ, વિપ્રયુક્તો ઽસંસ્કૃતશ્ચ । યથાશાસ્ત્રં કશ્ચિત્ ત્રિપ્રકારઃ કશ્ચિદેકપ્રકારઃ સંભવતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
કઃ પુનઃ કુશલાર્થઃ ? શિક્ષિતાર્થઃ કુશલાર્થઃ પ્રવીણવત્ । વિપાકહેતાવૌપમિકો દ્રષ્ટવ્યઃ । એવમકુશલો ઽપિ અવ્યાકૃતસ્તૂભયપક્ષાવ્યાકરણાદવ્યાકૃત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥
કતિ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તાઃ કતિ યાવદપ્રતિસંયુક્તા ઇતિ । તદિદમારભ્યતે ।
ઇહ સર્વે ઽપિ
કામધાતૌ સર્વે ઽપ્યષ્ટાદશ વિદ્યન્તે ।
રૂપધાતૌ ચતુર્દશ ।
રસગન્ધૌ સવિજ્ઞાનૌ ધાતૂ હિત્વા
ગન્ધરસધાતૂ તદ્વિજ્ઞાનધાતૂ ચ હિત્વા । આરૂપ્યે
ત્રયોન્તિમાઃ

અગ્રપશ્ચાન્તિમઃ સ્મૃતઃ । અન્તાશ્ચેત્યુપસંખ્યાનમ્ । પશ્ચિમા મનોધાતુમનોવિજ્ઞાનધાતુધર્મધાતવ એવમારૂપ્યધાતૌ સન્તિ ॥
કતિ સાસ્રવાઃ કત્યનાસ્રવાઃ
સાસ્રવાનાસ્ત્રવા અન્ત્યાસ્ત્રયઃ
અનન્તરોક્તાસ્તત્ર સાસ્રવાઃ દુઃખસમુદયસત્યસંગૃહીતાઃ । અનાસ્રવાસ્તુ માર્ગસત્યાસંસ્કૃતસંગૃહીતાઃ ॥
શેષાસ્તુ સાસ્રવાઃ ।
પઞ્ચદશધાતવઃ સાસ્રવાઃ, આસ્રવસંયોગિત્વવ્યવકીર્ણત્વાઙ્ગભાવેભ્યઃ ।
કોશકારસ્ત્વાહ- "અનુશયાનુશયનાત્સાસ્રવાઃ ।" તદેતદબ્રહ્મ । ન । નિરુક્તાનુશયાર્થાપરિજ્ઞાનાત્ । નિરુક્તાપરિજ્ઞાનં તાવત્ । અનુશયાનુશયનાત્ સાનુશયાઃ ।
ન સાસ્રવા ન યાવદોઘાઃ । આસ્રવા હિ આભવાગ્રાદ્યાવદવીચિમુપાદાય ચિત્તસન્તતિં સ્ત્રાવયન્તિ સ્વયં ચ સ્રવન્તીત્યાસ્રવાઃ । અનુશયાસ્ત્વનુશેરતે । ક્લેશાઃ ક્લિશ્નન્તિ । ગ્રન્થા ગ્રથ્નન્તિ । સંયોજનાનિ સંયોજયન્તિ । ઓઘાઃ અપહરન્તિ । ઇતિ સ્વક્રિયાદ્વારેણૈતેષુ વર્ગેષ્વેતા નૈરુક્ત્યસંજ્ઞા નિવિશન્ત ઇત્યેષા વ્યાખ્યાનીતિર્જ્યાયસી ।
અનુશયાર્થો ઽપિ યદિ પુષ્ટ્યર્થસ્તેન માર્ગનિર્વાણાલમ્બનેષુ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિષુ પોષોત્કર્ષદર્શનાત્, નિર્વાણમાર્ગયોરપિ રૂપાદિવત્ સાસ્રવત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ । ગતમેતત્ ॥
કતિ સવિતર્કાઃ કતિ સવિચારા ઇતિ વિસ્તરઃ ।
સાલમ્બપ્રથમાઃ પઞ્ચ સોપચારાસ્ત્રયસ્ત્રિધા

સાલમ્બનાનાં ધાતૂનાં યે પ્રથમાઃ પઞ્ચ તે સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ । ઽત્રયસ્ત્રિધાઽ; । યે ત્વન્ત્યાસ્ત્રયસ્તે ત્રેધા । સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ । વિચારમાત્રાશ્ચાવિતર્કાઃ । અવિચારાશ્ચ । કામધાતૌ પ્રથમે ચ ધ્યાને વિતર્કો નૈષુ ત્રિષુ પ્રકારેષુ પ્રવિશતિ । સ ખલ્વવિતર્કો વિચારમાત્રશ્ચ ॥
અત્રાહ- યદિ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાઃ સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ કથં તર્હિ અવિકલ્પા ઇત્યુચ્યન્તે ? બ્રૂમઃ
નિર્વિકલ્પગુણસ્વાર્થાઃ
ગુણઃ સ્વાર્થો યેષાં તે ભવન્તિ ઽગુણસ્વાર્થાઃઽ; । એતે હિ
અસ્મારાદનિરૂપણાત્ ।
અવિકલ્પા ઇત્યુચ્યન્તે । એતૌ હિ પ્રધાનૌ વિકલ્પૌ ત્રૈયધ્વિકધર્મવિષયૌ । ( જૈનિ_20 ) યોગિનાં કૃતાકૃતકર્માન્તપ્રત્યવેક્ષણા ચિત્તરક્ષણે સ્મૃતિઃ પ્રધાની ભવતિ । ધર્મસ્વસામાન્યલક્ષણહેતુફલસંબન્ધાદિષુ પ્રવિચયાખ્યઃ પ્રજ્ઞાસ્વભાવઃ પ્રાધાન્યમનુભવતિ । અત્ર તુ
મનોભૌમી સ્મૃતિઃ પૂર્વો દ્વિતીયો ધીર્નિરૂપિકા