व्याकरणमहाभाष्य · भाग 221240

(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {6।34} अव्ययानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : दोषा ब्राह्मणकुलम् दिवा ब्राह्मणकुलम् इति .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {7।34} सः तर्हि वक्तव्यः .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {8।34} न वक्तव्यः .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {9।34} न अत्र अव्ययम् नपुंसके वर्तते .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {10।34} किम् तर्हि .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {11।34} अधिकरणम् अत्र अव्ययम् नपुंसकस्य .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {12।34} इह तर्हि प्राप्नोति : काण्डीभूतम् वृषलकुलम् , कुड्यीभूतम् वृषलकुलम् इति .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {13।34} न वा लिङ्गाभावात् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {14।34} न वा वक्तव्यम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {15।34} किम् कारणम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {16।34} लिङ्गाभावात् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {17।34} अलिङ्गम् अव्ययम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {18।34} किम् पुनः अयम् अव्ययस्य एव परिहारः आहोस्वित् तिबन्तस्य अपि .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {19।34} तिबन्तस्य अपि इति आह .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {20।34} कथम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {21।34} अव्ययम् हि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {22।34} उच्चैः, नीचैः इति विभक्त्यर्थप्रधानम् , हिरुक् पृथक् इति क्रियाप्रधानम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {23।34} तिबन्तम् च अपि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {24।34} काण्डे कुड्ये* इति विभक्तर्थ्यप्रधानम् , रमते ब्राह्मणकुलम् इति क्रियाप्रधानम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {25।34} न च एतयोः अर्थयोः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {26।34} अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {27।34} क्रियमाणे अपि हि प्रातिपदिकग्रहणे इह प्रसज्येत : काण्डे कुड्ये .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {28।34} द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {29।34} गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एकादेशः प्रातिपदिकग्रहणेन .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {30।34} तस्मात् उभाभ्याम् अपि वक्तव्यम् स्यात् : ह्रस्वः नपुंसके यत् तस्य इति .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {31।34} किम् च नपुंसके .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {32।34} नपुंसकम् यस्य गुणः .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {33।34} कस्य च नपुंसकम् गुणः .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {34।34} प्रातिपदिकस्य .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {1।6} यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {2।6} यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः : युगवरत्राय युगवरत्रार्थम् , युगवरत्रेभ्यः .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {3।6} यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {4।6} बहिरङ्गाः एते विधयः .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {5।6} अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.47.2) क_इ,223.12-16 रो_इइ,88 {6।6} असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {1।10} उपसर्जनह्रस्वत्वे च .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {2।10} उपसर्जनह्रस्वत्वे च .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {3।10} किम् .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {4।10} यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः : अतिखट्वाय अतिखट्वार्थम् अतिखट्वेभ्यः .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {5।10} उपसर्जनह्रस्वत्वे च .

(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {6।10} किम् .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {7।10} बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् इति एव .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {8।10} बहिरङ्गाः एते विधयः .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {9।10} अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.48.1) क_इ,223.18-21 रो_इइ,88-89 {10।10} असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {1।70} गोटाङ्ग्रहणम् कृन्निवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {2।70} गोटाङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {3।70} किम् इदम् टाङ् इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {4।70} प्रत्याहारग्रहणम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {5।70} क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {6।70} टापः प्रभृति आ ष्यङः ङकारात् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {7।70} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {8।70} कृन्निवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {9।70} कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च ह्रस्वत्वम् मा भूत् इति : अतितन्त्रीः , अतिश्रीः , अतिलक्ष्मीः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {10।70} तत् तर्हि वक्तव्यम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {11।70} न वक्तव्यम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {12।70} स्त्रीग्रहणम् स्वर्यते .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {13।70} तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {14।70} स्त्रियाम् इति एवम् प्रकृत्य ये विहिताः तेषाम् ग्रहणम् विज्ञास्यते .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {15।70} स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति न दोषः भवति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {16।70} यदि एवम् प्रत्ययग्रहणम् इदम् भवति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {17।70} तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति इह न प्राप्नोति : अतिराजकुमारिः , अतिसेनानीकुमारिः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {18।70} अस्त्रीप्रत्ययेन इति एवम् तत् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {19।70} ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्वचनम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {20।70} ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्भावः वक्तव्यः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {21।70} बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी विद्यमानश्रेयसी .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {22।70} पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः गोसमासनिवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {23।70} पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {24।70} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {25।70} गोसमासनिवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {26।70} गोनिवृत्त्यर्थम् समासनिवृत्त्यर्थम् च .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {27।70} गोनिवृत्त्यर्थम् तावत् : गोकुलम् , गोक्षीरम् , गोपालकः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {28।70} समासनिवृत्त्यर्थम् : राजकुमारीपुत्रः , सेनानीकुमारीपुत्रः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {29।70} किम् उच्यते समासनिवृत्त्यर्थम् इति न पुनः असमासः अपि किम् चित् पूर्वपदम् यदर्थः प्रतिषेधः स्यात् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {30।70} स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च अन्तरेण समासम् स्त्र्यन्तम् प्रातिपदिकम् उपसर्जनम् अस्ति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {31।70} ननु च इदम् अस्ति : खट्वापादः , मालापादः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {32।70} एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्राप्नोति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {33।70} उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {34।70} गोनिवृत्त्यर्थेन तावत् न अर्थः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {35।70} गोन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च एतत् गोन्तम् .

(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {36।70} ननु च एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन गोन्तम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {37।70} व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {38।70} समासनिवृत्त्यर्थेन च अपि न अर्थः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {39।70} स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {40।70} प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {41।70} तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यम् प्रति यत् अप्रधानम् तस्य चेत् सः अन्तः भवति इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {42।70} अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {43।70} उच्यमाने अपि हि प्रतिषेधे इह प्रसज्येत : पञ्च कुमार्यः प्रियाः अस्य पञ्चकुमारीप्रियः , दशकुमारीप्रियः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {44।70} कपि च .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {45।70} कपि च प्रतिषेधः वक्तव्यः : बहुकुमारीकः , बहुवृषलीकः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {46।70} द्वन्द्वे च .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {47।70} द्वन्द्वे च प्रतिषेधः वक्तव्यः : कुक्कुटमयूर्यौ .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {48।70} उक्तम् वा .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {49।70} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {50।70} कपि तावत् उक्तम् : न कपि इति प्रतिषेधः इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {51।70} न एतत् अस्ति उक्तम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {52।70} के अणः इति या ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः प्रतिषेधः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {53।70} कुतः एतत् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {54।70} अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {55।70} अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {56।70} यः हि मन्यते या च यावतीच ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः इति इह अपि तस्य प्रतिषेधः प्रसज्येत : प्रियम् ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् अस्य प्रियग्रामणिकः .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {57।70} इदम् तर्हि उक्तम् : कपि कृते अनन्त्यत्वात् ह्रस्वत्वम् न भविष्यति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {58।70} इदम् इह सम्प्रधार्यम् : कप् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {59।70} किम् अत्र कर्तव्यम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {60।70} परत्वात् कप् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {61।70} अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {62।70} अन्तरङ्गतरः कप् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {63।70} ननु च अयम् कप् समासान्तः इचि उच्यते .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {64।70} तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {65।70} येषाम् पदानाम् समासः न तावत् तेषाम् अन्यत् भवति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {66।70} कपम् तावत् प्रतीक्षते .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {67।70} द्वन्द्वे अपि उक्तम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {68।70} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {69।70} परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति .
(प्_1,2.48.2) क_इ,223.22-225.14 रो_इइ,89-94 {70।70} तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {1।18} तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {2।18} तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : अवन्ती कुन्ती कुरूः .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {3।18} तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः अलुक्परत्वात् .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {4।18} तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {5।18} अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः .

(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {6।18} लुक् कस्मात् न भवति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {7।18} अलुक्परत्वात् .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {8।18} लुकि इति उच्यते .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {9।18} न च अत्र लुकम् पश्यामः .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {10।18} लुकि इति न एषा परसप्तमी शक्या विज्ञातुम् .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {11।18} न हि लुका पौर्वापर्यम् अस्ति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {12।18} का तर्हि .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {13।18} सत्सप्तमी : लुकि सति इति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {14।18} सत्सप्तमी चेत् प्राप्नोति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {15।18} एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {16।18} किम् .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {17।18} उपसर्जनस्य इति वर्तते .
(प्_1,2.49) क_इ,225.16-23 रो_इइ,95 {18।18} न च जातिः उपसर्जनम् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {1।20} इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् . गोण्याः न इति एव वक्तव्यम् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {2।20} न अर्थः इत्त्वेन .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {3।20} का रूपसिद्धिः : पञ्चगोणिः , दशगोणिः .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {4।20} ह्रस्वता हि विधीयते .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {5।20} ह्रस्वत्वम् अत्र विधीयते : गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {6।20} इति वा वचने तावत् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {7।20} इत् इति वा उच्येत न इति वा कः नु अत्र विशेषः .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {8।20} मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् . अथ वा मात्रार्थम् इदम् वक्तव्यम् : गोणीमात्रम् इदम् गोणिः .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {9।20} अपरः आह : गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {10।20} अशिष्यम् गोण्याः इत्त्वम् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {11।20} किम् कारणम् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {12।20} प्रकरणात् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {13।20} प्रकृतम् ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {14।20} ह्रस्वः इति वर्तते .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {15।20} ननु सूच्याः .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {16।20} सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {17।20} सूच्याद्यर्थम् इदम् द्रष्टव्यम् : पञ्चसूचिः , दशसूचीः .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {18।20} इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् ह्रस्वता हि विधीयते । इति वा वचने तावत् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {19।20} मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् ॥ गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् .
(प्_1,2.50) क_इ,226.2-18 रो_इइ,96-98 {20।20} सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {1।21} व्यक्तिवचने इति किमर्थम् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {2।21} शिरीषाणाम् अदूरभवः ग्रामः शिरीषाः .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {3।21} तस्य ग्रामस्य वनम् शिरीषवनम् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {4।21} किम् च स्यात् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {5।21} विभाषा ओषधिवनस्पतिभ्यः इति णत्वम् प्रसज्येत .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {6।21} अपरः आह : कटुबदर्याः अदूरभवः ग्रामः कटुबदरी .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {7।21} षष्ठी युक्तवद्भावेन मा भूत् इति .

(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {8।21} अथ व्यक्तिवचने इति अपि उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {9।21} षष्ठी अपि हि वचनम् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {10।21} न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {11।21} किम् तर्हि .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {12।21} अन्वर्थग्रहणम् : उच्यते वचनम् इति .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {13।21} एवम् अपि षष्ठी प्राप्नोति .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {14।21} षष्ठी अपि हि उच्यते .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {15।21} लुपा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {16।21} आतिदेशिकी तर्हि प्राप्नोति .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {17।21} एवम् तर्हि प्राक् अपि व्र्̥त्तेः युक्तम् वृत्तम् च अपि . इह यावता युक्तम् वक्तुः च कामचारः प्राक् वृत्तेः लिङ्गसङ्ख्ये ये .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {18।21} प्राक् अपि वृत्तेः युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् वृत्तम् च अपि युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {19।21} वृत्ते च युक्तवद्भावः विधीयते .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {20।21} कामचारः च प्रयोक्तुः प्राक् वृत्तेः ये लिङ्गसङ्ख्ये ते* अतिदेष्टुम् वृत्तस्य वा ये लिङ्गसङ्ख्ये .
(प्_1,2.51.1) क_इ,226.20-227.10 रो_इइ,98-100 {21।21} यावता कार्मचारः वृत्तस्य ये लिङ्गसङ्ख्ये ते* अतिदिश्येते न प्राक् वृत्तेः ये .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {1।22} किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {2।22} अन्यत्र अभिधेयव्यक्तिवचनभावात् लुपि युक्तवदनुदेशः .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {3।22} अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {4।22} क्व अन्यत्र .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {5।22} लुकि : लवणः सुपः , लवणा यवागुः , लवणम् शाकम् इति .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {6।22} अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति लुकि. इह अपि अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि प्राप्नुवन्ति .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {7।22} इष्यन्ते च अभिधानवत् स्युः इति .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {8।22} तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति लुपि युक्तवदनुदेशः .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {9।22} एवमर्थम् इदम् उच्यते .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {10।22} अस्ति प्रयोजनम् एतत् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {11।22} किम् तर्हि इति .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {12।22} लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {13।22} लुप् नाम इयम् अदर्शनस्य सञ्ज्ञा क्रियते .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {14।22} न च अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये शक्येते* अतिदेष्टुम् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {15।22} लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {16।22} न वा अदर्शनस्य अशक्यत्वात् अर्थगतिः साहचर्यात् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {17।22} न वा एषः दोषः .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {18।22} किम् कारणम् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {19।22} अदर्शनस्य अशक्यत्वात् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {20।22} अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये* अशक्ये* अतिदेष्टुम् इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात् .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {21।22} योगाभावात् च अन्यस्य .
(प्_1,2.51.2) क_इ,227.11-26 रो_इइ,100-102 {22।22} अदर्शनेन च योगः न अस्ति इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात्
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {1।7} समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः .
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {2।7} समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः युक्तवद्भावः वक्तव्यः : मधुरापञ्चालाः .
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {3।7} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {4।7} नियमार्थम् .

(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {5।7} समासे उत्तरपदस्य एव .
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {6।7} क्व मा भूत् .
(प्_1,2.51.3) क_इ,228.1-3 रो_इइ,102 {7।7} पञ्चालमधुरे* इति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {1।9} कथम् इदम् विज्ञायते : जातिः यत् विशेषणम् इति आहोस्वित् जातेः यानि विशेषणानि इति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {2।9} किम् च अतः .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {3।9} यदि विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति सिद्धम् पञ्चालाः जनपदः इति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {4।9} सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति न सिध्यति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {5।9} अथ विज्ञायते जातेः यानि विशेषणानि इति सिद्धम् सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {6।9} पञ्चालाः जनपदः इति न सिध्यति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {7।9} एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति न अपि जातेः यानि विशेषणानि इति .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {8।9} कथम् तर्हि .
(प्_1,2.52.1) क_इ,228.5-10 रो_इइ,102-103 {9।9} विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भवति आ जातिप्रयोगात् .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {1।17} किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {2।17} विशेषणानाम् वचनम् जातिनिवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {3।17} जातिनिवृत्त्यर्थः अयम् आरम्भः .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {4।17} किम् उच्यते जातिनिवृत्त्यर्थः इति न पुनः विशेषणानाम् अपि युक्तवद्भावः यथा स्यात् इति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {5।17} समानाधिकरणत्वात् सिद्धम् .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {6।17} समानाधिकरणत्वात् विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भविष्यति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {7।17} यदि एवम् न अर्थः अनेन .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {8।17} लुपः अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {9।17} क्व अन्यत्र .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {10।17} बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरा वृक्षः इति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {11।17} किम् पुनः कारणम् अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {12।17} आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् न तत् लिङ्गम् जहाति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {13।17} न तर्हि इदानीम् अयम् योगः वक्तव्यः .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {14।17} वक्तव्यः च .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {15।17} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {16।17} इदम् तत्र तत्र उच्यते गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति इति .
(प्_1,2.52.2) क_इ,228.11-21 रो_इइ,103-104 {17।17} तत् अनेन क्रियते
(प्_1,2.52.3) क_इ,228.22-229.5 रो_इइ,104-105 {1।5} हरीतक्यादिषु व्यक्तिः . हरीतक्यादिषु व्यक्तिः भवति युक्तवद्भावेन : हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि .
(प्_1,2.52.3) क_इ,228.22-229.5 रो_इइ,104-105 {2।5} खलतिकादिषु वचनम् .
(प्_1,2.52.3) क_इ,228.22-229.5 रो_इइ,104-105 {3।5} खलतिकादिषु वचनम् भवति युक्तवद्भावेन : खलतिकस्य पर्वतस्य अदूरभवानि वनानि खलतिकम् वनानि .
(प्_1,2.52.3) क_इ,228.22-229.5 रो_इइ,104-105 {4।5} मनुष्यलुपि प्रतिषेधः .
(प्_1,2.52.3) क_इ,228.22-229.5 रो_इइ,104-105 {5।5} मनुष्यलुपि प्रतिषेधः वक्तव्यः : चञ्चा अभिरूपः , वध्रिका दर्शनीयः .
(प्_1,2.53) क_इ,229.7-8 रो_इइ,106 {1।3} किम् याः एताः कृत्रिमाः टिघुभादिसञ्ज्ञाः तत्प्रामाण्यात् अशिष्यम् .
(प्_1,2.53) क_इ,229.7-8 रो_इइ,106 {2।3} न इति आह .
(प्_1,2.53) क_इ,229.7-8 रो_इइ,106 {3।3} सञ्ज्ञानम् सञ्ज्ञा .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {1।53} इदम् अयुक्तम् वर्तते .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {2।53} किम् अत्र अयुक्तम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {3।53} बहवः ते अर्थाः .

(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {4।53} तत्र युक्तम् बहुवचनम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {5।53} तत् यत् एकवचने शासितव्ये बहुवचनम् शिष्यते एतत् अयुक्तम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {6।53} बहुषु एकवचनम् इति नाम वक्तव्यम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {7।53} अतः उत्तरम् पठति : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् . जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् भविष्यति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {8।53} यत् तत् व्रीहौ व्रीहित्वम् यवे यवत्वम् गार्ग्ये गार्ग्यत्वम् तत् एकम् तच् च विवक्षितम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {9।53} तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {10।53} इष्यते च बहुवचनम् स्यात् इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {11।53} तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति जात्याख्यायम् एकस्मिन् बहुवचनम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {12।53} एवमर्थम् इदम् उच्यते .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {13।53} अस्ति प्रयोजनम् एतत् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {14।53} किम् तर्हि इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {15।53} तत्र एकवचनादेशे उक्तम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {16।53} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {17।53} व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इति गुणः प्राप्नोति इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {18।53} न एषः दोषः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {19।53} अर्थातिदेशात् सिद्धम् . अर्थातिदेशः अयम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {20।53} न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {21।53} किम् तर्हि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {22।53} अन्वर्थग्रहणम् : उच्यते वचनम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {23।53} बहूनाम् अर्थानाम् वचनम् बहुवचनम् इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {24।53} यावत् ब्रूयात् एकः अर्थः बहुवत् भवति इति तावत् एकस्मिन् बहुवचनम् इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {25।53} सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः . सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः वक्तव्यः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {26।53} एकः व्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षम् करोति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {27।53} अस्मदः नामयुवप्रत्यययोः च . अस्मदः नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधः वक्तव्यः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {28।53} नामप्रयोगे : अहम् देवदत्तः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {29।53} अहम् यज्ञदत्तः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {30।53} युवप्रत्ययप्रयोगे : अहं गार्ग्यायणः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {31।53} अहम् वात्स्यायनः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {32।53} युवग्रहणेन नार्थः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {33।53} अस्मदः नामप्रत्ययप्रयोगे न इति एव .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {34।53} इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् गार्ग्यः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {35।53} अहम् वात्स्यः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {36।53} अपरः आह : अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे न इति एव .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {37।53} इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् पटुः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {38।53} अहम् पण्डितः ब्रवीमि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {39।53} अशिष्यम् वा बहुवत् पृथक्त्त्वाभिधानात् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {40।53} अशिष्यः वा बहुवद्भावः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {41।53} किम् कारणम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {42।53} पृथक्त्वाभिधानात् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {43।53} पृथक्त्वेन हि द्रव्याणि अभिधीयन्ते .

(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {44।53} बहवः ते अर्थाः .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {45।53} तत्र युक्तम् बहुवचनम् .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {46।53} किम् उच्यते पृथक्त्वाभिधानात् इति यावता इदानीम् एव उक्तम् : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {47।53} जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् . जातिशब्देन हि द्रव्यम् अपि अभिधीयते जातिः अपि .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {48।53} कथम् पुनः ज्ञायते जातिशब्देन द्रव्यम् अपि अभिधीयते इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {49।53} एवम् हि कः चित् महति गोमण्डले गोपालकम् आसीनम् पृच्छति : अस्ति अत्र काम् चिद् गाम् पश्यसि इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {50।53} सः पश्यति : पश्यति च अयम् गाः पृच्छति च काम् चिद् अत्र गाम् पश्यसि इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {51।53} नूनम् अस्य द्रव्यम् विवक्षितम् इति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {52।53} तत् यदा द्रव्याभिधानम् तदा बहुवचनम् भविष्यति .
(प्_1,2.58) क_इ,229.10-230.21 रो_इइ,106-109 {53।53} यदा सामान्याभिधानम् तदा एकवचनम् भविष्यति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {1।9} अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {2।9} कथम् अहम् ब्रवीमि , आवाम् ब्रूवः , वयम् ब्रूमः .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {3।9} इमानि इन्द्रियाणि कदा चित् स्वातन्त्र्येण विवक्षितानि भवन्ति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {4।9} तत् यथा : इदम् मे अक्षि सुष्ठु पश्यति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {5।9} अयम् मे कर्णः सुष्ठु शृणोति इति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {6।9} कदा चित् पारतन्त्र्येण : अनेन अक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {7।9} अनेन कर्णेन सुष्ठु शृणोमि इति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {8।9} तत् यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षा तदा बहुवचनम् भविष्यति .
(प्_1,2.59) क_इ,230.23-231.2 रो_इइ,109-110 {9।9} यदा पारतन्त्र्येण तदा एकवचनद्विवचने भविष्यतः .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {1।6} अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {2।6} कथम् उदिते पूर्वे फल्गुन्यौ , उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः , उदिते पूर्वे प्रोष्ठपदे , उदिताः पूर्वाः प्रोष्ठपदाः .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {3।6} फल्गुनीसम्पीपगते चन्द्रमसि फल्गुनीशब्दः वर्तते .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {4।6} बहवः ते अर्थाः .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {5।6} तत्र युक्तम् बहुवचनम् .
(प्_1,2.60) क_इ,231.4-7 रो_इइ,110 {6।6} यदा तयोः एव अभिधानम् तदा द्विवचनम् भविष्यति .
(प्_1,2.61-62) क_इ,231.10-12 रो_इइ,110 {1।4} इमौ अपि योगौ शक्यौ अवक्तुम् .
(प्_1,2.61-62) क_इ,231.10-12 रो_इइ,110 {2।4} कथम् .
(प्_1,2.61-62) क_इ,231.10-12 रो_इइ,110 {3।4} पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति सिद्धम् .
(प्_1,2.61-62) क_इ,231.10-12 रो_इइ,110 {4।4} पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति एव सिद्धम्
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {1।24} तिष्यपुनर्वस्वोः इति किमर्थम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {2।24} कृत्तिकारोहिण्यः .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {3।24} नक्षत्र इति किमर्थम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {4।24} तिष्यः च माणवकः पुनर्वसू मणवकौ तिष्यपुनर्वसवः .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {5।24} अथ नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {6।24} अयम् तिष्यपुनर्वसुशब्दः अस्ति एव ज्योतिषि वर्तते .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {7।24} अस्ति च कालवाची .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {8।24} तत् यथा : बहवः तिष्यपुनर्वसवः अतिक्रान्ताः .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {9।24} कतरेण तिष्येण गतः इति .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {10।24} तत् यः ज्योतिषि वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {11।24} अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : विदेशस्थम् अपि तिष्यपुनर्वस्वोः कार्यम् तत् अपि नक्षत्रस्य एव यथा स्यात् : तिष्यपुष्ययोः नक्षत्राणि यलोपः वक्तव्यः इति नक्षत्रग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति .

(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {12।24} अथ वा अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्र ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : तिष्यपुनर्वसुपर्यायवाचिनाम् अपि यथा स्यात् : पुष्यपुनर्वसू सिध्यपुनर्वसू .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {13।24} अथ द्वन्द्वे इति किमर्थम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {14।24} यः तिष्यः तौ पुनर्वसू येषाम् ते इमे तिष्यपुनर्वसवः उन्मुग्धाः .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {15।24} बहुवचनस्य इति किमर्थम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {16।24} उदितम् तिष्यपुनर्वसू .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {17।24} कथम् च अत्र एकवचनम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {18।24} जातिद्वन्द्वः एकवत् भवति इति .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {19।24} अप्राणिनाम् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {20।24} एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् बहुवचनग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः : सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {21।24} किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {22।24} बाभ्रवशालङ्कायनम् बाभ्रवशालङ्कायनाः इति एतत् सिद्धम् भवति .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {23।24} अथ वा न अत्र भवन्तः प्राणिनाः .
(प्_1,2.63) क_इ,231.14-232.7 र् 110-113 {24।24} प्राणाः एव अत्र भवन्तः .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {1।24} रूपग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {2।24} समानानाम् एकशेष एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने यत्र एव सर्वम् समानम् शब्दः अर्थः च तत्र एव स्यात् : वृक्षाः , प्लक्षाः इति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {3।24} इह न स्यात् : अक्षाः ,. पादाः , माषाः इति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {4।24} रूपग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {5।24} रूपम् निमित्तत्वेन आश्रीयते श्रुतौ च रूपग्रहणम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {6।24} अथ एकग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {7।24} सरूपाणाम् शेषः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने द्विबह्वोः अपि शेषः प्रसज्येत .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {8।24} एकग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {9।24} अथ शेषग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {10।24} सरूपाणाम् एकः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने आदेशः अयम् विज्ञायेत .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {11।24} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {12।24} अश्वः च अस्वः च अश्वौ : आन्तर्यतः द्व्युदात्तवतः स्थानिनः द्व्युदात्तवान् आदेशः प्रसज्येत .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {13।24} लोप्यलोपिता च न प्रकल्पेत .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {14।24} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {15।24} गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {16।24} अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {17।24} मा भूत् एवम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {18।24} अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {19।24} न एवम् शक्यम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {20।24} इह हि दोषः स्यात्. : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {21।24} एकविभक्तौ इति किमर्थम् .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {22।24} पयः पयः जरयति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {23।24} वासः वासः छादयति .
(प्_1,2.64.1) क_इ,233.2-14 रो_इइ,114-116 {24।24} ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि इति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {1।22} किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {2।22} प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् . प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {3।22} किम् इदम् प्रत्यर्थम् इति .

(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {4।22} अर्थम् अर्थम् प्रति प्रत्यर्थम् .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {5।22} प्रत्यर्थम् शाब्दनिवेशात् एतस्मात् कारणात् न एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {6।22} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {7।22} तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {8।22} तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {9।22} इष्यते च एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् स्यात् इति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {10।22} तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {11।22} तस्मात् एकशेषः .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {12।22} एवमर्थम् इदम् उच्यते .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {13।22} अस्ति प्रयोजनम् एतत् .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {14।22} किम् तर्हि इति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {15।22} किम् इदम् प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिवेशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय सरूपाणाम् एकशेषः आरभ्यते न पुनः अप्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय विरूपाणाम् अनेकशेषः आरभ्यते .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {16।22} तत्र एतत् स्यात् : लघीयसी सरूपनिवृत्तिर्ः गरीयसी विरूपप्रतिपत्तिः इति .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {17।22} तत् च न .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {18।22} लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिः .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {19।22} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {20।22} यत्र हि बहूनाम् सरूपाणाम् एकः शिष्यते तत्र अवरतः द्वयोः सरूपयोः निवृत्तिः वक्तव्या स्यात् .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {21।22} एवम् अपि एतस्मिन् सति किम् चित् आचार्यः सुकरतरकम् मन्यते .
(प्_1,2.64.2) क_इ,233.15-234.5 रो_इइ,117-119 {22।22} सुकरतरकम् च एकशेषारम्भम् मन्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {1।186} किम् पुनः अयम् एकविभक्तौ एकशेषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {2।186} एवम् भवितुम् अर्हति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {3।186} एकविभक्तौ इति चेत् न अभावाद् विभक्तेः . एकविभक्तौ इति चेत् तत् न .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {4।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {5।186} अभावात् विभक्तेः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {6।186} न हि समुदायात् परा विभक्तिः अस्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {7।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {8।186} अप्रातिपदिकत्वात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {9।186} ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {10।186} नियमात् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {11।186} अर्थवत्समुदयानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {12।186} यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्तिपराणाम् एकशेषः उच्येत .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {13।186} पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः तदाश्रयत्वात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {14।186} पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {15।186} किम् उच्यते एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः इति यावता समयः कृतः : न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {16।186} तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {17।186} यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिः तत्र अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः भवति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {18।186} यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिः तत्र अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति अधुना , इयान् इति यथा .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {19।186} अस्तु संयोगान्तलोपेन सिद्धम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {20।186} कुतः नु खलु एतत् परयोः वृक्षशब्दयोः निवृत्तिः भविष्यति न पुनः पूर्वयोः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {21।186} तत्र एतत् स्यात् : पूर्वनिवृत्तव् अपि सत्याम् संयोगादिलोपेन सिद्धम् इति .

(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {22।186} न सिध्यति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {23।186} तत्र अवरतः द्वयोः सकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत. यत्र च संयोगान्तलोपः न अस्ति तत्र च न सिध्यति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {24।186} क्व च संयोगान्तलोपः न अस्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {25।186} द्विवचनबहुवचनयोः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {26।186} यदि पुनः समासे एकशेषः उच्येत .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {27।186} किम् कृतम् भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {28।186} कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {29।186} तत् तर्हि समासग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {30।186} न कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {31।186} प्रकृतम् अनुवर्तते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {32।186} क्व प्रकृतम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {33।186} तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {34।186} समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {35।186} समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {36।186} स्वर : अश्वः च अश्वः च अश्वौ. समासान्तोदात्तत्वे कृते एकशेषः प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {37।186} इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तोदात्तत्त्वम् क्रियताम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {38।186} किम् अत्र कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {39।186} परत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {40।186} समासान्तोदात्तत्वे च दोषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {41।186} स्वर .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {42।186} समासान्त : ऋक् च ऋक् च ऋचौ .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {43।186} समासान्ते कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {44।186} इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तः क्रियताम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {45।186} किम् अत्र कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {46।186} परत्वात् समासान्तः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {47।186} समासान्ते च दोषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {48।186} अङ्गाश्रये च एकशेषवचनम् . अङ्गाश्रये च कार्ये एकशेषः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {49।186} स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {50।186} अङ्गाश्रये कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {51।186} इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अङ्गाश्रयम् क्रियताम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {52।186} किम् अत्र कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {53।186} परत्वात् अङ्गाश्रयम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {54।186} तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {55।186} तिङ्समासे तिङ्समासः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {56।186} एकम् तिङ्ग्रहणम् अनर्थकम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {57।186} समासे तिङ्समासः इति एव सिद्धम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {58।186} न अनर्थकम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {59।186} तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {60।186} तिङ्विधिप्रतिषेधः च .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {61।186} तिङ् च कः चित् विधेयः कः चित् प्रतिषेध्यः .

(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {62।186} पचति च पचति च पचतः : तःशब्दः विधेयः तिशब्दः प्रतिषेध्यः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {63।186} यदि पुनः असमासे एकशेषः उच्येत .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {64।186} असमासे वचनलोपः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {65।186} यदि असमासे वचनलोपः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {66।186} ननु च उत्पतता एव वचनलोपम् चोदिताः स्मः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {67।186} द्विवचनबहुवचनविधिम् द्वन्द्वप्रतिषेधम् च वक्ष्यति तदर्थम् पुनः चोद्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {68।186} द्विवचनबहुवचनविधिः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {69।186} द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {70।186} द्वन्द्वप्रतिषेधः च .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {71।186} द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {72।186} चार्थे द्वन्द्वः इति द्वन्द्वः प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {73।186} न एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {74।186} अनवकाशः एकशेषः द्वन्द्वम् बाधिष्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {75।186} सावकाशः एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {76।186} कः अवकाशः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {77।186} तिङन्तानि अवकाशः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {78।186} यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः उच्येत .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {79।186} किम् कृतम् भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {80।186} कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {81।186} विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एव तु निवृत्तिः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {82।186} एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {83।186} एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {84।186} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {85।186} पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {86।186} पृथग्विभक्त्यन्तानाम् मा भूत् : ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {87।186} न वा अर्थविप्रतिषेधात् युगपद्वचनाभावः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {88।186} न वा एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {89।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {90।186} अर्थविप्रतिषेधात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {91।186} विप्रतिषिद्धौ एतौ अर्थौ कर्ता संप्रदानम् इति अशक्यौ युगपत् निर्देष्टुम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {92।186} तयोः विप्रतिषिद्धत्वात् युगपद्वचनम् न भविष्यति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {93।186} अनेकार्थाश्रयः च पुनः एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {94।186} अनेकम् अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति एकशेषः आरभ्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {95।186} तस्मात् न एकशब्दत्वम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {96।186} तस्मात् एकशब्दत्वम् न भविष्यति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {97।186} अयम् तर्हि दोषः : कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिः द्वन्द्वप्रतिषेधः च इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {98।186} यदि पुनः प्रातिपदिकानाम् एकशेषः उच्येत .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {99।186} किम् कृतम् भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {100।186} वचनलोपः परिहृतः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {101।186} प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः सरूपत्वात् . प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः : माता च जनयित्री मातारौ च धान्यस्य मातृमातारः .

(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {102।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {103।186} सरूपत्वात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {104।186} सरूपाणि हि एतानि प्रातिपदिकानि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {105।186} किम् उच्यते प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः इति न पुनः यस्य अपि विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः तेन अपि मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {106।186} तस्य अपि हि एतानि क्व चित् विभक्त्यन्तानि सरूपाणि : मातृभ्याम् च मातृभ्यां च इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {107।186} अथ मतम् एतत् विभक्त्यन्तानाम् सारूप्ये भवितव्यम् एव एकशेषेण इति प्रातिपदिकानाम् एव एकशेषे दोषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {108।186} एवम् च कृत्वा चोद्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {109।186} हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानाम् स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् . हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानाम् स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {110।186} हरितस्य स्त्री हरिणी हरिणस्य अपि हरिणी , हरिणी च हरिणी च हरिण्यौ .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {111।186} श्येतस्य स्त्री श्येनी श्येनस्य अपि श्येनी , श्येनी च श्येनी च श्येन्यौ .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {112।186} रोहितस्य स्त्री रोहिणी रोहिणस्य अपि रोहिणी , रोहिणी च रोहिणी च रोहिण्यौ .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {113।186} न वा पदस्य अर्थे प्रयोगात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {114।186} न वा एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {115।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {116।186} पदस्य अर्थे प्रयोगात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {117।186} पदम् अर्थे प्रयुज्यते विभक्त्यन्तम् च पदम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {118।186} रूपम् च इह आश्रीयते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {119।186} रूपनिर्ग्रहः च शब्दस्य न अन्तरेण लौकिकम् प्रयोगम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {120।186} तस्मिन् च लौकिके प्रयोगे सरूपाणि एतानि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {121।186} अपरः आह : न वा पदस्य अर्थे प्रयोगात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {122।186} न वा एषः पक्षः एव अस्ति प्रातिपदिकानाम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {123।186} किम् काराणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {124।186} पदस्य अर्थे प्रयोगात् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {125।186} पदम् अर्थे प्रयुज्यते विभक्त्यन्तम् च पदम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {126।186} रूपम् च इह आश्रीयते रूपनिर्ग्रहः च शब्दस्य न अन्तरेण लौकिकम् प्रयोगम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {127।186} तस्मिन् च लौकिके प्रयोगे प्रातिपदिकानाम् प्रयोगः न अस्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {128।186} अथ अनेन पक्षेण अर्थः स्यात् : प्रातिपदिकानाम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {129।186} बाढम् अर्थः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {130।186} किम् वक्तव्यम् एतत् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {131।186} न हि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {132।186} कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {133।186} एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {134।186} कथम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {135।186} विभक्तिः सारूप्येण आश्रीयते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {136।186} अनैमित्तिकः एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {137।186} एकविभक्तौ यानि सरूपाणि तेषाम् एकशेषः भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {138।186} क्व .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {139।186} यत्र वा तत्र वा इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {140।186} अथ अनेन पक्षेण अर्थः स्यात् : विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {141।186} बाढम् अर्थः .

(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {142।186} किम् वक्तव्यम् एतत् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {143।186} न हि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {144।186} कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {145।186} एतत् अपि एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {146।186} कथम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {147।186} न इदम् पारिभाषिक्याः विभक्तेः ग्रहणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {148।186} किम् तर्हि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {149।186} अन्वर्थग्रहणम् : विभागः विभक्तिः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {150।186} एकविभागे यानि सरूपाणि तेषाम् एकशेषः भवति इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {151।186} ननु च उक्तं : कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिः द्वन्द्वप्रतिषेधः च इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {152।186} न एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {153।186} यत् तावत् उच्यते कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिःइति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {154।186} सहविवक्षायाम् एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {155।186} युगपद्विवक्षायाम् एकशेषेण भवितव्यम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {156।186} न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {157।186} न एतत् सहविवक्षायाम् भवति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {158।186} अथ अपि निदर्शयितुम् बुद्धिः एवम् निदर्शयितव्यम् : वृक्षौ च वृक्षौ च वृक्षौ , वृक्षाः च वृक्षाः च वृक्षाः च वृक्षाः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {159।186} यत् अपि उच्यते द्वन्द्वप्रतिषेधः च वक्तव्यः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {160।186} न एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {161।186} अनवकाशः एकशेष्ः द्वन्द्वम् बाधिष्यते .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {162।186} ननु च उक्तम् सावकाशः एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {163।186} कः अवकाशः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {164।186} तिङन्तानि अवकाशः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {165।186} न तिङन्तानि एकशेषारम्भम् प्रयोजयन्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {166।186} किम् काऋअणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {167।186} यथाजातीयकानाम् द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यम् अस्ति तथाजातीयकानाम् एकशेषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {168।186} न च तिङन्तानाम् द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यम् अस्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {169।186} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {170।186} एका हि क्रिया .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {171।186} एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {172।186} यदि तर्हि एका क्रिया द्विवचनबहुवचनानि न सिध्यन्ति : पचतः पचन्ति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {173।186} न एतानि क्रियापेक्षाणि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {174।186} किम् तर्हि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {175।186} साधनापेक्षाणि .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {176।186} अथ वा पुनः अस्तु एकविभक्तौ इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {177।186} ननु च उक्तम् एकविभक्तौ इति चेत् न अभावात् विभक्तेः इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {178।186} न एषः दोषः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {179।186} परिहृतम् एतत् : अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {180।186} ननु च उक्तम् नियमात् न प्राप्नोति अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {181।186} न एषः दोषः .

(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {182।186} तुल्यजातीयस्य नियमः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {183।186} कः च तुल्यजातीयः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {184।186} यथाजातीयकानाम् समासः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {185।186} कथञ्जातीयकानाम् समासः .
(प्_1,2.64.3) क_इ,234.6-238.17 रो_इइ,119-133 {186।186} सुबन्तानाम्
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {1।30} सर्वत्र अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {2।30} सर्वेषु पक्षेषु अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : भिक्षाणाम् समूहः भैक्षम् इति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {3।30} सर्वत्र इति उच्यते प्रातिपदिकाणाम् च एकशेषे सिद्धम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {4।30} अपत्यादिषु इति उच्यते बहवः च अपत्यादयः : गर्गस्य अपत्यम् बहवः गर्गाः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {5।30} एका प्रकृतिः बहवः च यञः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {6।30} असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {7।30} ननु च यथा एव बहवः यञः एवम् प्रकृतयः अपि बह्व्यः स्युः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {8।30} न एवम् शक्यम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {9।30} इह हि दोषः स्यात् : गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः इति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {10।30} अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {11।30} मा भूत् एवम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {12।30} अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {13।30} ननु च उक्तम् : न एवम् शक्यम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {14।30} इह हि दोषः स्यात् : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {15।30} न एषः दोषः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {16।30} लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {17।30} अथ वा पुनः अस्तु एका प्रकृतिः बहवः च यञः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {18।30} ननु च उक्तम् : असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति इति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {19।30} सिद्धम् तु समानार्थानाम् एकशेषवचनात् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {20।30} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {21।30} कथम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {22।30} समानार्थानाम् एकशेषः भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {23।30} यदि समानार्थानाम् एकशेषः उच्यते कथम् अक्षाः , पादाः , माषाः इति .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {24।30} नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {25।30} नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् एकशेष्ः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {26।30} एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {27।30} एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् एकशेषः वक्तव्यः : वक्रदण्डः च कुटिलदण्डः च वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाउ इति वा .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {28।30} स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {29।30} स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः तस्य एकशेषः वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.4) क_इ,238.18-239.11 रो_इइ,133-136 {30।30} अक्षः च अक्षः च अक्षौ , मीमंसकः च मीमांसकः च मीमंसकौ .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {1।40} इह कस्मात् न भवति : एकः च एकः च , द्वौ च द्वौ च इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {2।40} सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च अनेकशेषः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {3।40} सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् एकशेषः न भविष्यति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {4।40} न हि एकौ इति अनेन अर्थः गम्यते .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {5।40} अन्यपदार्थत्वात् च सङ्ख्यायाः एकशेषः न भविष्यति .

(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {6।40} एकः च एकः च इति अस्य द्वौ इति अर्थः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {7।40} द्वौ च द्वौ च इति अस्य चत्वारः इति अर्थः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {8।40} न एतौ स्तः परिहारौ .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {9।40} यत् तावत् उच्यते सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {10।40} अर्थासम्प्रत्यये अपि एकशेषः भवति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {11।40} तत् यथा .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {12।40} गार्ग्यः च गार्ग्यायणः च गार्ग्यौ .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {13।40} न च उच्यते वृद्धयुवानौ इति भवति च एकशेषः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {14।40} यत् अपि उच्यते : अन्यपदार्थत्वात् च इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {15।40} अन्यपदार्थे अपि एकशेषः भवति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {16।40} तत् यथा : विंशतिः च विंशतिः च विंशती इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {17।40} तयोः चत्वारिंशत् इति अर्थः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {18।40} एवम् तर्हि न इमौ पृथक् परिहारौ .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {19।40} एकपरिहारः अयम् : सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {20।40} यत्र हि अर्थासम्प्रत्ययः एव वा अन्यपदार्थता एव वा भवति तत्र एकशेषः गार्ग्यौ विंशती इति यथा .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {21।40} अथ वा न इमे एकशेषशब्दाः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {22।40} यदि तर्हि न इमे एकशेषशब्दाः समुदायशब्दाः तर्हि भवन्ति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {23।40} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {24।40} एकवचनम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {25।40} एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {26।40} तत् यथा यूथम् , शतम् , वनम् इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {27।40} सन्तु तर्हि एकशेषशब्दाः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {28।40} किङ्कृतम् सारूप्यम् .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {29।40} अन्योन्यकृतम् सारूप्यम् .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {30।40} सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृतः भावः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {31।40} सन्ति इति आह .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {32।40} तद् यथा माता पिता भ्राता इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {33।40} विषमः उपन्यासः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {34।40} सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {35।40} इह पुनः एकेन अपि अपाये न भवति चत्वारः इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {36।40} अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {37।40} यत् तु भवान् अस्मान् चोदयति सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृत्ः भावः इति तत्र एते अस्माभिः उपन्यस्ताः .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {38।40} तत्र एतत् भवान् आह सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {39।40} एतत् च वार्त्तम् .
(प्_1,2.64.5) क_इ,239.12-240.11 रो_इइ,136-139 {40।40} एकैकः न उद्यन्तुम् भारम् शक्नोति यत् कथम् तत्र । एकैकः कर्ता स्यात् सर्वे वा स्युः कथम् युक्तम् ॥ कारणम् उद्यमनम् चेत् न उद्यच्छति च अन्तरेण तत् तुल्यम् । तस्मात् पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षाः तु ॥
(प्_1,2.64.6) क_इ,240.12-15 रो_इइ,140 {1।4} प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः सरूपत्वात् .
(प्_1,2.64.6) क_इ,240.12-15 रो_इइ,140 {2।4} प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः वक्तव्यः : पचति च पचसि च पचथः , पचसि च पचामि च पचावः , पचति च पचसि च पचामि च पचामः .
(प्_1,2.64.6) क_इ,240.12-15 रो_इइ,140 {3।4} किम् पुनः कारणम् न सिध्यति .
(प्_1,2.64.6) क_इ,240.12-15 रो_इइ,140 {4।4} असरूपत्वात् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {1।61} द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् . द्विवचनबहुवचनयोः च अप्रसिद्धिः .

(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {2।61} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {3।61} एकार्थत्वात् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {4।61} एकः अयम् अवशिष्यते .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {5।61} तेन अनेन तदर्थेन भवितव्यम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {6।61} किमर्थेन .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {7।61} यदर्थः एकः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {8।61} किमर्थः च एकः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {9।61} एकः एकार्थः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {10।61} न ऐकार्थ्यम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {11।61} न अयम् एकार्थः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {12।61} किम् तर्हि .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {13।61} द्व्यर्थः बह्वर्थः च .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {14।61} न ऐकार्थ्यम् इति चेत् आरम्भानर्थक्यम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {15।61} न ऐकार्थ्यम् इति चेत् एकशेषारम्भः अनर्थकः स्यात् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {16।61} इह हि शब्दस्य स्वाभाविकी वा अनेकार्थता स्यात् वाचनिकी वा .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {17।61} तत् यदि तावत् स्वाभाविकी अशिष्यः एकशेषः एकेन उक्तत्वात् . अशिष्यः एकशेषः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {18।61} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {19।61} एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {20।61} अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् : एकः अयम् अविशिष्यते सः च द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः च इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {21।61} न वक्तव्यम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {22।61} सिद्धम् एकशेषः इति एव .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {23।61} कथम् पुनः एकः अयम् अविशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा शक्या लब्धुम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {24।61} तत् च एकशेषकृतम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {25।61} न हि अन्तरेण तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {26।61} पश्यामः च पुनः अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति इति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {27।61} ते मन्यामहे : लोपकृतम् एतत् येन अत्र अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवतिति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {28।61} एवम् इह अपि एकशेषकृतम् एतत् येन अत्र एकः अयम् अवशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा भवति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {29।61} उच्येत तर्हि न तु गम्येत .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {30।61} यः हि गाम् अश्वः इति ब्रूयात् अश्वम् वा गौः इति न जातु चित् सम्प्रत्ययः स्यात् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {31।61} तेन अनेकार्थाभिधाने यत्नम् कुर्वता अवश्यम् लोकः पृष्ठतः अनुगन्तव्यः : केषु अर्थेषु लौकिकाः कान् शब्दान् प्रयुञ्जते इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {32।61} लोके च एकस्मिन् वृक्षः इति प्रयुञ्जते द्वयोः वृक्षौ इति बहुषु वृक्षाः इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {33।61} यदि तर्हि लोकः अवश्यम् शब्देषु प्रमाणम् किमर्थम् एकशेषः आरभ्यते .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {34।61} अथ किमर्थम् लोपः आरभ्यते .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {35।61} प्रत्ययलक्षणम् आचार्यः प्रार्थयमानः लोपम् आरभते .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {36।61} एकशेषारम्भे पुनः अस्य न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {37।61} ननु च उक्तम् : प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {38।61} यदि च एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् स्यात् न प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशः कृतः स्यात् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {39।61} प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्य अभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् तत् अपि प्रत्यर्थम् एव .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {40।61} प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्याभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् एवम् उच्यते : यत् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {41।61} यत् अपि हि अर्थौ अर्थौ प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव .

(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {42।61} यत् अपि हि अर्थान् अर्थान् प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {43।61} यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {44।61} यावताम् अर्थानाम् अभिधानम् भवति तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः इति एषः पक्षः न्याय्यः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {45।61} यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {46।61} यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एवम् उच्यते : एषः अपि न्याय्यः एव यत् अपि एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {47।61} यदि तर्हि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति प्लक्षन्यग्रोधौ : एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {48।61} एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य अपरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {49।61} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {50।61} उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {51।61} एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः . एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थः इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {52।61} कथम् अनुक्तः यावता इदानीम् एव उक्तम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {53।61} सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न विरूपाणाम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {54।61} किम् पुनः कारणम् सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न पुनः विरूपाणाम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {55।61} अभिधानम् पुनः स्वाभाविकम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {56।61} स्वाभाविकम् अभिधानम् .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {57।61} उभयदर्शनात् च .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {58।61} उभयम् खलु अपि दृश्यते : विरूपाणाम् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {59।61} तत् यथा : द्यवा ह क्षमा .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {60।61} द्यवा चित् अस्मै पृथिवी नमेते इति .
(प्_1,2.64.7) क_इ,240.16-242.9 रो_इइ,140-144 {61।61} विरूपाणाम् किल नाम एकेन अनेकस्य अभिधानम् स्यात् किम् पुनः सरूपाणाम् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {1।54} आकृत्यभिधानात् वा एकम् विभक्तौ वाजप्यायनः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {2।54} आकृत्यभिधानात् वा एकम् शब्दम् विभक्तौ वाजप्यायनः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {3।54} कथम् पुनः ज्ञायते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {4।54} प्रख्याविशेषात् . न हि गौः इति उक्ते विशेषः प्रख्यायते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {5।54} यदि अपि तावत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते एका आकृतिः इति कुतः तु एतत् सा अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {6।54} अव्यपवर्गगतेः च .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {7।54} अव्यपवर्गगतेः च मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {8।54} न हि गौः इति उक्ते व्यपवर्गः गम्यते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {9।54} ज्ञायते च एकोपदिष्टम् . ज्ञायते खलु अपि एकोपदिष्टम् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {10।54} गौः अस्य कदा चित् उपदिष्टः भवति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {11।54} सः तम् अन्यस्मिन् देशे अन्यस्मिन् काले अन्यस्याम् च वयोवस्थायाम् दृष्ट्वा जानाति अयम् गौः इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {12।54} कः पुनः अस्य विशेषः प्रख्याविशेषात् इति अतः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {13।54} तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : प्रख्याविशेषात् ज्ञायते च एकोपदिष्टम् इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {14।54} धर्मशास्त्रम् च तथा . एवम् च कृत्वा धर्मशास्त्रम् प्रवृत्तम् : ब्राह्मणः न हन्तव्यः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {15।54} सुरा न पेया इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {16।54} ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {17।54} यदि द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {18।54} कः पुनः अस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेः च इति अतः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {19।54} तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : अव्यपवर्गगतेः च धर्मशास्त्रम् च तथा इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {20।54} अस्ति च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् .

(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {21।54} अस्ति खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {22।54} किम् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {23।54} आदित्यः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {24।54} तद् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {25।54} विषमः उपन्यासः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {26।54} न एकः द्रष्टा आदित्यम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {27।54} एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः . तत् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः अपि युगपत् सर्वत्र भविष्यति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {28।54} अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति. न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति चेत् तथा एकशेषे .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {29।54} यः हि मन्यते न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपद् उपलभ्यते इति एकशेषे तस्य दोषः स्यात् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {30।54} एकशेषे अपि न एकः वृक्षशब्दः अनेकम् अर्थम् युगपत् अभिदधीत .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {31।54} अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् आकृतिः अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {32।54} द्रव्याभिधाने हि आकृत्यसम्प्रत्ययः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {33।54} द्रव्याभिधाने सति आकृतेः असम्प्रत्ययः स्यात् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {34।54} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {35।54} तत्र असर्वद्रव्यगतिः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {36।54} तत्र असर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {37।54} असर्वद्रव्यगतौ कः दोषः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {38।54} गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : एकः शास्त्रोक्तम् कुर्वीत अपरः अशास्त्रोक्तम् .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {39।54} अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणम् कर्म भवति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {40।54} विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {41।54} ननु च यस्य अपि आकृतिः पदार्थः तस्य अपि यदि अनवयवेन चोद्यते न च अनुबध्यते विगुणम् कर्म भवति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {42।54} विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {43।54} एका आकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {44।54} यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {45।54} एवम् तर्हि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते यथा आदित्यः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {46।54} ननु च यस्य अपि द्रव्यम् पदार्थः तस्य अपि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {47।54} एकशेषः त्वया वक्तव्यः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {48।54} त्वया अपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {49।54} चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {50।54} चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {51।54} आग्नेयम् अष्टाकपालम् निर्वपेत् : एकम् निरुप्य द्वितीयस् तृतीयः च निरुप्यते .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {52।54} यदि च द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणम् न प्रकल्पेत .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {53।54} कः पुनः एतयोः जातिचोदनयोः विशेषः .
(प्_1,2.64.8) क_इ,242.10-244.7 रो_इइ,144-150 {54।54} एका निर्वृत्तेन अपरा निर्वर्त्येन .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {1।21} द्रव्याभिधानम् व्याडिः . द्रव्याभिधानम् व्याडिः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : द्रव्यम् अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {2।21} तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {3।21} एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति : ब्राह्मणी ब्राह्मणः , ब्राह्मणौ ब्राह्मणाः इति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {4।21} चोदनासु च तस्य आरम्भात् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {5।21} चोदनासु च तस्य आरम्भात् मन्यामहे द्रव्यम् अभिधीयते इति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {6।21} गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते .

(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {7।21} न च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {8।21} न खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {9।21} न हि एकः देवदत्तः युगपत् स्रुघ्ने भवति मथुरायाम् च .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {10।21} विनाशे प्रादुर्भावे च सर्वम् तथा स्यात् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {11।21} किम् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {12।21} विनश्येत् च प्रादुः ष्यात् च .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {13।21} श्वा मृतः इति श्वा नाम लोके न प्रचरेत् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {14।21} गौः जातः इति सर्वम् गोभूतम् अनवकाशम् स्यात् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {15।21} अस्ति च वैरूप्यम् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {16।21} अस्ति खलु अपि वैरूप्यम् : गौः च गौः च खण्डः मुण्डः इति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {17।21} तथा च विग्रहः .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {18।21} एवम् च कृत्वा विग्रहः उपपन्नः भवति : गौः च गौः च इति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {19।21} व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {20।21} व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् भवति .
(प्_1,2.64.9) क_इ,244.8-245.5 रो_इइ,150-152 {21।21} आकृतौ अपि पदार्थे एकशेषः वक्तव्यः : अक्षाः , पादाः , माषाः इति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {1।95} लिङ्गवचनसिद्धिः गुणस्य अनित्यत्वात् .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {2।95} लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {3।95} कुतः .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {4।95} गुणस्य अनित्यत्वात् .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {5।95} अनित्याः गुणाः अपायिनः उपायिनः च .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {6।95} किम् ये एते शुक्लादयः .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {7।95} न इति आह .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {8।95} स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणाः एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {9।95} कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदाचित् नपुंसकत्वेन .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {10।95} भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {11।95} यदि हि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {12।95} यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {13।95} एवम् तर्हि लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {14।95} लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {15।95} कुतः .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {16।95} गुणविवक्षायाः अनित्यत्वात् .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {17।95} अनित्या गुणविवक्षा .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {18।95} कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदा चित् नपुंसकत्वेन .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {19।95} भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {20।95} यदि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {21।95} यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {22।95} लिङ्गपरिहारः च अपि न उपपद्यते .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {23।95} किम् कारणम् .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {24।95} आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् तत् लिङ्गम् न जहाति .
(प्_1,2.64.10) क_इ,245.6-247.16 रो_इइ,153-159 {25।95} तस्मात् न वैयाकरणैः शक्यम् लौकिकम् लिङ्गम् आस्थातुम् .