व्याकरणमहाभाष्य · भाग 201220

(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {59।68} क्त्वा च विग्रहात् .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {60।68} उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते : न सेट् निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {61।68} मृषः तितिक्षायाम् .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {62।68} उदुपधात् भावादिकर्मणोः अन्यतरस्याम् .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {63।68} ततः पूङः .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {64।68} पूङः निष्ठा सेट् न कित् भवति .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {65।68} ततः क्त्वा .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {66।68} क्त्वा च सेट् न कित् भवति .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {67।68} पूङ् इति निवृत्तम् .
(प्_1,2.18) क_इ,199.6-200.24 रो_इइ,27-31 {68।68} न सेट् इति कृते अकित्त्वे निष्ठायाम् अवधारणात् । ज्ञापकात् न परोक्षायाम् सनि झल्ग्रहणम् विदुः ॥ इत्त्वम् कित्सन्नियोगेन रेण तुल्यम् सुधीवनि । वस्वर्थम् किदतीदेशात् निगृहीतिः क्त्वा च विग्रहात् ॥
(प्_1,2.21) क_इ,201.2-4 रो_इइ,31 {1।4} इह कस्मात् न भवति .
(प्_1,2.21) क_इ,201.2-4 रो_इइ,31 {2।4} गुधितः गुधितवान् इति .
(प्_1,2.21) क_इ,201.2-4 रो_इइ,31 {3।4} उदुपधात् शपः .
(प्_1,2.21) क_इ,201.2-4 रो_इइ,31 {4।4} शब्विकरणेभ्यः इष्यते .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {1।21} पूङः क्त्वानिष्ठयोः इटि वाप्रसङ्गः सेट्प्रकरणात् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {2।21} पूङः क्त्वानिष्ठयोः इटि विभाषा प्राप्नोति .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {3।21} किम् कारणम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {4।21} सेट्प्रकरणात् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {5।21} सेट् इति वर्तते .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {6।21} न वा सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् अनिटि वा कित्त्वम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {7।21} न वा एषः दोषः .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {8।21} किम् कारणम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {9।21} सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {10।21} अकिदाश्रयम् सेट्त्वम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {11।21} यदा अकित्त्वम् तदा इटा भवितव्यम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {12।21} सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् अनिटि एव विभाषा कित्त्वम् भविष्यति .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {13।21} इड्विधौ पूङः ग्रहणम् क्रियते .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {14।21} तेन वचनात् इट् सेट्प्रकरणात् च इटि एव विभाषा कित्त्वम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {15।21} इड्विधौ हि अग्रहणम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {16।21} इड्विधौ हि पूङः ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {17।21} भारद्वाजीयाः पठन्ति : नित्यम् अकित्त्वम् इडाद्योः . क्त्वाग्रहणम् उत्तरार्थम् . नित्यम् अकित्त्वम् इडाद्योः सिद्धम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {18।21} कथम्. विभाषामध्ये अयम् योगः क्रियते .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {19।21} विभाषामध्ये च ये विधयः ते नित्याः भवन्ति .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {20।21} किमर्थम् तर्हि क्त्वाग्रहणम् .
(प्_1,2.22) क_इ,201.6-19 रो_इइ,31-32 {21।21} क्त्वाग्रहणम् उत्तरार्थम् . उत्तरार्थम् क्त्वाग्रहणम् क्रियते : नोपधात् थपान्तात् वा वञ्चिलुञ्च्यृतः च इति .
(प्_1,2.25) क_इ,201.21 रो_इइ,33 {1।2} काश्यपग्रहणम् किमर्थम्. काश्यपग्रहणम् पूजार्थम् .
(प्_1,2.25) क_इ,201.21 रो_इइ,33 {2।2} वा इति एव हि वर्तते .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {1।13} किम् इदम् रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् विधीयते आहोस्वित् प्रतिषिध्यते .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {2।13} किम् च अतः .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {3।13} यदि विधीयते क्त्वाग्रहणम् अनर्थकम् .

(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {4।13} कित् एव हि क्त्वा .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {5।13} अथ प्रतिषिध्यते सन्ग्रहणम् अनर्थकम् .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {6।13} अकित् एव हि सन् .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {7।13} अतः उत्तरम् पठति : रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {8।13} रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् विधीयते .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {9।13} ननु च उक्तम् : क्त्वाग्रहणम् अनर्थकम् .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {10।13} कित् एव हि क्त्वा इति .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {11।13} न अनर्थकम् .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {12।13} न क्त्वा सेट् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति .
(प्_1,2.26) क_इ,202.2-7 रो_इइ,33 {13।13} तद्बाधनार्थम् .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {1।14} अयुक्तः अयम् निर्देशः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {2।14} ऊ इति अनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यते ऊ इति अयम् च वर्णः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {3।14} तत्र अयुक्तम् वर्णस्य कालेन सह सामनाधिकरण्यम् .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {4।14} कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {5।14} ऊकालकालस्य इति .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {6।14} किम् इदम् ऊकालकालस्य इति .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {7।14} ऊ इति एतस्य कालः ऊकालः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {8।14} ऊकालः कालः अस्य ऊकालकालः इति .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {9।14} सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {10।14} न कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {11।14} उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {12।14} तत् यथा उष्ट्रमुखम् मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखः एवम् ऊकालकालः ऊकालः इति .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {13।14} अथ वा साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति .
(प्_1,2.27.1) क_इ,202.9-15 रो_इइ,34 {14।14} कालसहचरितः वर्णः अपि कालः एव .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {1।91} ह्रस्वादिषु समसङ्ख्याप्रसिद्धिः निर्देशवैषम्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {2।91} ह्रस्वादिषु समसङ्ख्यत्वस्य अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {3।91} किम् कारणम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {4।91} निर्देशवैषम्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {5।91} तिस्रः सञ्ज्ञाः एका सञ्ज्ञी .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {6।91} वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {7।91} सिद्धम् तु समस्ङ्ख्यत्वात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {8।91} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {9।91} कथम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {10।91} समसङ्ख्यत्वात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {11।91} कथम् समसङ्ख्यत्वम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {12।91} त्रयाणाम् हि विकारनिर्देशः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {13।91} त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {14।91} कथम् पुनः ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {15।91} तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {16।91} यदि अपि तावत् तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति कुतः तु एतत् : एतेन आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति इति .

(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {17।91} आदौ मात्रिकः ततः द्विमात्रः ततः त्रिमात्रः इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {18।91} न पुनः मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् तथा द्विमात्रः आदौ वा अन्ते वा स्यात् तथा त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {19।91} अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {20।91} कुतः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {21।91} प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {22।91} मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {23।91} यत् तावत् उच्यते अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {24।91} प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {25।91} प्लुताश्रयः प्रकृतिभावः प्लुतसञ्ज्ञा च अनेन एव .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {26।91} यदि च त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः प्रत्कृतिभावः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {27।91} यत् अपि उच्यते मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {28।91} ह्रस्वाश्रया हि घिसञ्ज्ञा ह्रस्वसञ्ज्ञा च अनेन एव. यदि च मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् ह्रस्वसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः घिसञ्ज्ञा कुतः पूर्वनिपातः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {29।91} एवम् एषा व्यवस्था न प्रकल्पते .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {30।91} एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः अन्ते भवति इति यत् अयम् विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः इति मात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {31।91} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {32।91} यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {33।91} यदि च मात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात्. तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {34।91} मध्ये तर्हि स्यात् इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {35।91} अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः मध्ये भवति इति यत् अयम् अतः दीर्घः यञि सुपि च इत् दीर्घत्वम् शास्ति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {36।91} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {37।91} यः मध्ये सः दीर्घसञ्ज्ञकः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {38।91} यदि च मात्रिकः मध्ये स्यात् दीर्घसञ्ज्ञा अस्य स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {39।91} तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {40।91} द्विमात्रः तर्हि अन्ते स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {41।91} अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न द्विमात्रः अन्ते भवति इति यत् अयम् ओम् अभ्यादाने इति द्विमात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {42।91} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {43।91} यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {44।91} यदि च द्विमात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {45।91} तत्र द्विमात्रकालस्य द्विमात्रकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {46।91} मात्रिकेण च अस्य पूर्वनिपातः बाधितः इति कृत्वा क्व अन्यत्र उत्सहते भवितुम् अन्यत् अतः मध्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {47।91} एवम् एषा व्यवस्था प्रकॢप्ता .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {48।91} भवेत् व्यवस्था प्रकॢप्ता .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {49।91} दीर्घप्लुतयोः तु पूर्वसञ्ज्ञाप्रसङ्गः . दीर्घप्लुतयोः अपि पूर्वसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {50।91} का .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {51।91} ह्रस्वसञ्ज्ञा .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {52।91} किम् कारणम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {53।91} अण् सवर्णान् गृह्णाति इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {54।91} सिद्धम् तु तपरनिर्देशात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {55।91} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {56।91} कथम् .

(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {57।91} तपरनिर्देशः कर्तव्यः : उदूकालः इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {58।91} यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {59।91} द्रुतादिषु च उक्तम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {60।91} किम् उत्क्तम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {61।91} सिद्धम् तु .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {62।91} अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {63।91} सः तर्हि तपरनिर्देशः कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {64।91} न कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {65।91} इह कालग्रहणम् क्रियते .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {66।91} यावत् च तपरकरणम् तावत् कालग्रहणम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {67।91} प्रत्येकम् च कालशब्दः परिसमाप्यते : उकालः ऊकालः ऊ3कालः इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {68।91} अथ वा एकसञ्ज्ञाधिकारे अयम् योगः कर्तव्यः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {69।91} तत्र एका सञ्ज्ञा भवति या परा अनवकाशा च इति एवम् हि दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {70।91} अथ वा स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा इति अयम् योगः प्रत्याख्यायते .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {71।91} तत्र यत् एतत् अशब्दसञ्ज्ञा इति एतत् यया विभक्त्या निर्दिश्यमानम् अर्थवत् भवति तया निर्दिष्टम् अनुवर्तिष्यते : अणुदित् सवर्णस्य च अप्रत्ययः अशब्दसञ्ज्ञायाम् इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {72।91} अथ वा ह्रस्वसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {73।91} ननु च इदम् प्रयोजनम् स्यात् : सञ्ज्ञया विधाने नियमम् वक्ष्यामि इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {74।91} ह्रस्वसञ्ज्ञया यत् उच्यते तत् अचः स्थाने यथा स्यात् इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {75।91} स्यात् एतत् प्रयोजनम् यदि किञ्चित्कराणि ह्रस्वशासनानि स्युः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {76।91} यतः तु खलु यावत् अज्ग्रहणम् तावत् ह्रस्वग्रहणम् अतः अकिञ्चित्कराणि ह्रस्वशासनानि .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {77।91} इदम् तर्हि प्रयोजनम् : एचः इक् ह्रस्वादेशे इति वक्ष्यामि इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {78।91} अनुच्यमाने हि एतस्मिन् ह्रस्वप्रदेशेषु एचः इक् भवति इति वक्तव्यम् स्यात् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {79।91} ह्रस्वः नपुंसके प्रातिपदिकस्य एचः इक् भवति इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {80।91} णौ चङि उपधायाः ह्रस्वः एचः इक् भवति इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {81।91} ह्रस्वः हलादिः शेषः एचः इक् भवति इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {82।91} सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {83।91} कुतः एतत् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {84।91} लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {85।91} लघीयः च त्रिः ह्रस्वप्रदेशेषु एचः इक् भवति इति न पुनः सञ्ज्ञाकरणम् .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {86।91} त्रिः ह्रस्वप्रदेशेषु एचः इक् भवति इति षट् ग्रहणानि .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {87।91} सञ्ज्ञाकरणे पुनः अष्टौ .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {88।91} ह्रस्वसञ्ज्ञा वक्तव्या .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {89।91} त्रिः ह्रस्वप्रदेशेषु ह्रस्वग्रहणम् कर्तव्यम् ह्रस्वः ह्रस्वः ह्रस्वः इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {90।91} एचः इक् ह्रस्वादेशे इति .
(प्_1,2.27.2) क_इ,202.16-204.24 रो_इइ,34-40 {91।91} सः अयम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तस्य एतत् प्रयोजनम् दीर्घप्लुतयोः तु पूर्वसञ्ज्ञा मा भूत् इति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {1।39} किम् अयम् अलोन्त्यशेषः आहोस्वित् अलोन्त्यापवादः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {2।39} कथम् च अयम् तच्छेषः स्यात् कथम् वा तदपवादः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {3।39} यदि एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति अचः ह्रस्वदीर्घप्लुताः अन्त्यस्य इति ततः अयम् तच्छेशः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {4।39} अथ नाना वाक्यम् : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति , अचः ह्रस्वदीर्घप्लुताः अन्त्यस्य अनन्त्यस्य च इति ततः अयम् तदपवादः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {5।39} कः च अत्र विशेषः .

(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {6।39} ह्रस्वादिविधिः अलः अन्त्यस्य इति चेत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु अज्ग्रहणम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {7।39} ह्रस्वादिविधिः अलः अन्त्यस्य इति चेत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {8।39} वचिप्रच्छ्योः दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {9।39} अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {10।39} शमादीनाम् दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {11।39} अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {12।39} हनिगम्योः दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {13।39} अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {14।39} अस्तु तर्हि तदपवादः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {15।39} अचः चेत् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अनन्त्यप्रतिषेधः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {16।39} अचः चेत् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अनन्त्यप्रतिषेधः वक्तव्यः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {17।39} ह्रस्वः नपुंसके प्रातिपदिकस्य : यथा इह भवति : रै : अतिरि नौ : अतिनौ एवम् सुवाक् ब्राह्मणकुलम् इति अत्र अपि प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {18।39} अकृत्सार्वधातुकयोः दीर्घः : यथा इह भवति : चीयते स्तूयते एवम् भिद्यते अत्र अपि प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {19।39} नामि दीर्घः : यथा इह भवति : अग्नीनाम् , वायूनाम् एवम् अत्र अपि प्राप्नोति : षण्णाम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {20।39} न एषः दोषः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {21।39} नोपध्यायाः इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {22।39} प्रकृतस्य एषः नियमः स्यात्. किम् च प्रकृतम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {23।39} नामि इति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {24।39} तेन भवेत् इह नियमात् न स्यात् : षण्णाम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {25।39} अन्यते तन्यते अत्र अपि प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {26।39} अथ अपि एवम् नियमः स्यात् : नोपधायाः नामि एव इति एवम् अपि भवेत् इह नियमात् न स्यात् : अन्यते तन्यते .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {27।39} षण्णाम् इति अत्र प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {28।39} अथ अपि उभयतः नियमः स्यात् : नोपधायाः एव नामि नामि एव नोपदध्यायाः इति एवम् अपि भिद्यते सुवाक् ब्राह्मणकुलम् इत अत्र अपि प्राप्नोति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {29।39} एवम् तर्हि ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति यत्र ब्रूयात् अचः इति एतत् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {30।39} किम् कृतम् भवति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {31।39} द्वितीया षष्ठी प्रादुः भाव्यते .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {32।39} तत्र कामचारः : गृह्यमाणेन वा अचम् विशेषयितुम् अचा वा गृह्यमाणः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {33।39} यावता कामचारः इह तावत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु गृह्यमाणेन अचम् विशेषयिष्यामः : एषाम् अचः दीर्घः भवति इति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {34।39} इह इदानीम् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अचा गृह्यमाणम् विशेषयिष्यामः : नपुंसकस्य ह्रस्वः भवति अचः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {35।39} अजन्तस्य इति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {36।39} अकृत्सार्वधातुकयोः दीर्घः अचः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {37।39} अजन्तस्य इति .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {38।39} नामि दीर्घः भवति अचः .
(प्_1,2.28.1) क_इ,204.26-206.2 रो_इइ,40-41 {39।39} अजन्तस्य इति .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {1।15} इह कस्मात् न भवति : द्यौः , पन्थाः , सः इति .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {2।15} सञ्ज्ञया विधाने नियमः .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {3।15} सञ्ज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियमः .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {4।15} किम् वक्तव्यम् एतत् .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {5।15} न हि .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {6।15} कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते .

(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {7।15} अच् इति वर्तते .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {8।15} तत्र एवम् अभिसम्बन्धः करिष्यते : अचः अच् भवति ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति एवम् भाव्यमनः इति .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {9।15} अथ पूर्वस्मिन् योगे अज्ग्रहणे सति किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {10।15} अज्ग्रहणम् संयोगाच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {11।15} अज्ग्रहणम् क्रियते संयोग्निवृत्त्यर्थम् अच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् च .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {12।15} संयोग्निवृत्त्यर्थम् तावत् : प्रतक्ष्य प्ररक्ष्य .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {13।15} ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् इति तुक् मा भूत् इति .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {14।15} अच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् : तितौच्छत्रम् , तितौच्छाया .
(प्_1,2.28.2) क_इ,206.3-12 रो_इइ,41-43 {15।15} दीर्घात् पदान्तात् वा इति विभाषा मा भूत् .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {1।23} किम् षष्ठीनिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् अनुवर्तते उताहो न .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {2।23} किम् च अतः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {3।23} यदि अनुवर्तते हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति परिभाषा न प्रकल्पते .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {4।23} कथम् हलः नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {5।23} एवम् तर्हि निवृत्तम् .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {6।23} बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {7।23} अथ प्रथमानिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् अनुवर्तते उताहो न .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {8।23} किम् च अर्थः अनुवृत्त्या .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {9।23} बाढम् अर्थः यदि एते व्यञ्जनस्य अपि गुणाः लक्ष्यन्ते .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {10।23} ननु च प्रत्यक्षम् उपलभ्यन्ते : इषे त्वा ऊर्जे त्वा .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {11।23} न एते व्यञ्जनस्य गुणाः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {12।23} अचः एते गुणाः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {13।23} तत्सामीप्यात् तु व्यञ्जनम् अपि तद्गुणम् उपलभ्यते .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {14।23} तत् यथा .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {15।23} द्वयोः रक्तयोः वस्त्रयोः मध्ये शुक्लम् वस्त्रम् तद्गुणम् उपलभ्यते बदरपिटके रिक्तकः लोहकंसः तद्गुणः उपलभ्यते .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {16।23} कुतः नु खलु एतत् अचः एते गुणाः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {17।23} तत्सामीप्यात् तु व्यञ्जनम् अपि तद्गुणम् उपलभ्यते इति .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {18।23} न पुनः व्यञ्जनस्य एते गुणाः स्युः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {19।23} तत्सामीप्यात् तु अच् अपि तद्गुणः उपलभ्यते इति .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {20।23} अन्तरेण अपि व्यञ्जनम् अचः एव एते गुणाः लक्ष्यन्ते .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {21।23} न पुनः अन्तरेण अचम् व्यञ्जनस्य उच्चारणम् अपि भवति .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {22।23} अन्वर्थम् खलु अपि निर्वचनम् : स्वयम् राजन्ते स्वराः .
(प्_1,2.29-30.1) क_इ,206.14-25 रो_इइ,43-45 {23।23} अन्वक् भवति व्यञ्जनम् इति .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {1।28} उच्चनीचस्य अनवस्थितत्वात् सञ्ज्ञाप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {2।28} इदम् उच्चनीचम् अनवस्थितपदर्थकम् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {3।28} तत् एव हि कम् चित् प्रति उच्चैः भवति कम् चित् प्रति नीचैः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {4।28} एवम् कम् चित् कः चित् अधीयानम् आह : किम् उच्चैः रोरूयसे .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {5।28} अथ नीचैः वर्तताम् इति .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {6।28} तम् एव तथा अधीयानम् अपरः आह : किम् अन्तर्दन्तकेन अधीषे .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {7।28} उच्चैः वर्तताम् इति .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {8।28} एवम् उच्चनीचम् अनवस्थितपदर्थकम् .

(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {9।28} तस्य अनवस्थानात् सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {10।28} एवम् तर्हि लक्षणम् करिष्यते : आयामः दारुण्यम् अणुता खस्य इति उच्चैःकराणि शब्दस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {11।28} आयामः गात्राणाम् निग्रहः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {12।28} दारुण्यम् स्वरस्य दारुणता रूक्षता .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {13।28} अणुता खस्य कण्ठस्य संवृतता .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {14।28} उच्चैःकराणि शब्दस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {15।28} अथ नीचैःकराणि शब्दस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {16।28} अन्ववसर्गः मार्दवम् उरुता खस्य इति नीचैःकराणि शब्दस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {17।28} अन्ववसर्गः गात्राणाम् शिथिलता .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {18।28} मार्दवम् स्वरस्य मृदुता स्निग्धता .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {19।28} उरुता खस्य महत्ता कण्ठस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {20।28} इति नीचैःकराणि शब्दस्य .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {21।28} एतत् अपि अनैकान्तिकम् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {22।28} यत् अल्पप्राणस्य सर्वोच्चैः तत् महाप्राणस्य सर्वनीचैः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {23।28} सिद्धम् तु समानप्रक्रमवचनात् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {24।28} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {25।28} कथम् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {26।28} समाने प्रक्रमे इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {27।28} कः पुनः प्रक्रमः .
(प्_1,2.29-30.2) क_इ,207.1-17 रो_इइ,45-46 {28।28} उरः कण्ठः शिरः इति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {1।37} समाहारः स्वरितः इति उच्यते .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {2।37} कस्य समाहारः स्वरितसञ्ज्ञः भवति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {3।37} अचोः इति आह .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {4।37} समाहारः अचोः चेत् न अभावात् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {5।37} समाहारः अचोः चेत् तत् न .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {6।37} किम् कारणम् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {7।37} अभावात् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {8।37} न हि अचोः समाहारः अस्ति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {9।37} ननु अयम् अस्ति गाङ्गेनूपे इति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {10।37} न एषः अचोः समाहारः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {11।37} अन्यः अयम् उदात्तानुदात्तयोः स्थाने एकः आदिश्यते .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {12।37} एवम् तर्हि गुणयोः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {13।37} गुणयोः चेत् न अच्प्रकरणात् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {14।37} गुणयोः समहारः इति चेत् तत् न .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {15।37} किम् कारणम् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {16।37} अच्प्रकरणात् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {17।37} अच् इति वर्तते .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {18।37} सिद्धम् तु अच्समुदायस्य अभावात् तद्गुणे सम्प्रत्ययः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {19।37} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {20।37} कथम् .

(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {21।37} अच्समुदायः न अस्ति इति कृत्वा तद्गुणस्य अचः समाहारगुणस्य सम्प्रत्ययः भविष्यति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {22।37} कथम् पुनः समाहारः इति अनेन अच् शक्यः प्रतिनिर्देष्टुम् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {23।37} मतुब्लोपः अत्र द्रष्टव्यः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {24।37} तत् यथा पुष्पकाः एषाम् ते पुष्पकाः , कालकाः एषाम् ते कालकाः इति एवम् समाहारवान् समाहारः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {25।37} अथ वा अकारः मत्वर्थीयः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {26।37} तत् यथा तुन्दः , घाटः इति .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {27।37} यदि एवम् त्रैस्वर्यम् न प्रकल्पते .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {28।37} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {29।37} त्रैस्वर्यम् अधीमहे इति एतत् न उपपद्यते .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {30।37} न एतत् गुणापेक्षम् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {31।37} किम् तर्हि .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {32।37} अजपेक्षम् .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {33।37} त्रैस्वर्यम् अधीमहे : त्रिप्रकारैः अज्भिः अधीमहे कैः चित् उदात्तगुणैः कैः चित् अनुदात्तगुणैः कैः चित् उभयगुणैः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {34।37} तत् यथा : शुक्लगुणः शुक्लः कृष्णगुणः कृष्णः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {35।37} यः इदानीम् उभयगुणः सः तृतीयाम् आख्याम् लभते कल्माषः इति वा सारङ्गः इति वा .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {36।37} एवम् इह अपि उदात्तगुणः उदात्तः अनुदात्तगुणः अनुदात्तः .
(प्_1,2.31) क_इ,207.16-208.9 रो_इइ,46-48 {37।37} यः इदानीम् उभयवान् स तृतीयाम् आख्याम् लभते स्वरितः इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {1।34} अर्धह्रस्वम् इति उच्यते .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {2।34} तत्र दीर्घप्लुतयोः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {3।34} कन्या शक्तिके3 शक्तिके .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {4।34} न एषः दोषः .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {5।34} मात्रचः अत्र लोपः द्रष्टव्यः .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {6।34} अर्धह्रस्वमात्रम् अर्धह्रस्वम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {7।34} किमर्थम् इदम् उच्यते .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {8।34} आमिश्रीभूतम् इव इदम् भवति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {9।34} तत् यथा : क्षीरोदके सम्पृक्ते* आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् क्षीरम् कियत् उदकम् कस्मिन् अवकाशे क्षीरम् कस्मिन् अवकाशे उदकम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {10।34} एवम् इह अपि आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् उदात्तम् कियत् अनुदात्तम् कस्मिन् अवकाशे उदात्तम् कस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {11।34} तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे : इयत् उदात्तम् इयत् अनुदात्तम् अस्मिन् अवकाशे उदात्तम् अस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {12।34} यदि अयम् एवम् सुहृत् किम् अन्यानि अपि एवञ्जातीयकानि न उपदिशति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {13।34} कानि पुनः तानि .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {14।34} स्थानकरणानुप्रदानानि .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {15।34} व्याकरणम् नाम इयम् उत्तरा विद्या .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {16।34} सः असौ छन्दःशास्त्रेषु अभिविनीतः उपलब्ध्या अवगन्तुम् उत्सहते .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {17।34} यदि एवम् न अर्थः अनेन .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {18।34} इदम् अपि उपलब्ध्या गमिष्यति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {19।34} सञ्ज्ञाकरणम् तर्हि इदम् : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्वम् उदात्तसञ्ज्ञम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {20।34} किम् कृतम् भवति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {21।34} त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः , उदात्तस्वरितयोः यणः स्वरितः अनुदात्तस्य न उदात्तस्वरितोदयम् इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {22।34} सञ्ज्ञाकरणम् हि नाम यतः न लघीयः .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {23।34} कुतः एतत् .

(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {24।34} लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {25।34} लघीयः च त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न पुनः सञ्ज्ञाकरणम् .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {26।34} त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणे नव अक्षराणि सञ्ज्ञाकरणे पुनः एकादश .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {27।34} एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते अन्वाख्यानम् च सञ्ज्ञा च .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {28।34} कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {29।34} लभ्यम् इति आह .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {30।34} कथम् .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {31।34} अन्वर्थग्रहणम् विज्ञास्यते : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्व्रम् उदात्तसञ्ज्ञम् भवति इति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {32।34} ऊर्ध्वम् आत्तम् इति च अतः उदात्तम् .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {33।34} यदि तर्हि सञ्ज्ञाकरणम् उदात्तादेः यत् उच्यते तत् स्वरितादेः अपि प्राप्नोति .
(प्_1,2.32.1) क_इ,208.11-209.4 रो_इइ,48-50 {34।34} अन्वाख्यानम् एव तर्हि इदम् मन्दबुद्धेः .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {1।29} स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरात् ऊर्ध्वम् उदात्तादनुदात्तस्यस्वरितात् कार्यम् स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {2।29} स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरः इति एतस्मात् सूत्रात् इदम् सूत्रकाण्डम् ऊर्ध्वम् उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति अतः कार्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {3।29} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {4।29} स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {5।29} स्वरितात् इति सिद्धिः यथा स्यात् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {6।29} स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति : इमम् मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {7।29} क्व तर्हि स्यात् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {8।29} यः सिद्धः स्वरितः : कार्यम् देवदत्तयज्ञदत्तौ .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {9।29} स्वरितोदात्तार्थम् च .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {10।29} स्वरितोदात्तार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {11।29} न सुब्रह्मण्यायाम् स्वरितस्य तु उदात्तः : इन्द्र अगच्छ .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {12।29} क्व तर्हि स्यात् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {13।29} यः सिद्धः स्वरितः : सुब्रह्मण्योम् इन्द्र अगच्छ .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {14।29} स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {15।29} स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् तत्र एव कर्तव्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {16।29} इन्द्र अगच्छ हरिवः अगच्छ .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {17।29} स्वरितपरसन्नतरार्थम् च .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {18।29} स्वरितपरसन्नतरार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {19।29} उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः : मणवक जटिलकाध्यापक न्यङ् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {20।29} क्व तर्हि स्यात् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {21।29} यः सिद्धः स्वरितः : मणवक जटिलकाभिरूपक क्व .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {22।29} तत् तर्हि वक्तव्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {23।29} न वक्तव्यम् .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {24।29} देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् स्वरितात् इति सिद्धत्वस्य .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {25।29} देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {26।29} यदि एतत् ज्ञाप्यते स्वरितोदात्तपरस्य अनुदात्तस्य स्वरितत्वम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {27।29} न ब्रूमः देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {28।29} किम् तर्हि .
(प्_1,2.32.2) क_इ,209.5-25 रो_इइ,50-52 {29।29} परम् एतत् काण्डम् इति .

(प्_1,2.33.1) क_इ,210.2-4 रिइ.53 {1।5} किम् इदम् पारिभाषिक्याः सम्बुद्धेः ग्रहणम् : एकवचनम् सम्बुद्धिः आहोस्वित् अन्वर्थग्रहणम् : सम्बोधनम् सम्बुद्धिः इति .
(प्_1,2.33.1) क_इ,210.2-4 रिइ.53 {2।5} किम् च अतः .
(प्_1,2.33.1) क_इ,210.2-4 रिइ.53 {3।5} यदि पारिभाषिक्याः देवाः ब्रह्माणः इति अत्र न प्राप्नोति .
(प्_1,2.33.1) क_इ,210.2-4 रिइ.53 {4।5} अथ अन्वर्थग्रहणम् न दोषः .
(प्_1,2.33.1) क_इ,210.2-4 रिइ.53 {5।5} यथा न दोषः तथा अस्तु .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {1।30} किम् पुनः इयम् एकश्रुतिः उदात्ता आहोस्वित् अनुदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {2।30} न उदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {3।30} कथम् ज्ञायते .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {4।30} यत् अयम् उच्चैस्तराम् वा वषट्कारः इति आह .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {5।30} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {6।30} अतन्त्रम् तरनिर्देशः .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {7।30} यावत् उच्चैः तावत् उच्चैस्तराम् इति .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {8।30} यदि तर्हि न उदात्ता अनुदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {9।30} अनुदात्ता च न .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {10।30} कथम् ज्ञायते .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {11।30} यत् अयम् उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः इति आह .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {12।30} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {13।30} अतन्त्रम् तरनिर्देशः .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {14।30} यावत् सन्नः तावत् सन्नतरः इति .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {15।30} सा एषा ज्ञापकाभ्याम् उदात्तानुदात्तयोः मध्यम् एकश्रुतिः अन्तरालम् ह्रियते .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {16।30} अपरः आह : किम् पुनः इयम् एकश्रुतिः उदात्ता उत अनुदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {17।30} उदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {18।30} कथम् ज्ञायते .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {19।30} यत् अयम् उच्चैस्तराम् वा वषट्कारः इति आह .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {20।30} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {21।30} तन्त्रम् तरनिर्देशः .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {22।30} उच्चैः दृष्ट्वा उच्चैस्तराम् इति एतत् भवति .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {23।30} यदि तर्हि उदात्ता न अनुदात्ता .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {24।30} अनुदात्ता च .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {25।30} कथम् ज्ञायते .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {26।30} यत् अयम् उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः इति आह .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {27।30} कथम् कृत्वा ज्ञापकम् .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {28।30} तन्त्रम् तरनिर्देशः .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {29।30} सन्नम् दृष्ट्वा सन्नतरः इति एतत् भवति .
(प्_1,2.33.2) क_इ,210.5-17 रो_इइ,53-54 {30।30} ते एते तन्त्रे तरनिर्देशे सप्त स्वराः भवन्ति : उदात्तः , उदात्ततरः , अनुदात्तः , अनुदात्तरः , स्वरितः , स्वरिते यः उदात्तः सः अन्येन विशिष्तः , एकश्रुतिः सप्तमः .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {1।23} सुब्रह्मण्यायम् ओकारः उदात्तः .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {2।23} सुब्रह्मण्यायम् ओकारः उदात्तः भवति : सुब्रह्मण्योम् .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {3।23} आकारः आख्याते परादिः च .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {4।23} आकारः आख्याते परादिः च उदात्तः भवति : इन्द्र अगच्छ .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {5।23} हरिवः अगच्छ .

(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {6।23} वाक्यादौ च द्वे द्वे .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {7।23} वाक्यादौ च द्वे द्वे उदात्ते भवतः : इन्द्र अगच्छ .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {8।23} हरिवः अगच्छ .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {9।23} मघवन्वर्जम् . अगच्छ मघवन् .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {10।23} सुत्यापराणाम् अन्तः .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {11।23} सुत्यापराणाम् अन्तः उदात्तः भवति : द्व्यहे सुत्यम् .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {12।23} त्र्यहे सुत्यम् .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {13।23} असौ इति अन्तः .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {14।23} असौ इति अन्तः उदात्तः भवति : गार्ग्यः यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {15।23} वात्स्यः यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {16।23} अमुष्य इति अन्तः . अमुष्य इति अन्तः : दाक्षेः पित यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {17।23} स्यान्तस्य उपोत्तमम् च .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {18।23} स्यान्तस्य उपोत्तमम् उदात्तम् भवति अन्तः च .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {19।23} गार्ग्यस्य पित यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {20।23} वात्स्यस्य पित यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {21।23} वा नामधेयस्य .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {22।23} वा नामधेयस्य स्यान्तस्य उपोत्तमम् उदात्तम् भवति : देवदत्तस्य पित यजते .
(प्_1,2.37) क_इ,210.19-211.14 रो_इइ,55-56 {23।23} देवदत्तस्य पित यजते .
(प्_1,2.38) क_इ,211.16-17 रो_इइ,56-57 {1।3} देवब्रह्मणोः अनुदात्तत्वम् एके .
(प्_1,2.38) क_इ,211.16-17 रो_इइ,56-57 {2।3} देवब्रह्मणोः अनुदात्तत्वम् एके इच्छन्ति : देवाः ब्रह्माणः .
(प्_1,2.38) क_इ,211.16-17 रो_इइ,56-57 {3।3} देवाः ब्रह्माणः .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {1।31} स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यवचनम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {2।31} स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यम् वक्तव्यम् : अग्निवेश्यः पचति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {3।31} किम् पुनः कारणम् न सिध्यति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {4।31} बहुवचनेन निर्देशः क्रियते .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {5।31} तेन बहूनाम् ऐकश्रुत्यम् स्यात् द्व्येकयोः न स्यात् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {6।31} न एषः दोषः .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {7।31} न अत्र निर्देशः तन्त्रम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {8।31} कथम् पुनः तेन एव निर्देशः क्रियते तत् च अतन्त्रम् स्यात् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {9।31} तत्कारी च भवान् तद्द्वेषी च .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {10।31} नान्तरीयकत्वात् अत्र बहुवचनेन निर्देशः क्रियते : अवश्यम् कया चित् विभक्त्या केन चित् वचनेन निर्देशः कर्तव्यः इति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {11।31} तत् यथा : कः चित् अन्नार्थी शालिकलापम् सपलालम् सतुषम् आहरति नान्तयीयकत्वात् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {12।31} सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय तुषपलालानि उत्सृजति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {13।31} तथा कः चित् मांसार्थी मत्स्यान् सकण्टकान् सशकलान् आहरति नान्तयीयकत्वात् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {14।31} सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय शकलकण्टकान् उत्सृजति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {15।31} एवम् इह अपि नान्तरीयकत्वात् बहुवचनेन निर्देशः क्रियते .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {16।31} अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {17।31} अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् इति चेत् व्यवहितानाम् अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {18।31} अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् इति चेत् व्यवहितानाम् ऐकश्रुत्यम् न प्राप्नोति : इमम् मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {19।31} अनेकम् अपि इति तु वचनात् सिद्धम् .

(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {20।31} अनेकम् अपि एकम् अपि स्वरितात् परम् संहितायाम् एकश्रुति भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {21।31} सिध्यति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {22।31} सूत्रम् तर्हि भिद्यते .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {23।31} यथान्यासम् एव अस्तु .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {24।31} ननु च उक्तम् : स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यवचनम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {25।31} अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् व्यवहितानाम् अप्रसिद्धिः इति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {26।31} न एषः दोषः .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {27।31} कथम् .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {28।31} एकशेषनिर्देशः अयम् अनुदात्तस्य च : अनुदात्तयोः च अनुदात्तानाम् च अनुदात्तानाम् इति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {29।31} एवम् अपि षट्प्रभृतीनाम् एव प्राप्नोति .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {30।31} षट्प्रभृतिषु एकशेषः परिसमाप्यते .
(प्_1,2.39) क_इ,211.19-212.17 रो_इइ,57-59 {31।31} प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा इति द्व्येकयोः अपि भविष्यति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {1।53} अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {2।53} अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {3।53} एकहल् प्रत्ययः अपृक्तसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {4।53} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {5।53} स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {6।53} स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : हल्ङ्याब्भ्यः दीर्घात् सुतिसि अपृक्तम् हल् इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {7।53} अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {8।53} अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {9।53} किम् प्रयोजनम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {10।53} अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : ण्यक्षत्रियार्षञितः यूनि लुक् अणिञोः इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {11।53} अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {12।53} अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः भवति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {13।53} इह अपि प्राप्नोति : फाण्टाहृतेः अपत्यम् माणवकः प्ःआण्टाहृतः इति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {14।53} णवचनसामार्थ्यात् न भविष्यति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {15।53} वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् वचनम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {16।53} वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् एतत् स्यात् : फक् अतः मा भूत् इति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {17।53} पैलादिषु वचनात् सिद्धम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {18।53} यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् पैलादिषु एव पाठम् कुर्वीत .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {19।53} तत्र पाठात् अन्येषाम् अपि फकः निवृत्तिः भवति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {20।53} एवम् सिद्धे सति यत् अयम् णम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अस्य लुक् भवति इति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {21।53} तानि एतानि त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {22।53} अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {23।53} स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {24।53} अणिञोः लुकि ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {25।53} अल्ग्रहणे अपि वै क्रियमाणे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {26।53} अपृक्तसञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {27।53} स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {28।53} अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति .

(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {29।53} अपृक्तग्रहणम् कर्तव्यम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {30।53} तत्र न अस्ति लाघवकृतः विशेषः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {31।53} अयम् अस्ति विशेषः : अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {32।53} कस्मात् न भवति दर्विः , जागृविः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {33।53} अल् एव यः प्रत्ययः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {34।53} किम् वक्तव्यम् एतत् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {35।53} न हि .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {36।53} कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {37।53} अल्ग्रहणसामर्थ्यात् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {38।53} यदि यः अल् च अन्यः च तत्र स्यात् अल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {39।53} हल्ग्रहणे अपि क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {40।53} कस्मात् न भवति दर्विः जागृविः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {41।53} हल् एव यः प्रत्ययः .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {42।53} किम् वक्तव्यम् एतत् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {43।53} न हि .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {44।53} कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {45।53} हल्ग्रहणसामर्थ्यात् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {46।53} यदि यः हल् च अन्यः च तत्र स्यात् हल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {47।53} अस्ति अन्यत् हल्ग्रहणस्य प्रयोजनम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {48।53} किम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {49।53} हलन्तस्य यथा स्यात् अलन्तस्य मा भूत् इति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {50।53} एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् भवति इति .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {51।53} किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {52।53} दम्भेः हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धम् इति उक्तम् .
(प्_1,2.41) क_इ,212.19-213.24 रो_इइ,59-62 {53।53} तत् उपपन्नम् भवति .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {1।15} तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासैकार्थत्वात् अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {2।15} तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासस्य एकार्थत्वात् सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {3।15} एकः अयम् अर्थः तत्पुरुषः नाम अनेकार्थाश्रयम् च सामानाधिकरण्यम् .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {4।15} सिद्धम् तु पदसामानाधिकरण्यात् .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {5।15} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {6।15} कथम् .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {7।15} तत्पुरुषः समानाधिकरणपदः कर्मधारयसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {8।15} सिध्यति .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {9।15} सूत्रम् तर्हि भिद्यते .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {10।15} यथान्यासम् एव अस्तु .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {11।15} ननु च उक्तम् तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासैकार्थत्वात् अप्रसिद्धिः इति .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {12।15} न एषः दोषः .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {13।15} अयम् तत्पुरुषः अस्ति प्राथमकल्पिकः यस्मिन् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यम् एकविभक्तिकत्वम् च .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {14।15} अस्ति तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ; तत्पुरुषार्थानि पदानि तत्पुरुषः इति .
(प्_1,2.42) क_इ,214.2-11 रो_इइ,62-63 {15।15} तत् यः तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् तस्य इह ग्रहणम् .

(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {1।11} प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसजनम् इति चेत् अनिर्देशात् प्रथमायाः समासे सञ्ज्ञाप्रसिद्धिः .प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसजनम् इति चेत् अनिर्देशात् प्रथमायाः समासे सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {2।11} न हि कष्टादीनाम् समासे प्रथमाम् पश्यामः .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {3।11} सिद्धम् तु समासविधाने वचनात् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {4।11} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {5।11} कथम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {6।11} समासविधाने प्रथमानिर्दिष्टम् उपसर्जनसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {7।11} तत् तर्हि वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {8।11} न वा तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {9।11} न वा वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {10।11} किम् कारणम् .
(प्_1,2.43.1) क_इ,214.13-22 रो_इइ,63-64 {11।11} तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भवति. समासार्थम् शास्त्रम् समासः इति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {1।31} यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः ततः अन्यत्र अपि उपसर्जनसञ्ज्ञाप्रसङ्गः .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {2।31} यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः क्रियते ततः अन्यत्र अपि तस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति : रज्ञः कुमारीम् राजकुमारीम् श्रितः .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {3।31} श्रितादिसमासे द्वितीयान्तम् प्रथमानिर्दिष्टम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {4।31} तस्य षष्ठीसमासे अपि उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {5।31} सिद्धम् तु यस्य विधौ तम् प्रति इति वचनात् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {6।31} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {7।31} कथम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {8।31} यस्य विधौ यत् प्रथमानिर्दिष्टम् तम् प्रति तत् उपसर्जनसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {9।31} तत् तर्हि वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {10।31} न वक्तव्यम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {11।31} उपसर्जनम् इति महती सञ्ज्ञा क्रियते .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {12।31} सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {13।31} कुतः एतत् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {14।31} लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {15।31} तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {16।31} अप्रधानम् उपसर्जनम् इति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {17।31} प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {18।31} तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यम् प्रति यत् अप्रधानम् तम् प्रति तत् उपसर्जनस्ञ्ज्ञम् भवति इति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {19।31} अथ यत्र द्वे षष्ठ्यन्ते कस्मात् तत्र प्रधानस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा न भवति : राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्य इति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {20।31} षष्ठ्यन्तयोः उपसर्जनत्वे उक्तम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {21।31} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {22।31} षष्ठ्यन्तयोः समासे अर्थाभेदात् प्रधानस्य अपूर्वनिपातः इति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {23।31} एवम् न च इदम् अकृतम् भवेत् उप्सर्जनम् पूर्वम् इति अर्थः च अभिन्नः इति कृत्वा प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भविष्यति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {24।31} यदि अपि तावत् एतत् उपसर्जनकार्यम् परिहृतम् इदम् अपरम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {25।31} राज्ञः कुमार्याः राजकुमार्याः .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {26।31} गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {27।31} उक्तम् वा .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {28।31} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {29।31} परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति .

(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {30।31} तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.43.2) क_इ,215.1-21 रो_इइ,64-67 {31।31} आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {1।15} द्वितीयादीनाम् अपि अनेन उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {2।15} तत्र कः दोषः .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {3।15} तत्र अपूर्वनिपाते इति प्रतिषेधः प्रसज्येत .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {4।15} न अप्रतिषेधात् .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {5।15} न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः : पूर्वनिपाते न इति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {6।15} किम् तर्हि .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {7।15} पर्युदासः अयम् : यत् अन्यत् पूर्वनिपातात् इति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {8।15} पूर्वनिपाते अव्यापारः .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {9।15} यदि केन चित् प्राप्नोति तेन भविष्यति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {10।15} पूर्वेण च प्राप्नोति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {11।15} तेन भविष्यति .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {12।15} अप्राप्तेः वा .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {13।15} अथ वा अनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {14।15} कुतः एतत् .
(प्_1,2.44.1) क_इ,215 23-216.5 रो_इइ,67-68 {15।15} अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {1।8} एकविभक्तौ अषष्ठ्यन्तवचनम् .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {2।8} एकविभक्तौ अषष्ठ्यन्तानाम् इति वक्तव्यम् .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {3।8} इह मा भूत् : अर्धम् पिप्पल्याः अर्धपिप्पली इति .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {4।8} उक्तम् वा .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {5।8} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {6।8} परवत् लिङ्गम् इति शब्दशर्दार्थौ इति .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {7।8} तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् .
(प्_1,2.44.2) क_इ,216.6-11 रो_इइ,68 {8।8} आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {1।7} कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {2।7} प्रयोजनम् द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वोपसर्गाः क्तार्थे .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {3।7} द्विगुः : पञ्चभिः गोभिः क्रीतः पञ्चगुः .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {4।7} प्राप्तापन्न : प्राप्तः जिविकाम् प्राप्तजीविकः .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {5।7} आपन्नः जीविकाम् आपन्नजीविकः .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {6।7} अलम्पूर्व : अलम् कुमार्यै अलङ्कुमारिः .
(प्_1,2.44.3) क_इ,216.12-16 रो_इइ,68 {7।7} उपसर्गाः क्तार्थे : निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {1।15} अर्थवत् इति व्यपदेशाय : वर्णानाम् च मा भूत् इति .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {2।15} किम् च स्यात् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {3।15} वनम् , धनम् इति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्रसज्येत .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {4।15} अधातुः इति किमर्थम् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {5।15} अहन् वृत्रम् इति .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {6।15} अधातुः इति शक्यम् अकर्तुम् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {7।15} कस्मात् न भवति अहन् वृत्रम् इति .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {8।15} आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न धातोः प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति धातुग्रहणम् करोति .

(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {9।15} न एतत् अस्ति ज्ञापकम् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {10।15} प्रतिषिद्धार्थम् एतत् स्यात् : अपि काकः श्येनायते इति .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {11।15} अप्रत्ययः इति किमर्थम् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {12।15} काण्डे कुड्ये .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {13।15} अप्रत्ययः इति शक्यम् अकर्तुम् .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {14।15} कस्मात् न भवति काण्डे कुड्ये* इति .
(प्_1,2.45.1) क_इ,217.2-10 रो_इइ,69-71 {15।15} कृत्तद्धितग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : कृत्तद्धितान्तस्य एव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति न अन्यस्य इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {1।66} अर्थवति अनेकपदप्रसङ्गः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {2।66} अर्थवति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् अनेकस्य अपि पदस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति : दश दाडिमानि षट् अपूपाः कुण्डम् अजाजिनम् पललपिण्डः अधोरुकम् एतत् कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {3।66} समुदायः अनर्थकः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {4।66} समुदायः अनर्थकः इति चेत् अवयवार्थवत्त्वात् समुदायार्थवत्त्वम् यथा लोके .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {5।66} समुदायः अनर्थकः इति चेत् अवयवैः अर्थवद्भिः समुदायाः अपि अर्थवन्तः भवन्ति यथा लोके .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {6।66} तत् यथा लोके आढ्यम् इदम् नगरम् , गोमत् इदम् नगरम् इति उच्यते न च तत्र सर्वे आढ्याः भवन्ति सर्वे वा गोमन्तः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {7।66} यथा लोके इति उच्यते लोके च अवयवाः एव अर्थवन्तः न समुदायः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {8।66} आतः च अवयवाः एव अर्थवन्तः न समुदायः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {9।66} यस्य हि तत् द्रव्यम् भवति सः तेन कार्यम् करोति यस्य च गावः सन्ति सः तासाम् क्षीरम् घृतम् च उपभुङ्क्ते .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {10।66} अन्यैः एतत् द्रष्टुम् अपि अशक्यम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {11।66} का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः : आढ्यम् इदम् नगरम् , गोमत् इदम् इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {12।66} एषा एषा वाचोयुक्तिः : इह तावत् आढ्यम् इदम् नगरम् इति अकारः मत्वर्थीयः : आढ्याः अस्मिन् सन्ति इति तत् इदम् आढ्यम् इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {13।66} गोमत् इदम् इति मत्वन्तात् मत्वर्थीयः लुप्यते .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {14।66} एवम् अपि वाक्यप्रतिषेधः अर्थवत्त्वात् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {15।66} वाक्यस्य प्रातिपदिकस्ञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः वक्तव्यः : देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {16।66} देवदत्त गाम् अभ्याज कृष्णाम् इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {17।66} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {18।66} अर्थवत्त्वात् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {19।66} अर्थवत् हि एतत् वाक्यम् भवति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {20।66} न वै पदार्थात् अन्यस्य अर्थस्य उपलब्धिः भवति वाक्ये .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {21।66} पदार्थात् अन्यस्य अनुपलब्धिः इति चेत् पदार्थाभिसम्बन्धस्य उपलब्धिः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {22।66} पदार्थात् अन्यस्य अनुपलब्धिः इति चेत् एवम् उच्यते : पदार्थाभिसम्बन्धस्य उपलब्धिः भवति वाक्ये .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {23।66} इह देवदत्त इति उक्ते कर्ता निर्दिष्टः कर्म क्रियागुणौ च अनिर्दिष्टौ .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {24।66} गाम् इति उक्ते कर्म निर्दिष्टम् कर्ता क्रियागुणौ च अनिर्दिष्टौ .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {25।66} अभ्याज इति उक्ते क्रिया निर्दिष्टा कर्तृकर्मणी गुणः च अनिर्दिष्टः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {26।66} शुक्लाम् इति उक्ते गुणः निर्दिष्टः कर्तृकर्मणी क्रिया च अनिर्दिष्टा .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {27।66} इह इदानीम् देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् इति उक्ते सर्वम् निर्दिष्टम् भवति : देवदत्तः एव कर्ता न अन्यः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {28।66} गौः एव कर्म न अन्यत् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {29।66} अभ्याजिः एव क्रिया न अन्या .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {30।66} शुक्लाम् एव न कृष्णाम् इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {31।66} एतेषाम् पदानाम् सामान्ये वर्तमानानाम् यद्विशेषे अवस्थानम् सः वाक्यार्थः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {32।66} तस्मात् प्रतिषेधः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {33।66} तस्मात् प्रतिषेधः वक्तव्यः .

(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {34।66} न वक्तव्यः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {35।66} अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {36।66} अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : समासः एव अर्थवताम् समुदायायानाम् प्रातिपदिकसञ्ज्ञः भवति न अन्यः इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {37।66} यदि नियमः क्रियते प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : बहुपटवः , उच्चकैः इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {38।66} किम् पुनः अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञया प्रार्थ्यते .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {39।66} प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः यथा स्यात् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {40।66} न एषः दोषः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {41।66} यथा एव अत्र अप्रातिपदिकत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः न भवति एवम् लुक् अपि न भविष्यति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {42।66} तत्र या एव अन्तर्वर्तिनी विभक्तिः तस्याः एव श्रवणम् भविष्यति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {43।66} न एवम् शक्यम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {44।66} स्वरे हि दोषः स्यात् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {45।66} बहुपटवः इति एवम् स्वरः प्रसज्येत बहुपटवः इति च इष्यते .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {46।66} पठिष्यति हि आचार्यः : चितः सप्रकृतेः बह्वकजर्थम् इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {47।66} तस्याम् पुनः लुप्तायम् या अन्या विभक्तिः उत्पद्यते तस्याः प्रकृत्यनेकदेशत्वात् अन्तोदात्तत्वम् न भविष्यति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {48।66} एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा इति यत् अयम् अप्रययः इति प्रतिषेधम् शास्ति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {49।66} सः च तदन्तप्रतिषेधः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {50।66} सः तर्हि ज्ञापकार्थः प्रत्ययप्रतिषेधः वक्तव्यः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {51।66} ननु च अयम् प्राप्त्यर्थः अपि वक्तव्यः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {52।66} न अर्थः प्राप्त्यर्थेन .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {53।66} कृत्तद्धितग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : कृत्तद्धितान्तस्य एव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति न अन्यस्य प्रत्ययान्तस्य इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {54।66} सः एषः अनन्यार्थः प्रत्ययप्रतिषेधः वक्तव्यः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य वा प्रातिपदिकसञ्ज्ञा वक्तव्या .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {55।66} उभयम् न वक्तव्यम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {56।66} तुल्यजातीयस्य नियमः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {57।66} कः च तुल्यजातीयः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {58।66} यथाजातीयकानाम् समासः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {59।66} कथञ्जातीयकानाम् समासः .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {60।66} सुबन्तानाम् .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {61।66} सुप्तिङ्समुदायस्य तर्हि प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {62।66} सुप्तिङ्समुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा आरभ्यते : जहि कर्मणा बहुलम् आभीक्ष्ण्ये कर्तारम् च अभिदधाति इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {63।66} तत् नियमार्थम् भविष्यति : एतस्य एव सुप्तिङ्समुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति न अन्यस्य इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {64।66} तिङ्समुदायस्य तर्हि प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {65।66} तिङ्समुदायस्य अपि प्रातिपदिकसञ्ज्ञा आरभ्यते : आख्यातम् आख्यातेन क्रियासातत्ये इति .
(प्_1,2.45.2) क_इ,217.11-219.9 रो_इइ,71-77 {66।66} तत् नियमार्थम् भविष्यति : एतस्य एव तिङ्समुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति न अन्यस्य इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {1।40} अर्थवत्ता न उपपद्यते केवलेन अवचनात् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {2।40} अर्थवत्ता न उपपद्यते वृक्षशब्दस्य .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {3।40} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {4।40} केवलेन अवचनात् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {5।40} न केवलेन वृक्षशब्देन अर्थः गम्यते .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {6।40} केन तर्हि .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {7।40} सप्रत्ययकेन .

(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {8।40} न वा प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् केवलस्य अप्रयोगः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {9।40} न वा एषः दोषः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {10।40} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {11।40} प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {12।40} नित्यसम्बन्धौ एतौ अर्थौ प्रकृतिः प्रत्ययः इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {13।40} प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् केवलस्य अप्रयोगः न भविष्यति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {14।40} अन्यत् भवान् पृष्टः अन्यत् आचष्टे .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {15।40} आम्रान् पृष्टः कोविदारान् आचष्टे .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {16।40} अर्थवत्ता न उपपद्यते केवलेन अवचनात् इति भवान् अस्माभिः चोदितः केवलस्य अप्रयोगे हेतुम् आह .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {17।40} एवम् च किल नाम कृत्वा चोद्यते : समुदायस्य अर्थे प्रयोगात् अवयवानाम् अप्रसिद्धिः इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {18।40} सिद्धम् तु अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {19।40} सिद्धम् एतत् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {20।40} कथम् .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {21।40} अन्वयात् व्यतिरेकात् च .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {22।40} कः असौ अन्वयः व्यतिरेकः वा .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {23।40} इह वृक्षः इति उक्ते कः चित् शब्दः श्रूयते : वृक्षशब्दः अकारान्तः सकारान्तः च प्रत्ययः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {24।40} अर्थः अपि कः चित् गम्यते : मूलस्कन्धफलपलाशवान् एकत्वम् च .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {25।40} वृक्षौ इति उक्ते कः चित् शब्दः हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : सकारः हीयते , औकारः उपजायते वृक्षशब्दः अकारान्तः अन्वयी .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {26।40} अर्थः अपि कः चित् हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : एकत्वम् हीयते द्वित्वम् उपजायते मूलस्कन्धफलपलाशवान् अन्वयी .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {27।40} ते मन्यामहे : यः शब्दः हीयते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः हीयते .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {28।40} यः शब्दः उपजायते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः उपजायते .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {29।40} यः शब्दः अन्वयी तस्य असौ अर्थः यः अर्थः अन्वयी. विषमः उपन्यासः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {30।40} बहवः हि शब्दाः एकार्थाः भवन्ति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {31।40} तत् यथा : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः , कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {32।40} एकः च शब्दः बह्वर्थः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {33।40} तत् यथा : अक्षाः पादाः माषाः इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {34।40} अतः किम् न साधीयः अर्थवत्ता सिद्धा भवति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {35।40} न ब्रूमः अर्थवत्ता न सिध्यति इति .वर्णिता अर्थवत्ता अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {36।40} तत्र कुतः एतत् : अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति न पुनः प्रकृतिः एव उभौ अर्थौ ब्रूयात् प्रत्ययः एव वा .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {37।40} सामान्यशब्दाः एते एवम् स्युः .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {38।40} सामान्यशब्दाः च न अन्तरेण विशेषम् प्रकरणम् वा विशेषेषु अवतिष्ठन्ते .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {39।40} यतः तु नियोगतः वृक्षः इति उक्ते स्वभावतः कस्मिन् चिद् अर्थे प्रतीतिः उपजायते अतः मन्यामहे न इमे सामान्यशब्दाः इति .
(प्_1,2.45.3) क_इ,219.10-220.8 रो_इइ,77-79 {40।40} न चेत् सामान्यशब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {1।23} किम् पुनः इमे वर्णाः अर्थवन्तः आहोस्वित् अनर्थकाः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {2।23} वर्णस्य अर्थवदनर्थकत्वे उक्तम् .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {3।23} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {4।23} अर्थवन्तः वर्णाः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् एकवर्णानाम् अर्थदर्शनात् .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {5।23} वर्णव्यत्यये च अर्थान्तरगमनात् .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {6।23} वर्णानुपलब्धौ च अनर्थगतेः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {7।23} सङ्घातार्थवत्त्वात् च .

(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {8।23} सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् सुबभावः वर्णात् .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {9।23} अनर्थकाः तु प्रतिवर्णम् अर्थानुपलब्धेः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {10।23} वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेषु अर्थदर्शनात् इति .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {11।23} तत्र इदम् अपरिहृतम् : सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {12।23} तस्य परिहारः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {13।23} सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति चेत् दृष्टः हिअतदर्थेन गुणेन गुणिनः अर्थभावः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {14।23} सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति चेत् दृश्यते हि पुनः अतदर्थेन गुणेन गुणिनः अर्थभावः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {15।23} तत् यथा .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {16।23} एकः तन्तुः त्वक्त्राणे असमर्थः तत्समुदायः च कम्बलः समर्थः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {17।23} एकः तण्डुलः क्षुत्प्रतिघाते असमर्थः तत्समुदायः च वर्धतिकम् समर्थः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {18।23} एकः च बल्वजः बन्धने असमर्थः तत्समुदायः च रज्जुः समर्था भवति .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {19।23} विषमः उपन्यासः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {20।23} भवति हि तत्र या च यावती च अर्थमात्रा .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {21।23} भवति हि किम् चित् प्रति एकः तन्तुः त्वक्त्राणे समर्थः एकः च तण्डुलः क्षुत्प्रतिघाते समर्थः एकः च बल्वजः बन्धने समर्थः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {22।23} इमे पुनः वर्णाः अत्यन्ताय एव अनर्थकाः .
(प्_1,2.45.4) क_इ,220.9-24 रो_इइ,79-80 {23।23} यथा तर्हि रथाङ्गानि विहृतानि प्रत्येकम् व्रजिक्रियाम् प्रति असमर्थानि भवन्ति तत्समुदायः च रथः समर्थः एवम् एषाम् वर्णानाम् समुदायाः अर्थवन्तः अवयवाः अनर्थकाः इति .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {1।21} निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {2।21} निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा वक्तव्या .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {3।21} खञ्जति निखञ्जति लम्बते प्रलम्बते .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {4।21} किम् पुनः अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञया प्रार्थ्यते .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {5।21} प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः , सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा , पदस्य पदात् इति निघातः यथा स्यात् .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {6।21} न एतत् अस्ति प्रयोजनम् .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {7।21} सत्याम् अपि प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् स्वाद्युत्पत्तिः न प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {8।21} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {9।21} न हि प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् एव स्वाद्युत्पत्तिः प्रतिबद्धा .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {10।21} किम् तर्हि .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {11।21} एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते न च एषाम् एकत्वादयः सन्ति .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {12।21} न एषः दोषः .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {13।21} अविशेषेण उत्पद्यन्ते .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {14।21} उत्पन्नानाम् नियमः क्रियते .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {15।21} अथ वा प्रकृतार्थान् अपेक्ष्य नियमः .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {16।21} के च प्रकृताः .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {17।21} एकत्वादयः .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {18।21} एकस्मिन् एव अर्थे एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {19।21} द्वयोः एव द्विवचनम् न एकस्मिन् न बहुषु .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {20।21} बहुषु एव अर्थेषु बहुवचनम् न एकस्मिन् न द्वयोः इति .
(प्_1,2.45.5) क_इ,220.25-221.10 रो_इइ,81-82 {21।21} अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अनर्थकानाम् अपि एतेषाम् भवति अर्थवत्कृतम् इति यत् अयम् अधिपरी* अनर्थकौ इति अनर्थकयोः गत्युपसर्गसञ्जाबाधिकाम् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञाम् शास्ति
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {1।34} किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् प्रत्ययात् आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः : प्रत्ययः न इति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {2।34} कः च अत्र विशेषः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {3।34} अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः अन्तवत्त्वात् .

(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {4।34} अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः वक्तव्यः : काण्डे कुड्ये .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {5।34} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {6।34} अन्तवत्त्वात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {7।34} तिबतिपोः एकादेशः अतिपः अन्तवत् स्यात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {8।34} अस्ति अन्यत् तिपः इति कृत्वा प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {9।34} अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः : प्रत्ययः न इति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {10।34} न प्रत्ययः इति चेत् ऊङेकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {11।34} न प्रत्ययः इति चेत् ऊङेकादेशे प्रतिषेधः प्राप्नोति : ब्रह्मबन्धूः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {12।34} किम् कारणम् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {13।34} आदिवत्त्वात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {14।34} प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य आदिवत् स्यात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {15।34} तत्र प्रत्ययः न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {16।34} न एषः दोषः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {17।34} आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते ऊङन्तात् स्वादयः इति यत् अयम् न ऊङ्धात्वोः इति विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधम् शाश्ति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {18।34} अथ वा द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे : अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {19।34} तत्र अवयवस्य या प्रातिपदिकसञ्ज्ञा तया अन्तवद्भावात् स्वाद्युत्पत्तिः भविष्यति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {20।34} सुब्लोपे च प्रत्ययलक्षणत्वात् .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {21।34} सुब्लोपे च प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधः प्राप्नोति : राजा तक्षा .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {22।34} प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययः न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {23।34} न एषः दोषः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {24।34} आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधः भवति इति यत् अयम् न ङिसम्बुद्ध्योः इति प्रतिषेधम् शास्ति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {25।34} अथ वा पुनः अस्तु पर्युदासः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {26।34} ननु च उक्तम् : अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः अन्तवत्त्वात् इति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {27।34} प्रसज्यप्रतिषेधे अपि एषः दोषः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {28।34} द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे : अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {29।34} गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एकादेशः प्रातिपदिकग्रहणेन .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {30।34} तस्मात् उभाभ्याम् अपि वक्तव्यम् स्यात् : ह्रस्वः नपुंसके यत् तस्य इति .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {31।34} किम् च नपुंसके .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {32।34} नपुंसकम् यस्य गुणः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {33।34} कस्य च नपुंसकम् गुणः .
(प्_1,2.45.6) क_इ,221.11-222.7 रो_इइ,82-85 {34।34} प्रातिपदिकस्य .
(प्_1,2.46) क_इ,222.9-11 रो_इइ,85 {1।4} समासग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.46) क_इ,222.9-11 रो_इइ,85 {2।4} समासग्रहणे उक्तम् .
(प्_1,2.46) क_इ,222.9-11 रो_इइ,85 {3।4} किम् उक्तम् .
(प्_1,2.46) क_इ,222.9-11 रो_इइ,85 {4।4} अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {1।34} प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {2।34} नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् तिब्निवृत्त्यर्थम् . नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते तिब्निवृत्त्यर्थम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {3।34} तिबन्तस्य ह्रस्वत्वम् मा भूत् : काण्डे कुड्ये .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {4।34} रमते ब्राह्मणकुलम् .
(प्_1,2.47.1) क_इ,222.13-223.11 रो_इइ,85-88 {5।34} अव्ययप्रतिषेधः .