विष्णुपुराण (समीक्षित संस्करण) · अध्याय 1.3

निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः
कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते ॥

शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः
यतो ऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भावशक्तयः
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता ॥

तन् निबोध यथा सर्गे भगवान् संप्रवर्तते
नारायणाख्यो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन् नित्य एवोपचारतः ॥

निजेन तस्य मानेन आयुर् वर्षशतं स्मृतम्
तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते ॥

कालस्वरूपं विष्णोश् च यन् मयोक्तं तवानघ
तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम् ॥

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश् च ये
भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम ॥

काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम
काष्ठात्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिको विधिः ॥

तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम्
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥

तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
अयनं दक्षिणं रात्रिर् देवानाम् उत्तरं दिनम् ॥

दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्
चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोध मे ॥

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्
दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः ॥

तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते
संध्यांशकश् च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥

संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालो मुनिसत्तम
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् चैव चतुर्युगम्
प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने ॥

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस् तु चतुर्दश
भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु ॥

सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस् तत्सूनवो नृपाः
एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥

चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः
मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम ॥

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम्
द्वापञ्चाशत् तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु ॥

त्रिंशत्कोट्यस् तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज
सप्तषष्टिस् तथान्यानि नियुतानि महामुने ॥

द्विचत्वारिंशता युक्त शतेनाप्य् अधिकास् तथा ॥

दिव्याह्नः पञ्चसाहस्र मासा दश दिनाष्टकम् ॥

चतुर् यामा मुहूर्तौ द्वाव् अष्टाव् अपि कलास् तथा ॥

काष्टा सप्तदश द्वौ च निमेषौ तदनन्तरम् ॥

दैवस्यैकनिमेषस्य सप्तमो भाग इष्यते ॥

मानुषाब्दास् तु लक्ष्याणि तथाष्टादश तत्परम् ॥

सहस्रम् अष्टाविंशत्या युताश् चाब्दा चतुःशती ॥

चतुर्विंशेद् अहोरात्रे युता मासाश् च षट् तथा ॥

नाड्यो द्वादश तावत्यः कलाश् च तदनन्तरम् ॥

पञ्चविंशति काष्टाश् च निमेषा दशसायिका ॥

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना
मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज ॥

चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम्
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः ॥

तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्
जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः ॥

एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः
भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः ॥

जनस्थैर् योगिभिर् देवश् चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः
तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः ॥

एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत्
शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर् महात्मनः ॥

एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ
तस्यान्ते ऽभून् महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः ॥

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज
वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः ॥