વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.3

નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયસ્ય શુદ્ધસ્યાપ્ય્ અમલાત્મનઃ
કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વં બ્રહ્મણો ઽભ્યુપગમ્યતે ॥

શક્તયઃ સર્વભાવાનામ્ અચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ
યતો ઽતો બ્રહ્મણસ્ તાસ્ તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ
ભવન્તિ તપતાં શ્રેષ્ઠ પાવકસ્ય યથોષ્ણતા ॥

તન્ નિબોધ યથા સર્ગે ભગવાન્ સંપ્રવર્તતે
નારાયણાખ્યો ભગવાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

ઉત્પન્નઃ પ્રોચ્યતે વિદ્વન્ નિત્ય એવોપચારતઃ ॥

નિજેન તસ્ય માનેન આયુર્ વર્ષશતં સ્મૃતમ્
તત્ પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમ્ અભિધીયતે ॥

કાલસ્વરૂપં વિષ્ણોશ્ ચ યન્ મયોક્તં તવાનઘ
તેન તસ્ય નિબોધ ત્વં પરિમાણોપપાદનમ્ ॥

અન્યેષાં ચૈવ જન્તૂનાં ચરાણામ્ અચરાશ્ ચ યે
ભૂભૂભૃત્સાગરાદીનામ્ અશેષાણાં ચ સત્તમ ॥

કાષ્ઠા પઞ્ચદશાખ્યાતા નિમેષા મુનિસત્તમ
કાષ્ઠાત્રિંશત્ કલા ત્રિંશત્ કલા મૌહૂર્તિકો વિધિઃ ॥

તાવત્સંખ્યૈર્ અહોરાત્રં મુહૂર્તૈર્ માનુષં સ્મૃતમ્
અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ ॥

તૈઃ ષડ્ભિર્ અયનં વર્ષં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે
અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્ દેવાનામ્ ઉત્તરં દિનમ્ ॥

દિવ્યૈર્ વર્ષસહસ્રૈસ્ તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્
ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્ તદ્વિભાગં નિબોધ મે ॥

ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈકં કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્
દિવ્યાબ્દાનાં સહસ્રાણિ યુગેષ્વ્ આહુઃ પુરાવિદઃ ॥

તત્પ્રમાણૈઃ શતૈઃ સંધ્યા પૂર્વા તત્રાભિધીયતે
સંધ્યાંશકશ્ ચ તત્તુલ્યો યુગસ્યાનન્તરો હિ સઃ ॥

સંધ્યાસંધ્યાંશયોર્ અન્તર્ યઃ કાલો મુનિસત્તમ
યુગાખ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતઃ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ ચ કલિશ્ ચૈવ ચતુર્યુગમ્
પ્રોચ્યતે તત્સહસ્રં ચ બ્રહ્મણો દિવસં મુને ॥

બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્ મનવસ્ તુ ચતુર્દશ
ભવન્તિ પરિમાણં ચ તેષાં કાલકૃતં શૃણુ ॥

સપ્તર્ષયઃ સુરાઃ શક્રો મનુસ્ તત્સૂનવો નૃપાઃ
એકકાલે હિ સૃજ્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ પૂર્વવત્ ॥

ચતુર્યુગાણાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્ય્ એકસપ્તતિઃ
મન્વન્તરં મનોઃ કાલઃ સુરાદીનાં ચ સત્તમ ॥

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા સ્મૃતમ્
દ્વાપઞ્ચાશત્ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્ય્ અધિકાનિ તુ ॥

ત્રિંશત્કોટ્યસ્ તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજ
સપ્તષષ્ટિસ્ તથાન્યાનિ નિયુતાનિ મહામુને ॥

દ્વિચત્વારિંશતા યુક્ત શતેનાપ્ય્ અધિકાસ્ તથા ॥

દિવ્યાહ્નઃ પઞ્ચસાહસ્ર માસા દશ દિનાષ્ટકમ્ ॥

ચતુર્ યામા મુહૂર્તૌ દ્વાવ્ અષ્ટાવ્ અપિ કલાસ્ તથા ॥

કાષ્ટા સપ્તદશ દ્વૌ ચ નિમેષૌ તદનન્તરમ્ ॥

દૈવસ્યૈકનિમેષસ્ય સપ્તમો ભાગ ઇષ્યતે ॥

માનુષાબ્દાસ્ તુ લક્ષ્યાણિ તથાષ્ટાદશ તત્પરમ્ ॥

સહસ્રમ્ અષ્ટાવિંશત્યા યુતાશ્ ચાબ્દા ચતુઃશતી ॥

ચતુર્વિંશેદ્ અહોરાત્રે યુતા માસાશ્ ચ ષટ્ તથા ॥

નાડ્યો દ્વાદશ તાવત્યઃ કલાશ્ ચ તદનન્તરમ્ ॥

પઞ્ચવિંશતિ કાષ્ટાશ્ ચ નિમેષા દશસાયિકા ॥

વિંશતિશ્ ચ સહસ્રાણિ કાલો ઽયમ્ અધિકં વિના
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યેયં માનુષૈર્ વત્સરૈર્ દ્વિજ ॥

ચતુર્દશગુણો હ્ય્ એષ કાલો બ્રાહ્મમ્ અહઃ સ્મૃતમ્
બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો નામ તસ્યાન્તે પ્રતિસંચરઃ ॥

તદા હિ દહ્યતે સર્વં ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્
જનં પ્રયાન્તિ તાપાર્તા મહર્લોકનિવાસિનઃ ॥

એકાર્ણવે તુ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ
ભોગિશય્યાગતઃ શેતે ત્રૈલોક્યગ્રાસબૃંહિતઃ ॥

જનસ્થૈર્ યોગિભિર્ દેવશ્ ચિન્ત્યમાનો ઽબ્જસંભવઃ
તત્પ્રમાણાં હિ તાં રાત્રિં તદન્તે સૃજતે પુનઃ ॥

એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમ્ એવં વર્ષશતં ચ યત્
શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્ મહાત્મનઃ ॥

એકમ્ અસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્ધં બ્રહ્મણો ઽનઘ
તસ્યાન્તે ઽભૂન્ મહાકલ્પઃ પાદ્મ ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ ॥

દ્વિતીયસ્ય પરાર્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ
વારાહ ઇતિ કલ્પો ઽયં પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ ॥