विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् · अध्याय 3.116.120

3.116
मार्कण्डेय उवाच ॥
वैदिकेनेज्याविधानेन सात्त्वतोक्तेन दर्शनविधिहोमेन सप्ताहं प्रत्यहमर्चां कुर्यात् ।
ततः सप्तमेह्नि बृहत्स्नपनं कृत्वा कल्पकः कलशपाणिः या ओषधय इति तोरणान्यभिषिंचेत् ॥
गन्धद्वारेणेत्यनुलेपनेनार्चयेत् ।
पुष्पवतीति पुष्पैः ॥
अग्निर्मूर्धेति दीपेन ।
धूरसीति धूपेन।
सावित्राणि सावित्रस्येति नैवेद्येन ॥
ततः प्रागुत्तरं ततः पूर्वं ततो दक्षिणतः पश्चिमे श्रीविष्णुगायत्र्या तोरणान्युद्धरेत् ॥
सर्व एष ऋत्विजतोरणान्यादाय गजपृष्ठगा अश्वरथपृष्ठगा गोरथपृष्ठगाः शिबिकागता वा नदीं गच्छेयुः ।
तत्र च स्वस्ति न इन्द्र इति मन्त्रेणाक्षिपेयुः ॥
भद्रङ्कर्णेति श्रीदेवतागृहं व्रजेयुः यश्चेह भगवानिति प्रविशेयुः ॥
ततो भोगविधिपूर्वकेण सर्वेण प्रतिष्ठोक्तेन विधिना श्रीभगवन्तमन्वयेयुः ।
ततो भुक्तवत्सु विप्रेषु मुञ्चामि त्वेति मन्त्रेण यजमानस्य दीक्षाकरणं बद्धं मुञ्चेत् ॥
कवचेन च रक्षणं कुर्यात् ॥
तोरणोद्धरणवर्जं मासिमासि सप्ताहोक्तं विधिं कुर्यात ॥
यावत्संवत्सरं नित्यमेवं सर्वकामदं कर्म तत् ॥
प्रतिष्ठाकल्पमेतत्ते मयोक्तं पार्थिवोत्तम ॥
सर्वपापहरं ज्ञेयमायुष्यमपराजितम् ॥
अनेन विधिना कृत्वा स्थापनं शार्ङ्गिणो नरः॥
सर्वकामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
ओषध्यः पवनं वृक्षा यत्किंचिदुपयुज्यते ॥
प्रतिष्ठायां हि तत्सर्वं विष्णुलोके महीयते ॥
प्रतिष्ठां येऽपि पश्यन्ति क्रियमाणां नराधिप ॥
अभिनन्दन्ति ये भक्तास्तेपि स्वर्गार्जिनो नराः ॥
सात्त्वतोक्तेन विधिना नित्यमेव प्रतिष्ठितम् ॥
पूजयेद्देवदेवेशं य इच्छेच्छाश्वतं पदम्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तोरणोद्धारविधिवर्णनो नाम षोडशोत्तरशततमोऽध्यायः

3.117
मार्कण्डेय उवाच ॥
अथ देवयात्राविधिर्भवति ।
यस्य देवस्य या तिथिः स्वकीया उक्ता तस्य तस्यां तिथौ यात्रां कुर्यात् ॥
यस्य तिथिर्न ज्ञायते तस्य पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥
श्रीभगवतो वासुदेवस्य सर्वा एव तिथयः नास्य तिथिर्नाम तत्रादावेव सुधावदातं सुचित्रितं देवकुलं कृत्वा शुभेह्नि विनायक पूजनं कुर्यात् ॥
द्वितीयेह्नि ग्रहर्क्षपूजनं, तृतीयेह्नि नागपूजनम्,
चतुर्थेह्नि प्रमथपूजनम्,
पञ्चमेह्नि ब्राह्मणपूजनम्, दीनानाथदानं च षष्ठेह्नि स्नपनम् ॥
तत्र बृहत्स्नपनं कृत्वा सर्वे एव नागरजनाः सुशुक्लवाससः पवित्रकृतपाणयः महता वाद्यघोषेण सुभगानर्तितेन सरःसरित्प्रस्रवणागारं नगरसंनिकर्षमासन्नतमं गच्छेयुः । तस्मादुदककलशानादाय गजपृष्ठगतान् वा वाससा शुभेनाच्छादितान्प्रवेशयेत् ।
प्रवेश्य श्रीभगवन्तं स्नापयेत, भोगविधिपूर्वकेन प्रतिष्ठोक्तेन विधिना पूजयेत्, नृत्यवाद्यगीतैश्च श्रीभगवन्तमर्चयेत्, ततो यात्रादिने प्राप्ते स्वल्पार्चां प्रतिमाख्याम् । कूटागारे मनोहरे नानाप्रकारवसनाच्छादिते सकिङ्किणीके रत्नमाल्यपताकोपशोभिते रथे दृढीकृत्वा अश्वैर्दा न्तैर्व्यायतैर्वा पुरुषैर्नगरं भ्रामयेत् ।
नागरेण च जनेन सुवेशेन चापमात्रपाणिना कूटागारस्य पुरस्ताद्भ्रमणं कर्तव्यम् ॥
अन्यैश्च कुसुममालाविकिरणं कर्तव्यम् ।
स्तुतीश्च कुर्युः ।
वन्दिनो मङ्गलपाठकाश्च पुरतो भवेयुः ।
वादित्राणि वादयंश्चतुरङ्गबलानुयातो राजा चानुगमनं कुर्यात् ॥
नगराधिकृतो वा तदधिकृतो वा गजपृष्ठगतः सांवत्सरेणानुगमनं कुर्यात् ॥ निमित्तानि च पश्येत् ।
विनावातं ध्वजभङ्गे राज्ञां मरणमादिशेत् ।
छत्रभङ्गे जनपदविनाशः ।
ईषद्भङ्गे राजपत्नीमरणम् ॥
रज्जुच्छेदे बालपीडा ॥
अश्वदान्तनरविपत्तौ जनपद पीडा, मातृकाच्छेदे राजमातुः पीडा ॥
अर्चाभङ्गपतने लोकनाशः, समग्रकूटागारस्य पतने सराजकस्य राष्ट्रस्य विनाशः, विस्वरेषु वादित्रेषु परचक्रागमः, ध्वजस्थो गव्यादेः समरभयम् ।
अपृष्टजनपदे दुर्भिक्षभयम् ॥
शुभभे शुभं बालका यत्र कुर्युः तत् तथाविधमेव भवति ।
यस्य च पुरुषस्य तस्मिन्नहनि यादृशे सुखदुःख भवताम ॥
तादृशेपि संवत्सरे तस्य ज्ञेये ।
तस्मात्तत्राह्नि स्वाशितेन सुवाससा प्रकृष्टेन नागरेण भवितव्यम ॥
एवं नगरे संभ्राम्य चिह्नागसं ज्ञात्वा प्रविष्टायां प्रतिमार्चायां महदुत्सवं कुर्यात् ।
द्वितीयदिवसादारभ्य यावत्सामर्थ्यं प्रत्यहं नटनर्तकनर्तकीमल्लेन्द्रजालिकादीनां प्रेक्षापूर्वकं धनं दद्यात् ॥
प्रेक्षाकाले च प्रेक्षकं जनं माल्यताम्बूलानुलेपना दिदानेनार्चयेत् ।
अदृश्यानां प्रेक्षकाणां भूतानां रङ्गादिदिग्विदिक्षु सोदकमन्नाद्यं फलानि पुष्पाणि पललोल्लोपिकामोदकानि विकिरेत् ॥
प्रेक्षकाणां यथागतानां च श्रेयश्चाऽस्त्वित्युदीरयेत् ।
यथागताश्च प्रेक्षका आगामिनीं यात्रां पश्यंत्वित्युदीरयेत ॥
अशुभनिमित्तोत्पत्तौ तदुपशमनायानेन विधिना पुनर्यात्रां सम्यक्कुर्यात् ॥
अनेन विधिना यस्तु यात्रां कुर्यात्सुरालये ॥
स सर्वकामानाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
धन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयप्रदम् ॥
नागराणां हितकरं यात्राकर्म प्रकीर्तितम् ॥
तुष्ट्यर्थं त्रिशेन्द्राणां हितार्थं नगरस्य च॥
जनस्य राजन्कर्तव्यं यात्राकर्म जयावहम्॥
अतिवृष्टिकरं प्रोक्तं त्वनावृष्टिविनाशनम् ॥
यात्राकर्म त्विदं कार्यं देवतायतनं सदा॥
प्रतिसंवत्सरं राजन्राजा विजयमिच्छता ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यात्राविधिवर्णनो नाम सप्तदशोत्तरशत तमोध्यायः । ११७ ॥
3.118
वज्र उवाच ॥
कांकां विप्णोस्तनुं भक्तः केन कामेन पूजयेत ॥
एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे

॥
मार्कण्डेय उवाच ॥
सर्वकामप्रदं देवं चतुर्मूर्तिं तु पूजयेत् ॥
पूजयेदनिरुद्धन्तु धर्मकामो नरः सदा

तथा सङ्कर्षणं देवमर्थकामस्तु पूजयेत॥
कामकामोऽपि राजेन्द्र प्रद्युम्नं पूजयेद्विभुम्

पूजयेन्मोक्षकामस्तु वासुदेवं जगत्प्रभुम् ॥
पुत्रकामस्तथा राजन्पद्मनाभं च पूजयेत्

तथाश्वशिरसं देवं विद्याकामस्तु पूजयेत्॥
भोगानामाप्तकामस्तु पूजयेद्भोगशायिनम

भोगिभोगासनासीनं स्थानकामस्तु पूजयेत् ॥
मत्स्यं संपूजयेद्देवं धान्यकामो नरः सदा

तथैवारोग्यकामस्तु कूर्मदेवं च पूजयेत् ॥
ज्ञ कामस्तथा हंसं नृसिंहमथ वा विभुम्

विद्याकामोऽथ वाल्मीकिं व्यासं वाप्यथ पूजयेत्॥
सांख्यज्ञानपरिज्ञानहेतवे कपिलं तथा

भूतिकामो वराहं तु नृवराहमथार्चयेत्॥
व्यवहारे रणे द्यूते जयकामस्तथा पृथक्

धर्मकामस्तथा धर्मं ब्रह्माणं चापि पूजयेत ॥
शत्रूणां नाशकामस्तु महादेवं तु पूजयेत्

पूजयेद्भार्गवं रामं प्रतिज्ञापारणेच्छया ॥
अथ वा राजशार्दूलं रामं दशरथात्मजम्

श्रीकामस्तु महाराज श्रीसहायं च पूजयेत् ॥
बलकामस्तथा देवं बलभद्रं प्रपूजयेत्

तमेव राजशार्दूलं कृषिकर्मप्रसिद्धये ॥
सर्वकामप्रदं देवं यथेष्टीं तनुमास्थितम्

पूजयेत्सर्वशक्तित्वात्सर्वकामफलप्रदान् ॥
निराशिषः पूजयितो वरेण्यं देवेश्वरं वासुदेवं पुराणम् ॥
यथेष्टदेहोपगतं नृवारं स्थानं तदुक्तं परमं हि यत्स्यात्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तत्तत्कामपूजनवर्णनो नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

3.119
वज्र उवाच॥
कस्मिन्कर्मणि संप्राप्ते कां कां संपूजयेत्तनुम् ॥
कार्यसिद्धिमभिप्रेप्सुस्तन्मे वद महामुने

मार्कण्डेय उवाच ॥
समुद्रपोतयात्रायां मत्स्यं संपूजयेद्विभुम् ॥
वराहं वा महाभाग नद्युत्तारे तथैव च

संपूजयेदश्वशिरो विद्यारम्भे तु मानवः ॥
त्रिविक्रमं तथा देवं यात्राकाले तु पूजयेत्

विवाहकाले संप्राप्ते प्रद्युम्नं पूजयेन्नृप ॥
संस्कारेषु च सर्वेषु दत्तात्रेयं च पूजयेत्

काव्यारम्भे तु कर्तव्यं वाल्मीकिं व्यासमेव च ॥
अभिषेके तथा राजा मृत्युं वैन्यं च पूजयेत

अवश्यं व्यवहारे च संग्रामे द्यूत एव वा ॥
वराहं पूजयेद्देवं प्रारम्भे कृषिकर्मणि

अथ वापि महाराज देवं सङ्कर्षणं विभुम् ॥
नृसिंहं पूजयेदेव कर्मण्यरिविनाशने

प्रतिज्ञापारणे रामं भार्गवं वाथ राघवम ॥
औषधस्य समारम्भे कूर्मं स्त्रीरूपमेव वा

तीर्थयात्रासमारम्भे हंसं संपूजयेद्विभुम् ॥
वाणिज्यस्य समारम्भे तथैव गरुडध्वजम्

शिल्प कर्मसमारम्भे विश्वरूपं समर्चयेत् ॥
तपसश्च समारम्भे नरनारायणावुभौ

गृहप्रवेशे च तथा देवं भोगिशयं विभुम् ॥
धर्मं संपूजयेद्देवं धर्मकार्यप्रवर्तने

वराहं पूजयेच्छ्राद्धे दानवान्यज्ञकर्मणि ॥
व्यालकुञ्जरदुर्गेषु रिपुचोरभयेषु च

पूजयेन्नरसिंहं तु सर्वबाधा विनाशनम् ॥
यथेष्टरूपं धर्मज्ञ सर्वकार्येषु चार्चयेत्

येनयेनेह कामेन यांयां संपूजयेत्तनुम ॥
सासा तस्य ध्रुवं दद्यात्तंतं काममसंशयम्

संपूजितो देववरस्सकामैर्यथेप्सितं वज्र ददाति कामम् ॥
सर्वास्वथार्चासु यथेष्टसंस्थास्त्वकामकामैर्विदधाति मोक्षम्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कार्यारम्भप्रादुर्भावपूजनं नामैकोनविंशशततमोऽध्यायः

3.120
वज्र उवाच ॥ ॥
कस्मिन्काले तु देवस्य प्रादुर्भावं कमर्चयेत् ॥
एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥
नृहयं नृवराहं च नरसिंहं च वामनम् ॥
त्रिविक्रमं तु धर्मज्ञ पञ्चस्वब्देषु पूजयेत्

वासुदेवं हलधरं पूजयेदयनद्वये ॥
प्रद्युम्नमनिरुद्धं च तथा भोगशयं प्रभुम्

पद्मनाभं दाशरथिं रामं भार्गवमेव च

वसन्तादिषु धर्मज्ञ पूजयेदृतुषु क्रमात् ॥
गजेन्द्रमोक्षणं चैवं पृथुं वाल्मीकिमेव च

व्यासं च कृष्णं च नरं नरनारायणौ तथा ॥
रामं रामं तथा रामं हरिं चैत्रादिषु क्रमात्

वह्निं प्रजापतिं सोमं रुद्रं स्त्रीरूपिणं तथा॥
व्यासं शेषं वराहं च प्रद्युम्नं चार्जुनं नृप

आदित्यं विश्वकर्माणं चक्रं देवं नृकेसरिम् ॥
गरुडं पुरुहूतं च कपिलं पद्ममेव च

विश्वरूपं च ब्रह्माण तथा देवं त्रिविक्रम ॥
गवां कूर्मं नरं चैव तथा नारायणं हरिम् ॥
रामं कृष्णं च वरदं कृत्तिकादिषु पूजयेत् ॥
नृहयं नृवराहं च तथा देवं त्रिविक्रमम

कपिलं भोगिशयनं वराहं मत्स्यमेव च ॥
रामं रामं च धर्मज्ञ कूर्मं हंसं च यादव

प्रद्युम्नं बलदेवं च वराहं च तथा क्रमात् ॥
तिथिषु प्रथमाद्यासु क्रमेणैव समर्चयेत

यथेष्टमूर्तिगं देवं सर्वकालमथार्चयेत ॥
तस्य सर्वातिथिर्यस्मान्महाशक्तेर्जगद्गुरोः ॥ १३ । ।
स सर्वशक्तिर्भगवान्महात्मा पूज्यः सदा भक्तिमुपेत्य राजन् ॥
संपूजनं देववरस्य तस्य भक्ति प्रधाना न हि कालयोगः ॥ १४ । ।
इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे कालनियमपूजावर्णनो नाम विंशत्युत्तरशततमो ऽध्याय