વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.116.120

3.116
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વૈદિકેનેજ્યાવિધાનેન સાત્ત્વતોક્તેન દર્શનવિધિહોમેન સપ્તાહં પ્રત્યહમર્ચાં કુર્યાત્ ।
તતઃ સપ્તમેહ્નિ બૃહત્સ્નપનં કૃત્વા કલ્પકઃ કલશપાણિઃ યા ઓષધય ઇતિ તોરણાન્યભિષિંચેત્ ॥
ગન્ધદ્વારેણેત્યનુલેપનેનાર્ચયેત્ ।
પુષ્પવતીતિ પુષ્પૈઃ ॥
અગ્નિર્મૂર્ધેતિ દીપેન ।
ધૂરસીતિ ધૂપેન।
સાવિત્રાણિ સાવિત્રસ્યેતિ નૈવેદ્યેન ॥
તતઃ પ્રાગુત્તરં તતઃ પૂર્વં તતો દક્ષિણતઃ પશ્ચિમે શ્રીવિષ્ણુગાયત્ર્યા તોરણાન્યુદ્ધરેત્ ॥
સર્વ એષ ઋત્વિજતોરણાન્યાદાય ગજપૃષ્ઠગા અશ્વરથપૃષ્ઠગા ગોરથપૃષ્ઠગાઃ શિબિકાગતા વા નદીં ગચ્છેયુઃ ।
તત્ર ચ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્ર ઇતિ મન્ત્રેણાક્ષિપેયુઃ ॥
ભદ્રઙ્કર્ણેતિ શ્રીદેવતાગૃહં વ્રજેયુઃ યશ્ચેહ ભગવાનિતિ પ્રવિશેયુઃ ॥
તતો ભોગવિધિપૂર્વકેણ સર્વેણ પ્રતિષ્ઠોક્તેન વિધિના શ્રીભગવન્તમન્વયેયુઃ ।
તતો ભુક્તવત્સુ વિપ્રેષુ મુઞ્ચામિ ત્વેતિ મન્ત્રેણ યજમાનસ્ય દીક્ષાકરણં બદ્ધં મુઞ્ચેત્ ॥
કવચેન ચ રક્ષણં કુર્યાત્ ॥
તોરણોદ્ધરણવર્જં માસિમાસિ સપ્તાહોક્તં વિધિં કુર્યાત ॥
યાવત્સંવત્સરં નિત્યમેવં સર્વકામદં કર્મ તત્ ॥
પ્રતિષ્ઠાકલ્પમેતત્તે મયોક્તં પાર્થિવોત્તમ ॥
સર્વપાપહરં જ્ઞેયમાયુષ્યમપરાજિતમ્ ॥
અનેન વિધિના કૃત્વા સ્થાપનં શાર્ઙ્ગિણો નરઃ॥
સર્વકામાનવાપ્નોતિ વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
ઓષધ્યઃ પવનં વૃક્ષા યત્કિંચિદુપયુજ્યતે ॥
પ્રતિષ્ઠાયાં હિ તત્સર્વં વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥
પ્રતિષ્ઠાં યેઽપિ પશ્યન્તિ ક્રિયમાણાં નરાધિપ ॥
અભિનન્દન્તિ યે ભક્તાસ્તેપિ સ્વર્ગાર્જિનો નરાઃ ॥
સાત્ત્વતોક્તેન વિધિના નિત્યમેવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
પૂજયેદ્દેવદેવેશં ય ઇચ્છેચ્છાશ્વતં પદમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તોરણોદ્ધારવિધિવર્ણનો નામ ષોડશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

3.117
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ દેવયાત્રાવિધિર્ભવતિ ।
યસ્ય દેવસ્ય યા તિથિઃ સ્વકીયા ઉક્તા તસ્ય તસ્યાં તિથૌ યાત્રાં કુર્યાત્ ॥
યસ્ય તિથિર્ન જ્ઞાયતે તસ્ય પૌર્ણમાસ્યાં કુર્યાત્ ॥
શ્રીભગવતો વાસુદેવસ્ય સર્વા એવ તિથયઃ નાસ્ય તિથિર્નામ તત્રાદાવેવ સુધાવદાતં સુચિત્રિતં દેવકુલં કૃત્વા શુભેહ્નિ વિનાયક પૂજનં કુર્યાત્ ॥
દ્વિતીયેહ્નિ ગ્રહર્ક્ષપૂજનં, તૃતીયેહ્નિ નાગપૂજનમ્,
ચતુર્થેહ્નિ પ્રમથપૂજનમ્,
પઞ્ચમેહ્નિ બ્રાહ્મણપૂજનમ્, દીનાનાથદાનં ચ ષષ્ઠેહ્નિ સ્નપનમ્ ॥
તત્ર બૃહત્સ્નપનં કૃત્વા સર્વે એવ નાગરજનાઃ સુશુક્લવાસસઃ પવિત્રકૃતપાણયઃ મહતા વાદ્યઘોષેણ સુભગાનર્તિતેન સરઃસરિત્પ્રસ્રવણાગારં નગરસંનિકર્ષમાસન્નતમં ગચ્છેયુઃ । તસ્માદુદકકલશાનાદાય ગજપૃષ્ઠગતાન્ વા વાસસા શુભેનાચ્છાદિતાન્પ્રવેશયેત્ ।
પ્રવેશ્ય શ્રીભગવન્તં સ્નાપયેત, ભોગવિધિપૂર્વકેન પ્રતિષ્ઠોક્તેન વિધિના પૂજયેત્, નૃત્યવાદ્યગીતૈશ્ચ શ્રીભગવન્તમર્ચયેત્, તતો યાત્રાદિને પ્રાપ્તે સ્વલ્પાર્ચાં પ્રતિમાખ્યામ્ । કૂટાગારે મનોહરે નાનાપ્રકારવસનાચ્છાદિતે સકિઙ્કિણીકે રત્નમાલ્યપતાકોપશોભિતે રથે દૃઢીકૃત્વા અશ્વૈર્દા ન્તૈર્વ્યાયતૈર્વા પુરુષૈર્નગરં ભ્રામયેત્ ।
નાગરેણ ચ જનેન સુવેશેન ચાપમાત્રપાણિના કૂટાગારસ્ય પુરસ્તાદ્ભ્રમણં કર્તવ્યમ્ ॥
અન્યૈશ્ચ કુસુમમાલાવિકિરણં કર્તવ્યમ્ ।
સ્તુતીશ્ચ કુર્યુઃ ।
વન્દિનો મઙ્ગલપાઠકાશ્ચ પુરતો ભવેયુઃ ।
વાદિત્રાણિ વાદયંશ્ચતુરઙ્ગબલાનુયાતો રાજા ચાનુગમનં કુર્યાત્ ॥
નગરાધિકૃતો વા તદધિકૃતો વા ગજપૃષ્ઠગતઃ સાંવત્સરેણાનુગમનં કુર્યાત્ ॥ નિમિત્તાનિ ચ પશ્યેત્ ।
વિનાવાતં ધ્વજભઙ્ગે રાજ્ઞાં મરણમાદિશેત્ ।
છત્રભઙ્ગે જનપદવિનાશઃ ।
ઈષદ્ભઙ્ગે રાજપત્નીમરણમ્ ॥
રજ્જુચ્છેદે બાલપીડા ॥
અશ્વદાન્તનરવિપત્તૌ જનપદ પીડા, માતૃકાચ્છેદે રાજમાતુઃ પીડા ॥
અર્ચાભઙ્ગપતને લોકનાશઃ, સમગ્રકૂટાગારસ્ય પતને સરાજકસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય વિનાશઃ, વિસ્વરેષુ વાદિત્રેષુ પરચક્રાગમઃ, ધ્વજસ્થો ગવ્યાદેઃ સમરભયમ્ ।
અપૃષ્ટજનપદે દુર્ભિક્ષભયમ્ ॥
શુભભે શુભં બાલકા યત્ર કુર્યુઃ તત્ તથાવિધમેવ ભવતિ ।
યસ્ય ચ પુરુષસ્ય તસ્મિન્નહનિ યાદૃશે સુખદુઃખ ભવતામ ॥
તાદૃશેપિ સંવત્સરે તસ્ય જ્ઞેયે ।
તસ્માત્તત્રાહ્નિ સ્વાશિતેન સુવાસસા પ્રકૃષ્ટેન નાગરેણ ભવિતવ્યમ ॥
એવં નગરે સંભ્રામ્ય ચિહ્નાગસં જ્ઞાત્વા પ્રવિષ્ટાયાં પ્રતિમાર્ચાયાં મહદુત્સવં કુર્યાત્ ।
દ્વિતીયદિવસાદારભ્ય યાવત્સામર્થ્યં પ્રત્યહં નટનર્તકનર્તકીમલ્લેન્દ્રજાલિકાદીનાં પ્રેક્ષાપૂર્વકં ધનં દદ્યાત્ ॥
પ્રેક્ષાકાલે ચ પ્રેક્ષકં જનં માલ્યતામ્બૂલાનુલેપના દિદાનેનાર્ચયેત્ ।
અદૃશ્યાનાં પ્રેક્ષકાણાં ભૂતાનાં રઙ્ગાદિદિગ્વિદિક્ષુ સોદકમન્નાદ્યં ફલાનિ પુષ્પાણિ પલલોલ્લોપિકામોદકાનિ વિકિરેત્ ॥
પ્રેક્ષકાણાં યથાગતાનાં ચ શ્રેયશ્ચાઽસ્ત્વિત્યુદીરયેત્ ।
યથાગતાશ્ચ પ્રેક્ષકા આગામિનીં યાત્રાં પશ્યંત્વિત્યુદીરયેત ॥
અશુભનિમિત્તોત્પત્તૌ તદુપશમનાયાનેન વિધિના પુનર્યાત્રાં સમ્યક્કુર્યાત્ ॥
અનેન વિધિના યસ્તુ યાત્રાં કુર્યાત્સુરાલયે ॥
સ સર્વકામાનાપ્નોતિ વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં રાજ્ઞાં ચ વિજયપ્રદમ્ ॥
નાગરાણાં હિતકરં યાત્રાકર્મ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તુષ્ટ્યર્થં ત્રિશેન્દ્રાણાં હિતાર્થં નગરસ્ય ચ॥
જનસ્ય રાજન્કર્તવ્યં યાત્રાકર્મ જયાવહમ્॥
અતિવૃષ્ટિકરં પ્રોક્તં ત્વનાવૃષ્ટિવિનાશનમ્ ॥
યાત્રાકર્મ ત્વિદં કાર્યં દેવતાયતનં સદા॥
પ્રતિસંવત્સરં રાજન્રાજા વિજયમિચ્છતા ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે યાત્રાવિધિવર્ણનો નામ સપ્તદશોત્તરશત તમોધ્યાયઃ । ૧૧૭ ॥
3.118
વજ્ર ઉવાચ ॥
કાંકાં વિપ્ણોસ્તનું ભક્તઃ કેન કામેન પૂજયેત ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ ત્વં હિ સર્વં વિજાનસે

॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સર્વકામપ્રદં દેવં ચતુર્મૂર્તિં તુ પૂજયેત્ ॥
પૂજયેદનિરુદ્ધન્તુ ધર્મકામો નરઃ સદા

તથા સઙ્કર્ષણં દેવમર્થકામસ્તુ પૂજયેત॥
કામકામોઽપિ રાજેન્દ્ર પ્રદ્યુમ્નં પૂજયેદ્વિભુમ્

પૂજયેન્મોક્ષકામસ્તુ વાસુદેવં જગત્પ્રભુમ્ ॥
પુત્રકામસ્તથા રાજન્પદ્મનાભં ચ પૂજયેત્

તથાશ્વશિરસં દેવં વિદ્યાકામસ્તુ પૂજયેત્॥
ભોગાનામાપ્તકામસ્તુ પૂજયેદ્ભોગશાયિનમ

ભોગિભોગાસનાસીનં સ્થાનકામસ્તુ પૂજયેત્ ॥
મત્સ્યં સંપૂજયેદ્દેવં ધાન્યકામો નરઃ સદા

તથૈવારોગ્યકામસ્તુ કૂર્મદેવં ચ પૂજયેત્ ॥
જ્ઞ કામસ્તથા હંસં નૃસિંહમથ વા વિભુમ્

વિદ્યાકામોઽથ વાલ્મીકિં વ્યાસં વાપ્યથ પૂજયેત્॥
સાંખ્યજ્ઞાનપરિજ્ઞાનહેતવે કપિલં તથા

ભૂતિકામો વરાહં તુ નૃવરાહમથાર્ચયેત્॥
વ્યવહારે રણે દ્યૂતે જયકામસ્તથા પૃથક્

ધર્મકામસ્તથા ધર્મં બ્રહ્માણં ચાપિ પૂજયેત ॥
શત્રૂણાં નાશકામસ્તુ મહાદેવં તુ પૂજયેત્

પૂજયેદ્ભાર્ગવં રામં પ્રતિજ્ઞાપારણેચ્છયા ॥
અથ વા રાજશાર્દૂલં રામં દશરથાત્મજમ્

શ્રીકામસ્તુ મહારાજ શ્રીસહાયં ચ પૂજયેત્ ॥
બલકામસ્તથા દેવં બલભદ્રં પ્રપૂજયેત્

તમેવ રાજશાર્દૂલં કૃષિકર્મપ્રસિદ્ધયે ॥
સર્વકામપ્રદં દેવં યથેષ્ટીં તનુમાસ્થિતમ્

પૂજયેત્સર્વશક્તિત્વાત્સર્વકામફલપ્રદાન્ ॥
નિરાશિષઃ પૂજયિતો વરેણ્યં દેવેશ્વરં વાસુદેવં પુરાણમ્ ॥
યથેષ્ટદેહોપગતં નૃવારં સ્થાનં તદુક્તં પરમં હિ યત્સ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તત્તત્કામપૂજનવર્ણનો નામાષ્ટાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

3.119
વજ્ર ઉવાચ॥
કસ્મિન્કર્મણિ સંપ્રાપ્તે કાં કાં સંપૂજયેત્તનુમ્ ॥
કાર્યસિદ્ધિમભિપ્રેપ્સુસ્તન્મે વદ મહામુને

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સમુદ્રપોતયાત્રાયાં મત્સ્યં સંપૂજયેદ્વિભુમ્ ॥
વરાહં વા મહાભાગ નદ્યુત્તારે તથૈવ ચ

સંપૂજયેદશ્વશિરો વિદ્યારમ્ભે તુ માનવઃ ॥
ત્રિવિક્રમં તથા દેવં યાત્રાકાલે તુ પૂજયેત્

વિવાહકાલે સંપ્રાપ્તે પ્રદ્યુમ્નં પૂજયેન્નૃપ ॥
સંસ્કારેષુ ચ સર્વેષુ દત્તાત્રેયં ચ પૂજયેત્

કાવ્યારમ્ભે તુ કર્તવ્યં વાલ્મીકિં વ્યાસમેવ ચ ॥
અભિષેકે તથા રાજા મૃત્યું વૈન્યં ચ પૂજયેત

અવશ્યં વ્યવહારે ચ સંગ્રામે દ્યૂત એવ વા ॥
વરાહં પૂજયેદ્દેવં પ્રારમ્ભે કૃષિકર્મણિ

અથ વાપિ મહારાજ દેવં સઙ્કર્ષણં વિભુમ્ ॥
નૃસિંહં પૂજયેદેવ કર્મણ્યરિવિનાશને

પ્રતિજ્ઞાપારણે રામં ભાર્ગવં વાથ રાઘવમ ॥
ઔષધસ્ય સમારમ્ભે કૂર્મં સ્ત્રીરૂપમેવ વા

તીર્થયાત્રાસમારમ્ભે હંસં સંપૂજયેદ્વિભુમ્ ॥
વાણિજ્યસ્ય સમારમ્ભે તથૈવ ગરુડધ્વજમ્

શિલ્પ કર્મસમારમ્ભે વિશ્વરૂપં સમર્ચયેત્ ॥
તપસશ્ચ સમારમ્ભે નરનારાયણાવુભૌ

ગૃહપ્રવેશે ચ તથા દેવં ભોગિશયં વિભુમ્ ॥
ધર્મં સંપૂજયેદ્દેવં ધર્મકાર્યપ્રવર્તને

વરાહં પૂજયેચ્છ્રાદ્ધે દાનવાન્યજ્ઞકર્મણિ ॥
વ્યાલકુઞ્જરદુર્ગેષુ રિપુચોરભયેષુ ચ

પૂજયેન્નરસિંહં તુ સર્વબાધા વિનાશનમ્ ॥
યથેષ્ટરૂપં ધર્મજ્ઞ સર્વકાર્યેષુ ચાર્ચયેત્

યેનયેનેહ કામેન યાંયાં સંપૂજયેત્તનુમ ॥
સાસા તસ્ય ધ્રુવં દદ્યાત્તંતં કામમસંશયમ્

સંપૂજિતો દેવવરસ્સકામૈર્યથેપ્સિતં વજ્ર દદાતિ કામમ્ ॥
સર્વાસ્વથાર્ચાસુ યથેષ્ટસંસ્થાસ્ત્વકામકામૈર્વિદધાતિ મોક્ષમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે કાર્યારમ્ભપ્રાદુર્ભાવપૂજનં નામૈકોનવિંશશતતમોઽધ્યાયઃ

3.120
વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્કાલે તુ દેવસ્ય પ્રાદુર્ભાવં કમર્ચયેત્ ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ ભૃગુવંશવિવર્ધન

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
નૃહયં નૃવરાહં ચ નરસિંહં ચ વામનમ્ ॥
ત્રિવિક્રમં તુ ધર્મજ્ઞ પઞ્ચસ્વબ્દેષુ પૂજયેત્

વાસુદેવં હલધરં પૂજયેદયનદ્વયે ॥
પ્રદ્યુમ્નમનિરુદ્ધં ચ તથા ભોગશયં પ્રભુમ્

પદ્મનાભં દાશરથિં રામં ભાર્ગવમેવ ચ

વસન્તાદિષુ ધર્મજ્ઞ પૂજયેદૃતુષુ ક્રમાત્ ॥
ગજેન્દ્રમોક્ષણં ચૈવં પૃથું વાલ્મીકિમેવ ચ

વ્યાસં ચ કૃષ્ણં ચ નરં નરનારાયણૌ તથા ॥
રામં રામં તથા રામં હરિં ચૈત્રાદિષુ ક્રમાત્

વહ્નિં પ્રજાપતિં સોમં રુદ્રં સ્ત્રીરૂપિણં તથા॥
વ્યાસં શેષં વરાહં ચ પ્રદ્યુમ્નં ચાર્જુનં નૃપ

આદિત્યં વિશ્વકર્માણં ચક્રં દેવં નૃકેસરિમ્ ॥
ગરુડં પુરુહૂતં ચ કપિલં પદ્મમેવ ચ

વિશ્વરૂપં ચ બ્રહ્માણ તથા દેવં ત્રિવિક્રમ ॥
ગવાં કૂર્મં નરં ચૈવ તથા નારાયણં હરિમ્ ॥
રામં કૃષ્ણં ચ વરદં કૃત્તિકાદિષુ પૂજયેત્ ॥
નૃહયં નૃવરાહં ચ તથા દેવં ત્રિવિક્રમમ

કપિલં ભોગિશયનં વરાહં મત્સ્યમેવ ચ ॥
રામં રામં ચ ધર્મજ્ઞ કૂર્મં હંસં ચ યાદવ

પ્રદ્યુમ્નં બલદેવં ચ વરાહં ચ તથા ક્રમાત્ ॥
તિથિષુ પ્રથમાદ્યાસુ ક્રમેણૈવ સમર્ચયેત

યથેષ્ટમૂર્તિગં દેવં સર્વકાલમથાર્ચયેત ॥
તસ્ય સર્વાતિથિર્યસ્માન્મહાશક્તેર્જગદ્ગુરોઃ ॥ ૧૩ । ।
સ સર્વશક્તિર્ભગવાન્મહાત્મા પૂજ્યઃ સદા ભક્તિમુપેત્ય રાજન્ ॥
સંપૂજનં દેવવરસ્ય તસ્ય ભક્તિ પ્રધાના ન હિ કાલયોગઃ ॥ ૧૪ । ।
ઇતિ વિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્ર સંવાદે કાલનિયમપૂજાવર્ણનો નામ વિંશત્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાય