विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् · अध्याय 1.151

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
तस्यैव पर्वतेन्द्रस्य प्रदेशं सुमनोहरम् ॥
अगम्यं मानुषैरन्यैर्दैवयोगादुपागतः

इरावती सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद्देशा द्विनिर्गता ॥
मेघश्यामं च तं देशं द्रुमखण्डैरनेकशः

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशाल्मलैः ॥
न्यग्रोधैश्च तथाश्वत्थैः शिरीषैः शिंशपाद्रुमैः

श्लेष्मातकैरामलकैर्हरीतकविभीतकैः ॥
रम्यैश्चन्दनवृक्षैश्च कपित्थै रक्तचन्दनैः

वटमाहिषकाक्षोटैरश्वकर्णैस्तथार्जुनैः ॥
हस्तिकर्णैः सपनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः

देवदारुमहावृक्षैस्तथा कालीयकद्रुमैः ॥
पद्मकैश्चन्दनैर्बिल्वैः कुटजैर्हरिचन्दनैः

प्राचीनागुरुकैश्चैव स्थूणिकैः समशण्डिकैः ॥
खर्जूरैर्नारिकेरैश्च प्रियाल्वाम्रातकेङ्गुदैः

तेरुमानैर्वटेर्भन्यैः काश्मीरैः फलिभिस्तथा ॥
जातीफलैः पूगफलैः कट्फलैर्लवलीफलैः

मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांशुभिः ॥
पलाशैः शमिसूल्लासैर्वेतसैरम्लवेतसैः

रक्तातिरङ्गनारिङ्गैरिंगुदैः सप्रियंगुभिः ॥
रक्ताशोकैस्तथाऽशोकैरारुकैः सचिरारुकैः

मुचुकुन्दैस्तथा कुन्दैराटरूषपरूषकैः ॥
किंकरातैः किरातैश्च केतकैश्च सकेतकैः

शोभाञ्जनैरञ्जनैश्च मुकूलकनिकोचकैः ॥
सुपूर्णचारुवसनैर्द्रुमैः श्रेष्ठैस्तथासनैः

मन्मथस्य शराकारैस्सहकारैर्मनोहरैः ॥
पीतयूथिकया राजञ्श्वेतयूथिकया तथा

जात्या चम्पकजात्या च तुम्बुरैश्चाप्युदुम्बरैः ॥
माषैश्चोच्चैस्सलकुचैस्तिलम्बलकुशम्बलैः

तथा सुपुष्पाव रणैर्वरणैः कामिवल्लभैः॥
पुष्पाकुलैश्च बकुलैः पारिभद्रकभद्रकैः

धाराकदंबैः कुटजैः कदंबैर्गिरिकूटजैः॥
आक्रान्तसर्वककुभैः ककुभैः कमनीयकैः॥

कर्कन्धुबदरैर्नीपैः दीपैरिव महोज्ज्वलैः ॥
रक्तैः पालीवतैः श्वेतैर्दाडिमैश्चण्यकद्रुमैः

प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्याश्च भागशः ॥
मरिचस्य तथा गुल्मैर्नवमल्लिकया तथा

मृद्वीकामण्डलैर्मुख्यैरतिमुक्तकमण्डलैः ॥
त्रपुसैर्वारुकानां च प्रतानैः सफलैः शुभैः

कूष्माण्डानां प्रतानैश्च अलाबूनां तथा क्वचित्॥
चिर्भटस्य प्रतानैश्च पटोलैः कारवेल्लकैः

कर्कोटकैः प्रतानैश्च वार्ताकैर्बृहतीफलैः ॥
कह्लारैर्मूलकैर्मुख्यैः शाकैश्च विविधैस्तथा

सुवर्चलाभिः सर्वाभिः सर्षपाभिस्तथैव च ॥
काकोलीक्षीरकाकोली छत्रया चातिच्छत्रया ॥२२ ।
काकमाचीमहाबद्धिशशकर्द्दलकन्दलैः ॥
तथा क्षीरिकशाकेन कालशाकेन चाप्यथ

शिम्बिधान्यैस्तथा धान्यैः सर्वैर्निरवशेषतः ॥
ओषधीभिर्विचित्राभिदीप्यमानाभिरेव च

कन्दैर्विदार्या च तथा तरूटैः स्वादुसंयुतैः ॥
सुनिषण्णाशटीशेषाराजक्षयकवास्तुकैः

आयुष्याभिर्यशस्याभिर्वर्ण्याभिश्च नराधिप ॥
जरामृत्युभयघ्नाभिः क्षुद्भयघ्नाभिरेव च

सौभाग्यजननीभिश्च वृष्याभिश्चाप्यनेकशः ॥
वेत्रवेणुलताभिश्च तथा कीचकवेणुभिः

काशैः शशाङ्कसंकाशैः शरगुल्मैस्तथा क्वचित् ॥
कुशगुल्मैस्तथा रम्यैर्गुल्मैश्चेक्षुमनोहरैः

कार्पासया तुवर्या च दुकूलेन शुभेन च ॥
तथा च कदलीखण्डैर्मनोहारिभिरुत्तमैः

तथा मरकतप्रख्यैः प्रदेशैः शाद्वलान्वितैः ॥
इरापुष्पसमायुक्तैः कुङ्कुमस्य च भागशः

तगरातिविषामांसीग्रन्थिपर्णीसुरागदैः ॥
सुवर्णपुष्पैश्च तथा भूमिपुष्पैस्तथा परैः

जम्बीरिकाभूस्तृणैश्च सरसैः सृमुकैस्तथा ॥
शृङ्गवेराजमोदाभिः कुठेरकप्रियालुकैः

जलजैश्च तथा पद्मैर्नानावर्णैः सुगन्धिभिः ॥
उदयादित्यसंकाशैः पूर्णचन्द्रनिभैस्तथा

तपनीयसवर्णैश्च अतसीपुष्पसन्निभैः ॥
शुकपत्रनिभैश्चान्यैः स्थलपद्मैश्च भागशः

पञ्चवर्णैः समाकीर्णं बहुवणैस्तथैव च ॥
दुष्टदृष्ट्याहितमुदैः कुसुमैश्चन्द्रसन्निभैः

तथा वह्निशिखाकारै राजन्रक्तोत्पलैः शुभैः ॥
नीलोत्पलैः सकह्लारैर्दुर्ज्जातककशेरुकैः

शृङ्गाटकैर्मृणालैश्च कावाटै राक्षसोत्पलैः ॥
जलजैः स्थलजैर्मूलैः फलैः पुष्पैरशेषतः

विविधैश्चैव नीवारैर्मुनिभोज्यैर्नराधिप ॥
न तद्धान्यं न तत्सस्यं न तच्छाकं न तत्फलम्

न तन्मूलं न तत्कन्दं न तत्पुष्पं नराधिप ॥
नागलोकोद्भवं यच्च नाकलोकोद्भवं च यत्

अनूपबन्धनोत्थं च तन्न यत्रास्ति यादव ॥
सदा पुष्पफलं सर्वमजस्रमृतुयोगतः

महेश्वरः स ददृशे तपसोऽर्थाय वो गतः ॥
ददृशे च तथा तत्र नानारूपान्पतत्रिणः

मयूराञ्शतपत्राँश्च कलवाचककोकिलान् ॥
तथा कादम्बकान्हंसान्कुक्कुटाञ्जलकुक्कुटान्

कृकरान्बर्कशाञ्श्यामांस्तित्तिरान्सकपिञ्जलान् ॥
धार्तराष्ट्रान्प्लवान्मद्गून्कलविङ्काञ्छुकान्बकान्

चटकांश्चक्रवाकांश्च आटकांष्टिट्टिभान्सटान् ॥
पुत्रप्रियांल्लोहपृष्टान्गोनन्दगिरिवर्तकान्

पारावतान्कामलांश्च शारकाञ्जीवजीवकान् ॥
लाववर्तकवत्तीरान्रक्तधर्मप्रभद्रकान्

ताम्रचूडान्वर्णचूडान्कोयष्टीन्खञ्जरीटकान् ॥
ऋषिपुत्रान्सहारीतान्कुक्कुटान्काष्ठकुक्कुटान्

लट्वाँल्लटेषून्गोक्ष्वेडांस्तथा कुङ्कुमचूडकान् ॥
भृङ्गराजाञ्छारपादान्भूलिङ्गान्पिण्डिमालवान्

मंजूलीयकदात्यूहगोपपुत्रान्त्सवञ्जुलान् ॥
भारद्वाजांस्तथा चाषान्सुवर्णान्रजनीयकान्

एतांश्चान्यांश्च हि बहून्पक्षिसंघान्मनोहरान् ॥
श्वापदान्विविधाकारान्मृगांश्चैव महामृगान्

व्याघ्रान्केसरिणः सिंहान्वीचिनः शरभान्वृकान् ॥
ऋक्षांस्तरक्षून्बन्धूकान्गोलाङ्गूलान्सवानरान्

शशाँल्लोकाच्छशपलान्मार्जारान्मायवः शुनः ॥
मृषिकान्नाकुलान्काचान्सिंहान्नोड्रसुरोमकान्

तथा मत्तांश्च मातङ्गान्महिषान्गवयान्वृ षान्॥
चरमान्सृमरांश्चैव तथा गोरान्नखानपि

उरभ्रांश्च तथा मेषान्सारङ्गानथ कर्कशान् ॥
रुरून्जमृष्पदानृष्पान्मर्कटान्कर्कटान्मृगान् ॥
नीलांश्चैव महानीलान्करालमृगमार्दकान्

श्वदंष्ट्रान्रामशरभान्कोडकाकपशम्बरान्

करालान्कृतमालांश्च कालपुच्छाँस्तथारुणान् ॥
उष्ट्रान्गजान्वराहाँश्च तुरगान्खरगर्दभान्

एतान्पश्यन्स मद्रेशो विरुद्धांश्च परस्परम् ॥
अविरुद्धान्वने तस्मिन्निर्वृतिं च परां ययौ ॥

तदाश्रमपदे मुख्यो बभूवात्रिः पुरा नृप ॥
तत्प्रसादात्सदा युक्तं स्थावरैर्जङ्गमैस्तथा

हिंसन्ति न तथाऽन्योन्यं हिंसकास्तु परस्परम् ॥
क्रव्यादाः प्राणिनस्तत्र सर्वे क्षीरफलाशनाः

निर्मितास्तत्र रत्यर्थमत्रिणा सुमहात्मना ॥
शिलानां निम्नदेशेषु तत्र गावः स्वयं नृप

पयः क्षरन्ति तद्दिव्यममृतस्वादुसन्निभम् ॥
क्वचिद्राजमहिष्यश्च क्वचिद्राजा च भागशः

शिलाः क्षीरेण संपूर्णा दध्ना चान्यत्र यादव ॥
स पश्यन्परमां प्रीतिमवाप वसुधाधिपः

सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यश्च विमलोदकाः ॥
मृणालकानि दिव्यानि शीतलानि च भागशः

कन्दराणि च शैलस्य सुखसेव्यानि यादव ॥
हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात्पञ्चयोजनम्

उपत्यकासु शैलस्य शिखरेषु तु विद्यते ॥
तत्रापि राजञ्छिखरं पर्वतेन्द्रस्य पाण्डुरम्

हिमपातं सदा तत्र घनाः कुर्वन्ति संहताः ॥
तत्रास्ति चापरं शृङ्गं यत्र तोयं घना घनाः

नित्यमेवाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं खरम् ॥
तदाश्रमं मनोहारि यत्र कामधरा धराः

सुरमुख्योपभो ग्यत्वाच्छाखिनः सफलाः सदा। ॥
सदोपगीतभ्रमरं सुरस्त्रीसेवितामरम्

सर्वपापक्षयकरं शैलस्येव महाकरम् ॥
वानरैः क्रीडमानैश्च देशे देशे नराधिप

हंसपुञ्जाः कृतास्तत्र चन्द्रबिम्बसमप्रभाः॥
तदाश्रमसमन्ताच्च हिमसंरुद्धकन्दरम्

शैलवाटैः परिवृतमगम्यं मनुजैः सदा॥
पूर्वाराधितदेवेशो महाराजः पुरूरवाः

तदाश्रममनुप्राप्तो देवदेवप्रसादतः॥
तदाश्रमं श्रमशमनं मनोहरं मनोहरैः कुसुमशतैरलंकृतम्॥
कृतं च तत्स्वयमथ चात्रिणा शुभं शुभप्रदं तं ददृशे स मद्रराट्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महर्ष्याश्रमवर्णनन्नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः