सुश्रुतसंहिता · अध्याय 1.34

अथातो युक्तसेनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

युक्तसेनस्य नृपतेः परानभिजिगीषतः ।

भिषजा रक्षणं कार्यं यथा तदुपदेक्ष्यते ॥

विजिगीषुः सहामात्यैर्यात्रायुक्तः प्रयत्नतः ।

रक्षितव्यो विशेषेण विषादेव नराधिपः ॥

पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम् ।

दूषयन्त्यरयस्तच्च जानीयाच्छोधयेत्तथा । ^

तस्य लिङ्गं चिकित्सा च कल्पस्थाने प्रवक्ष्यते ॥

एकोत्तरं मृत्युशतमथर्वाणः प्रचक्षते ।

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषा आगन्तवः स्मृताः ॥

दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ ।

रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्तौ वैद्यपुरोहितौ ॥

ब्रह्मा वेदाङ्गमष्टाङ्गमायुर्वेदमभाषत ।

पुरोहितमते तस्माद्वर्तेत भिषगात्मवान् ॥

संकरः सर्ववर्णानां प्रणाशो धर्मकर्मणाम् ।

प्रजानामपि चोच्छित्तिर्नृपव्यसनहेतुतः ॥

पुरुषाणां नृपाणां च केवलं तुल्यमूर्तिता ।

आज्ञा त्यागः क्षमा धैर्यं विक्रमश्चाप्यमानुषः ॥

तस्माद्देवमिवाभीक्ष्णं वाङ्ननःकर्मभिः शुभैः ।

चिन्तयेन्नृपतिं वैद्यः श्रेयांसीच्छन् विचक्षणः ॥

स्कन्धावारे च महति राजगेहादनन्तरम् ।

भवेत्सन्निहितो नित्यं सर्वोपकरणान्वितः ॥

तत्रस्थमेनं ध्वजवद्यशःख्यातिसमुच्छ्रितम् ।

उपसर्पन्त्यमोहेन विषशल्यामयार्दिताः ॥

स्वतन्त्रकुशलोऽन्येषु शास्त्रार्थेष्वबहिष्कृतः ।

वैद्यो ध्वज इवाभाति नृपतद्विद्यपूजितः ॥

वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः ।

एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः ॥

गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक् ।

व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् ॥

वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तोऽप्यपार्थकाः ।

उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाध्वर्युं विनाध्वरे ॥

वैद्यस्तु गुणवानेकस्तारयेदातुरान् सदा ।

प्लवं प्रतितरैर्हीनं कर्णधार इवाम्भसि ॥

तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती ।

लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः ॥

प्रत्युत्पन्नमद्तिर्धीमान् व्यवसायी विशारदः ।

सत्यधर्मपरो यश्च स भिषक् पाद उच्यते ॥

आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्रव्यवानात्मवानपि ।

आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते ॥

प्रशस्तदेशसंभूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ।

युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥

दोषघ्नमग्लानिकरमविकारि विपर्यये ।

समीक्ष्य दत्तं काले च भेषजं पाद उच्यते ॥

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे ।

वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ॥