सुश्रुतसंहिता · अध्याय 1.30

अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् ।

तत्त्वरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे ॥

शृणोति विविधान् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः ।

समुद्रपुरमेघानामसंपत्तौ च निःस्वनान् ॥

तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् ।

ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीतान् शृणोति च ॥

द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति ।

न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ॥

यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् ।

संजातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ॥

उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते ।

प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ॥

पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते ।

वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ॥

स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः ।

सुगन्धिर्वाति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ॥

विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् ।

उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ॥

यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः ।

यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ॥

सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् ।

गृह्णीते वान्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ॥

यो वा गन्धान्न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् ।

द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ॥

विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः ।

दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ॥

रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् ।

अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ॥

तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् ।

विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम् ॥

यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति ।

धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ॥

प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा ।

भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ॥

न पश्यति सनक्षत्रां यश्चा देवीमरुन्धतीम् ।

ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ॥

ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति ।

पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वान्यसत्त्वजाम् ॥

श्वकाककङ्कगृधृआणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् ।

पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ॥

यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते ।

आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमावाप्नुयात् ॥