સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.30

અથાતઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

શરીરશીલયોર્યસ્ય પ્રકૃતેર્વિકૃતિર્ભવેત્ ।

તત્ત્વરિષ્ટં સમાસેન વ્યાસતસ્તુ નિબોધ મે ॥

શૃણોતિ વિવિધાન્ શબ્દાન્ યો દિવ્યાનામભાવતઃ ।

સમુદ્રપુરમેઘાનામસંપત્તૌ ચ નિઃસ્વનાન્ ॥

તાન્ સ્વનાન્નાવગૃહ્ણાતિ મન્યતે ચાન્યશબ્દવત્ ।

ગ્રામ્યારણ્યસ્વનાંશ્ચાપિ વિપરીતાન્ શૃણોતિ ચ ॥

દ્વિષચ્છબ્દેષુ રમતે સુહૃચ્છબ્દેષુ કુપ્યતિ ।

ન શૃણોતિ ચ યોઽકસ્માત્તં બ્રુવન્તિ ગતાયુષમ્ ॥

યસ્તૂષ્ણમિવ ગૃહ્ણાતિ શીતમુષ્ણં ચ શીતવત્ ।

સંજાતશીતપિડકો યશ્ચ દાહેન પીડ્યતે ॥

ઉષ્ણગાત્રોઽતિમાત્રં ચ યઃ શીતેન પ્રવેપતે ।

પ્રહારાન્નાભિજાનાતિ યોઽઙ્ગચ્છેદમથાપિ વા ॥

પાંશુનેવાવકીર્ણાનિ યશ્ચ ગાત્રાણિ મન્યતે ।

વર્ણાન્યતા વા રાજ્યો વા યસ્ય ગાત્રે ભવન્તિ હિ ॥

સ્નાતાનુલિપ્તં યં ચાપિ ભજન્તે નીલમક્ષિકાઃ ।

સુગન્ધિર્વાતિ યોઽકસ્માત્તં બ્રુવન્તિ ગતાયુષમ્ ॥

વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ રસાન્ યશ્ચોપયોજિતાન્ ।

ઉપયુક્તાઃ ક્રમાદ્યસ્ય રસા દોષાભિવૃદ્ધયે ॥

યસ્ય દોષાગ્નિસામ્યં ચ કુર્યુર્મિથ્યોપયોજિતાઃ ।

યો વા રસાન્ન સંવેત્તિ ગતાસું તં પ્રચક્ષતે ॥

સુગન્ધં વેત્તિ દુર્ગન્ધં દુર્ગન્ધસ્ય સુગન્ધિતામ્ ।

ગૃહ્ણીતે વાન્યથા ગન્ધં શાન્તે દીપે ચ નીરુજઃ ॥

યો વા ગન્ધાન્ન જાનાતિ ગતાસું તં વિનિર્દિશેત્ ।

દ્વન્દ્વાન્યુષ્ણહિમાદીનિ કાલાવસ્થા દિશસ્તથા ॥

વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ ભાવાનન્યાંશ્ચ યો નરઃ ।

દિવા જ્યોતીંષિ યશ્ચાપિ જ્વલિતાનીવ પશ્યતિ ॥

રાત્રૌ સૂર્યં જ્વલન્તં વા દિવા વા ચન્દ્રવર્ચસમ્ ।

અમેઘોપપ્લવે યશ્ચ શક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ॥

તડિત્ત્વતોઽસિતાન્ યો વા નિર્મલે ગગને ઘનાન્ ।

વિમાનયાનપ્રાસાદૈર્યશ્ચ સંકુલમમ્બરમ્ ॥

યશ્ચાનિલં મૂર્તિમન્તમન્તરિક્ષં ચ પશ્યતિ ।

ધૂમનીહારવાસોભિરાવૃતામિવ મેદિનીમ્ ॥

પ્રદીપ્તમિવ લોકં ચ યો વા પ્લુતમિવામ્ભસા ।

ભૂમિમષ્ટાપદાકારાં લેખાભિર્યશ્ચ પશ્યતિ ॥

ન પશ્યતિ સનક્ષત્રાં યશ્ચા દેવીમરુન્ધતીમ્ ।

ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા તં વદન્તિ ગતાયુષમ્ ॥

જ્યોત્સ્નાદર્શોષ્ણતોયેષુ છાયાં યશ્ચ ન પશ્યતિ ।

પશ્યત્યેકાઙ્ગહીનાં વા વિકૃતાં વાન્યસત્ત્વજામ્ ॥

શ્વકાકકઙ્કગૃધૃઆણાં પ્રેતાનાં યક્ષરક્ષસામ્ ।

પિશાચોરગનાગાનાં ભૂતાનાં વિકૃતામપિ ॥

યો વા મયૂરકણ્ઠાભં વિધૂમં વહ્નિમીક્ષતે ।

આતુરસ્ય ભવેન્મૃત્યુઃ સ્વસ્થો વ્યાધિમાવાપ્નુયાત્ ॥