सुश्रुतसंहिता · अध्याय 1.25

अथातोऽष्टविधशस्त्रकर्मीयम्{ओ.}अध्यायं व्याख्यास्तामः ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।

छेद्या भगन्दरा ग्रन्थिः श्लैष्मिकस्तिलकालकः ।

व्रणवर्त्मार्बुदान्यर्शश्चर्मकीलोऽस्थिमांसगम् ॥

शल्यं जतुमणिर्मांससंघातो गलशुण्डिका ।

स्रायुमांससिराकोथो वल्मीकं शतपोनकः ॥

अध्रुषश्चोपदंशाश्च मांसकन्द्यधिमांसकः ।

भेद्या विद्रधयोऽन्यत्र सर्वजाद्ग्रन्थयस्त्रयः ॥

आदितो ये विसर्पाश्च वृद्धयः सविदारिकाः ।

प्रमेहपिडकाशोफस्तनरोगावमन्थकाः ॥

कुम्भीकानुशयीनाड्यो वृन्दौ पुष्करिकालजी ।

प्रायशः क्षुद्ररोगाश्च पुप्पुटौ तालुदन्तजौ ॥

तुण्डिकेरी गिलायुश्च पूर्वं ये च प्रपाकिणः ।

बस्तिस्तथाश्मरीहेतोर्मेदोजा ये च केचन ॥

लेख्याश्चतस्रो रोहिण्यः किलासमुपजिह्विका ।

मेदोजो दन्तवैदर्भो ग्रन्थिर्वर्त्माधिजिह्विका ॥

अर्शांसि मण्डलं मांसकन्दी मांसोन्नतिस्तथा ।

वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धिर्दकोदरम् ॥

एष्या नाड्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च ।

आहार्याः शर्करास्तिस्रो दन्तकर्णमलोऽश्मरी ॥

शल्यानि मूढगर्भाश्च वर्चश्च निचितं गुदे ।

स्राव्या विद्रधयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते ॥

कुष्ठानि वायुः सरुजः शोफो यश्चैकदेशजः ।

पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम् ॥

अर्बुदानि विसर्पाश्च ग्रन्थयश्चादितस्तु ये ।

त्रयस्त्रयश्चोपदंशाः स्तनरोगा विदारिका ॥

सुषिरो गलशालूकं कण्टकाः कृमिदन्तकः ।

देन्तवेष्टः सोपकुशः शीतादो दन्तपुप्पुटः ॥

पित्तासृक्कफजाश्चौष्ठ्याः क्षुद्ररोगाश्च भूयशः ।

सीव्या मेदःसमुत्थाश्च भिन्नाः सुलिखिता गदाः ॥

सद्योव्रणाश्च ये चैव चलसन्धिव्यपाश्रिताः ।

न क्षाराग्निविषैर्जुष्टा न च मारुतवाहिनः ॥

नान्तर्लोहितशल्याश्च तेषु सम्यग्विशोधनम् ।

पांशुरोमनखादीनि चलमस्थि भवेच्च यत् ॥

अहृतानि यतोऽमूनि पाचयेयुर्भृशं व्रणम् ।

रुजश्च विविधाः कुर्युस्तस्मादेतान् विशोधयेत् ॥

ततो व्रणं समुन्नम्य स्थापयित्वा यथास्थितम् ।

सीव्येत् सूक्ष्मेण सूत्रेण वल्केनाश्मन्तकस्य वा ॥

शणजक्षौमसूत्राभ्यां स्नाय्वा बालेन वा पुनः ।

मूर्वागुडूचीतानैर्वा सीव्येद्वेल्लितकं शनैः ॥

सीव्येद्गोफणिकां वापि सीव्येद्वा तुन्नसेवनीम् ।

ऋजुग्रन्थिमथो वापि यथायोगमथापि वा ॥

देशेऽल्पमांसे सन्धौ च सूची वृत्ताङ्गुलद्वयम् ।

आयता त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा मांसले वापि पूजिता ॥

धनुर्वक्रा हिता मर्मफलकोशोदरोपरि ।

इत्येतास्त्रिविधाः सूचीस्तीक्ष्णाग्राः सुसमाहिताः ॥

कारयेन्मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिमण्डलाः ।

नातिदूरे निकृष्टे वा सूचीं कर्मणि पातयेत् ॥

दूराद्रुजो व्रणौष्ठस्य सन्निकृष्टेऽवलुञ्चनम् ॥

अथ क्षौमपिचुच्छन्नं सुस्यूतं प्रतिसारयेत् ।

प्रियङ्ग्वञ्जनयष्ट्याह्वरोध्रचूर्नैः समन्ततः ॥

शल्लकीफलचूर्न्णैर्वा क्षौमध्यामेन वा पुनः ।

ततो व्रणं यथायोगं बद्ध्वाचारिकमादिशेत् ॥

एतदष्टविधं कर्म समासेन प्रकीर्तितम् ।

चिकित्सितेषु कार्त्स्न्येन विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ॥

हीनातिरिक्तं तिर्यक् च गात्रच्छेदनमात्मनः ।

एताश्चतस्रोऽष्टविधे कर्मणि व्यापदः स्मृताः ।

अज्ञानलोभाहितवाक्ययोगभयप्रमोहैरपरैश्च भावैः ।

यदा प्रयुञ्जीत भिषक् कुशस्त्रं तदा स शेषान् कुरुते विकारान् ॥

तं क्षारशस्त्राग्निभिरौषधैश्च भूयोऽभियुञ्जानमयुक्तियुक्तम् ।

जिजीविषुर्दूरत एव वैद्यं विवर्जयेदुग्रविषाहितुल्यम् ॥

तदेव युक्तं त्वति मर्मसन्धीन् हिंस्यात् सिराः स्नायुमथास्थि चैव ।

मूर्खप्रयुक्तं पुरुषं क्षणेन प्राणैर्वियुञ्ज्यादथवा कथंचित् ॥

भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं संलयनोष्णते च ।

स्रस्ताङ्गता मूर्च्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजो वातकृताश्च तास्ताः ॥

मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव ।

दशार्धसंख्येष्वपि हि क्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ॥

सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेद्वै क्षततश्च वायुः ।

करोति रोगान् विविधान् यथोक्तांश्छिन्नासु भिन्नास्वथवा सिरासु ॥

कौब्ज्यं शरीराव्यवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च ।

चिराद्द्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ॥

शोफातिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः पर्वसु भेदशोफौ ।

क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सन्धिकर्मोपरतिश्च लिङ्गम् ॥

घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु न शान्तिरस्ति ।

तृष्णाङ्गसादौ श्वयथुश्च रुक्षः तमस्थिविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ॥

यथास्वमेतानि विभावयेयुर्लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु ।

स्पर्शं न जानाति विपाण्डुवर्णो यो मांसमर्मण्यभिताडितः स्यात् ॥

आत्मानमेवाथ जघन्यकारी शस्त्रेण यो हन्ति हि कर्म कुर्वन् ।

तमात्मावानात्महनं कुवैद्यं विवर्जयेदायुरभीप्समानः ॥

तिर्यक्प्रणिहिते शस्त्रे दोषाः पुर्वमुदाहृताः ।

तस्मात् परिहरन् दोषान् कुरुयाच्छस्त्रनिपातनम् ॥

मातरं पितरं पुत्रान् बान्धवानपि चातुरः ।

अप्येतानभिशङ्केत वैद्ये विश्वासमेति च ॥

विसृजत्यात्मनात्मानं न चैनं परिशङ्कते ।

तस्मात् पुत्रवदेवैनं पालयेदातुरं भिषक् ॥

धर्मार्थौ कीर्तिमित्यर्थं सतां ग्रहणमुत्तमम् ।

प्राप्नुयात् स्वर्गवासं च हितमारभ्य कर्मणा ॥

कर्मणा कश्चिदेकेन द्वाभ्यां कश्चित्त्रिभिस्तथा ।

विकारः साध्यते कश्चिच्चतुर्भिरपि कर्मभिः ॥