સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.25
અથાતોઽષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયમ્{ઓ.}અધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્તામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ।
છેદ્યા ભગન્દરા ગ્રન્થિઃ શ્લૈષ્મિકસ્તિલકાલકઃ ।
વ્રણવર્ત્માર્બુદાન્યર્શશ્ચર્મકીલોઽસ્થિમાંસગમ્ ॥
શલ્યં જતુમણિર્માંસસંઘાતો ગલશુણ્ડિકા ।
સ્રાયુમાંસસિરાકોથો વલ્મીકં શતપોનકઃ ॥
અધ્રુષશ્ચોપદંશાશ્ચ માંસકન્દ્યધિમાંસકઃ ।
ભેદ્યા વિદ્રધયોઽન્યત્ર સર્વજાદ્ગ્રન્થયસ્ત્રયઃ ॥
આદિતો યે વિસર્પાશ્ચ વૃદ્ધયઃ સવિદારિકાઃ ।
પ્રમેહપિડકાશોફસ્તનરોગાવમન્થકાઃ ॥
કુમ્ભીકાનુશયીનાડ્યો વૃન્દૌ પુષ્કરિકાલજી ।
પ્રાયશઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ પુપ્પુટૌ તાલુદન્તજૌ ॥
તુણ્ડિકેરી ગિલાયુશ્ચ પૂર્વં યે ચ પ્રપાકિણઃ ।
બસ્તિસ્તથાશ્મરીહેતોર્મેદોજા યે ચ કેચન ॥
લેખ્યાશ્ચતસ્રો રોહિણ્યઃ કિલાસમુપજિહ્વિકા ।
મેદોજો દન્તવૈદર્ભો ગ્રન્થિર્વર્ત્માધિજિહ્વિકા ॥
અર્શાંસિ મણ્ડલં માંસકન્દી માંસોન્નતિસ્તથા ।
વેધ્યાઃ સિરા બહુવિધા મૂત્રવૃદ્ધિર્દકોદરમ્ ॥
એષ્યા નાડ્યઃ સશલ્યાશ્ચ વ્રણા ઉન્માર્ગિણશ્ચ ।
આહાર્યાઃ શર્કરાસ્તિસ્રો દન્તકર્ણમલોઽશ્મરી ॥
શલ્યાનિ મૂઢગર્ભાશ્ચ વર્ચશ્ચ નિચિતં ગુદે ।
સ્રાવ્યા વિદ્રધયઃ પઞ્ચ ભવેયુઃ સર્વજાદૃતે ॥
કુષ્ઠાનિ વાયુઃ સરુજઃ શોફો યશ્ચૈકદેશજઃ ।
પાલ્યામયાઃ શ્લીપદાનિ વિષજુષ્ટં ચ શોણિતમ્ ॥
અર્બુદાનિ વિસર્પાશ્ચ ગ્રન્થયશ્ચાદિતસ્તુ યે ।
ત્રયસ્ત્રયશ્ચોપદંશાઃ સ્તનરોગા વિદારિકા ॥
સુષિરો ગલશાલૂકં કણ્ટકાઃ કૃમિદન્તકઃ ।
દેન્તવેષ્ટઃ સોપકુશઃ શીતાદો દન્તપુપ્પુટઃ ॥
પિત્તાસૃક્કફજાશ્ચૌષ્ઠ્યાઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ ભૂયશઃ ।
સીવ્યા મેદઃસમુત્થાશ્ચ ભિન્નાઃ સુલિખિતા ગદાઃ ॥
સદ્યોવ્રણાશ્ચ યે ચૈવ ચલસન્ધિવ્યપાશ્રિતાઃ ।
ન ક્ષારાગ્નિવિષૈર્જુષ્ટા ન ચ મારુતવાહિનઃ ॥
નાન્તર્લોહિતશલ્યાશ્ચ તેષુ સમ્યગ્વિશોધનમ્ ।
પાંશુરોમનખાદીનિ ચલમસ્થિ ભવેચ્ચ યત્ ॥
અહૃતાનિ યતોઽમૂનિ પાચયેયુર્ભૃશં વ્રણમ્ ।
રુજશ્ચ વિવિધાઃ કુર્યુસ્તસ્માદેતાન્ વિશોધયેત્ ॥
તતો વ્રણં સમુન્નમ્ય સ્થાપયિત્વા યથાસ્થિતમ્ ।
સીવ્યેત્ સૂક્ષ્મેણ સૂત્રેણ વલ્કેનાશ્મન્તકસ્ય વા ॥
શણજક્ષૌમસૂત્રાભ્યાં સ્નાય્વા બાલેન વા પુનઃ ।
મૂર્વાગુડૂચીતાનૈર્વા સીવ્યેદ્વેલ્લિતકં શનૈઃ ॥
સીવ્યેદ્ગોફણિકાં વાપિ સીવ્યેદ્વા તુન્નસેવનીમ્ ।
ઋજુગ્રન્થિમથો વાપિ યથાયોગમથાપિ વા ॥
દેશેઽલ્પમાંસે સન્ધૌ ચ સૂચી વૃત્તાઙ્ગુલદ્વયમ્ ।
આયતા ત્ર્યઙ્ગુલા ત્ર્યસ્રા માંસલે વાપિ પૂજિતા ॥
ધનુર્વક્રા હિતા મર્મફલકોશોદરોપરિ ।
ઇત્યેતાસ્ત્રિવિધાઃ સૂચીસ્તીક્ષ્ણાગ્રાઃ સુસમાહિતાઃ ॥
કારયેન્માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિમણ્ડલાઃ ।
નાતિદૂરે નિકૃષ્ટે વા સૂચીં કર્મણિ પાતયેત્ ॥
દૂરાદ્રુજો વ્રણૌષ્ઠસ્ય સન્નિકૃષ્ટેઽવલુઞ્ચનમ્ ॥
અથ ક્ષૌમપિચુચ્છન્નં સુસ્યૂતં પ્રતિસારયેત્ ।
પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વરોધ્રચૂર્નૈઃ સમન્તતઃ ॥
શલ્લકીફલચૂર્ન્ણૈર્વા ક્ષૌમધ્યામેન વા પુનઃ ।
તતો વ્રણં યથાયોગં બદ્ધ્વાચારિકમાદિશેત્ ॥
એતદષ્ટવિધં કર્મ સમાસેન પ્રકીર્તિતમ્ ।
ચિકિત્સિતેષુ કાર્ત્સ્ન્યેન વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ॥
હીનાતિરિક્તં તિર્યક્ ચ ગાત્રચ્છેદનમાત્મનઃ ।
એતાશ્ચતસ્રોઽષ્ટવિધે કર્મણિ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ ।
અજ્ઞાનલોભાહિતવાક્યયોગભયપ્રમોહૈરપરૈશ્ચ ભાવૈઃ ।
યદા પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ કુશસ્ત્રં તદા સ શેષાન્ કુરુતે વિકારાન્ ॥
તં ક્ષારશસ્ત્રાગ્નિભિરૌષધૈશ્ચ ભૂયોઽભિયુઞ્જાનમયુક્તિયુક્તમ્ ।
જિજીવિષુર્દૂરત એવ વૈદ્યં વિવર્જયેદુગ્રવિષાહિતુલ્યમ્ ॥
તદેવ યુક્તં ત્વતિ મર્મસન્ધીન્ હિંસ્યાત્ સિરાઃ સ્નાયુમથાસ્થિ ચૈવ ।
મૂર્ખપ્રયુક્તં પુરુષં ક્ષણેન પ્રાણૈર્વિયુઞ્જ્યાદથવા કથંચિત્ ॥
ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં સંલયનોષ્ણતે ચ ।
સ્રસ્તાઙ્ગતા મૂર્ચ્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજો વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ ॥
માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમસ્તથૈવ ।
દશાર્ધસંખ્યેષ્વપિ હિ ક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્ ॥
સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેદ્વૈ ક્ષતતશ્ચ વાયુઃ ।
કરોતિ રોગાન્ વિવિધાન્ યથોક્તાંશ્છિન્નાસુ ભિન્નાસ્વથવા સિરાસુ ॥
કૌબ્જ્યં શરીરાવ્યવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ ।
ચિરાદ્દ્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ॥
શોફાતિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ પર્વસુ ભેદશોફૌ ।
ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સન્ધિકર્મોપરતિશ્ચ લિઙ્ગમ્ ॥
ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શાન્તિરસ્તિ ।
તૃષ્ણાઙ્ગસાદૌ શ્વયથુશ્ચ રુક્ષઃ તમસ્થિવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ॥
યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેયુર્લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ ।
સ્પર્શં ન જાનાતિ વિપાણ્ડુવર્ણો યો માંસમર્મણ્યભિતાડિતઃ સ્યાત્ ॥
આત્માનમેવાથ જઘન્યકારી શસ્ત્રેણ યો હન્તિ હિ કર્મ કુર્વન્ ।
તમાત્માવાનાત્મહનં કુવૈદ્યં વિવર્જયેદાયુરભીપ્સમાનઃ ॥
તિર્યક્પ્રણિહિતે શસ્ત્રે દોષાઃ પુર્વમુદાહૃતાઃ ।
તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાન્ કુરુયાચ્છસ્ત્રનિપાતનમ્ ॥
માતરં પિતરં પુત્રાન્ બાન્ધવાનપિ ચાતુરઃ ।
અપ્યેતાનભિશઙ્કેત વૈદ્યે વિશ્વાસમેતિ ચ ॥
વિસૃજત્યાત્મનાત્માનં ન ચૈનં પરિશઙ્કતે ।
તસ્માત્ પુત્રવદેવૈનં પાલયેદાતુરં ભિષક્ ॥
ધર્માર્થૌ કીર્તિમિત્યર્થં સતાં ગ્રહણમુત્તમમ્ ।
પ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગવાસં ચ હિતમારભ્ય કર્મણા ॥
કર્મણા કશ્ચિદેકેન દ્વાભ્યાં કશ્ચિત્ત્રિભિસ્તથા ।
વિકારઃ સાધ્યતે કશ્ચિચ્ચતુર્ભિરપિ કર્મભિઃ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0