सुश्रुतसंहिता · अध्याय 1.19

अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्त्रिः ॥

व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत् तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कर्यम् ॥

प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते ।

निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः ॥

तस्मिन् शयनमसंबाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत् ॥

सुखचेष्टाप्रचारः स्यात् स्वास्तीर्णे शयने व्रणी ।

प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः ॥

तस्मिन् सुहृद्भिरनुकूलैः प्रियंवदैरुपास्यमानो यथेष्टमासीत् ॥

सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः ।

आश्वासयन्तो बहुशस्त्वनुकूलाः प्रियंवदाः ॥

न च दिवानिद्रावशगः स्यात् ॥

दिवास्वप्नाद्द्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा ।

श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत् ॥॥

उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्वप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत् ॥

स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च ।

व्रणितो न निषेवेत शक्तिमानपि मानवः ॥

उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता ।

प्राप्नुयान्मारुतादङ्गे रुजस्तस्माद्विवर्जयेत् ॥

गम्यानां च स्त्रीणां संदर्शनसंभाषणसंस्पर्शनानि दूरतः परिहरेत् ॥

स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत् ।

ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान् सोऽसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात् ॥

नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदकमांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीन् परिहरेत् ॥

तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽयं वर्ग उदाहृतः ।

दोषसंजननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः ॥

मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवशीधुसुराविकारान् परिहरेत् ॥

मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः ।

आशुकारि च तत् पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्द्रणम् ॥

वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनाश्रवणदर्शनेर्ष्यामर्षभयक्रोधशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशनशयनोपवासवाग्व्यायामस्थानचङ्क्रमणशीतवातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्या बाधाः परिहरेत् ॥

व्रणिनः संप्रतप्तस्य कारणैरेवमादिभिः ।

क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्ग जीर्यति ॥

अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् ।

ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात् ॥

सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरेण भवितव्यमिति । तत् कस्य हेतोः हिंसाविहाराणि हि महावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात् क्षतजनिमित्तं व्रणिनमुपसर्पन्ति सत्कारार्थं जिघांसूनि वा कदाचित् ॥

भवति चात्र ।

तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना ।

धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत् ॥

ते तु संतर्पिता आत्मवन्तम्क् न हिंस्युः । तस्मात् सततमतन्द्रितो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलङ्कृते वेश्मनि सांपन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत ॥

संपदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः ।

आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ॥

ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैरपरैश्चाशीर्विधानैरुपाध्याया भिषजश्च सन्ध्ययो रक्षां कुर्युः ॥

सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च ।

द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रमतन्द्रितः ॥

छत्रामतिच्छत्रां लाङ्गू(आ.ङ्ग)लीं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत् ॥

व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत् ।

न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत् ॥

अनेन विधिना युक्तमादावेव निशाचराः ।

वनं केशारिणाक्रान्तं वर्जयन्ति मृगा इव ॥

जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्रवोत्तरम् ।

भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति ॥

तण्डुलीयकजीवन्तीसुनिषण्णकवास्तुकैः ।

बालमूलकवातार्कपटोलैः कारवेल्लकैः ॥

सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः ।

अन्यैरेवंगुणैर्वापि मुद्गादीनां रसेन वा ॥

शक्तून् विलेपीं कुल्माषं जलं चापि शृतं पिबेत् ।

दिवा न निद्रावशगो निवातगृहगोचरः ॥ ^

व्रणी वैद्यवशे तिष्ठन् शीघ्रं व्रणमपोहति ।

व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागरात् ।

तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात् ॥

एवंवृत्तसमाचारो व्रणी संपद्यते सुखी ।

आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा ॥