સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.19

અથાતો વ્રણિતોપાસનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્ત્રિઃ ॥

વ્રણિતસ્ય પ્રથમમેવાગારમન્વિચ્છેત્ તચ્ચાગારં પ્રશસ્તવાસ્ત્વાદિકં કર્યમ્ ॥

પ્રશસ્તવાસ્તુનિ ગૃહે શુચાવાતપવર્જિતે ।

નિવાતે ન ચ રોગાઃ સ્યુઃ શારીરાગન્તુમાનસાઃ ॥

તસ્મિન્ શયનમસંબાધં સ્વાસ્તીર્ણં મનોજ્ઞં પ્રાક્શિરસ્કં સશસ્ત્રં કુર્વીત્ ॥

સુખચેષ્ટાપ્રચારઃ સ્યાત્ સ્વાસ્તીર્ણે શયને વ્રણી ।

પ્રાચ્યાં દિશિ સ્થિતા દેવાસ્તત્પૂજાર્થં ચ તચ્છિરઃ ॥

તસ્મિન્ સુહૃદ્ભિરનુકૂલૈઃ પ્રિયંવદૈરુપાસ્યમાનો યથેષ્ટમાસીત્ ॥

સુહૃદો વિક્ષિપન્ત્યાશુ કથાભિર્વ્રણવેદનાઃ ।

આશ્વાસયન્તો બહુશસ્ત્વનુકૂલાઃ પ્રિયંવદાઃ ॥

ન ચ દિવાનિદ્રાવશગઃ સ્યાત્ ॥

દિવાસ્વપ્નાદ્દ્રણે કણ્ડૂર્ગાત્રાણાં ગૌરવં તથા ।

શ્વયથુર્વેદના રાગઃ સ્રાવશ્ચૈવ ભૃશં ભવેત્ ॥॥

ઉત્થાનસંવેશનપરિવર્તનચઙ્ક્રમણોચ્ચૈર્ભાષણાદ્યાસ્વાત્મચેષ્ટાસ્વપ્રમત્તો વ્રણં સંરક્ષેત્ ॥

સ્થાનાસનં ચઙ્ક્રમણં દિવાસ્વપ્નં તથૈવ ચ ।

વ્રણિતો ન નિષેવેત શક્તિમાનપિ માનવઃ ॥

ઉત્થાનાદ્યાસનં સ્થાનં શય્યા ચાતિનિષેવિતા ।

પ્રાપ્નુયાન્મારુતાદઙ્ગે રુજસ્તસ્માદ્વિવર્જયેત્ ॥

ગમ્યાનાં ચ સ્ત્રીણાં સંદર્શનસંભાષણસંસ્પર્શનાનિ દૂરતઃ પરિહરેત્ ॥

સ્ત્રીદર્શનાદિભિઃ શુક્રં કદાચિચ્ચલિતં સ્રવેત્ ।

ગ્રામ્યધર્મકૃતાન્દોષાન્ સોઽસંસર્ગેઽપ્યવાપ્નુયાત્ ॥

નવધાન્યમાષતિલકલાયકુલત્થનિષ્પાવહરિતકશાકામ્લલવણકટુકગુડપિષ્ટવિકૃતિવલ્લૂરશુષ્કશાકાજાવિકાનૂપૌદકમાંસવસાશીતોદકકૃશરાપાયસદધિદુગ્ધતક્રપ્રભૃતીન્ પરિહરેત્ ॥

તક્રાન્તો નવધાન્યાદિર્યોઽયં વર્ગ ઉદાહૃતઃ ।

દોષસંજનનો હ્યેષ વિજ્ઞેયઃ પૂયવર્ધનઃ ॥

મદ્યપશ્ચ મૈરેયારિષ્ટાસવશીધુસુરાવિકારાન્ પરિહરેત્ ॥

મદ્યમમ્લં તથા રૂક્ષં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વીર્યતઃ ।

આશુકારિ ચ તત્ પીતં ક્ષિપ્રં વ્યાપાદયેદ્દ્રણમ્ ॥

વાતાતપરજોધૂમાવશ્યાયાતિસેવનાતિભોજનાનિષ્ટભોજનાશ્રવણદર્શનેર્ષ્યામર્ષભયક્રોધશોકધ્યાનરાત્રિજાગરણવિષમાશનશયનોપવાસવાગ્વ્યાયામસ્થાનચઙ્ક્રમણશીતવાતવિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણમક્ષિકાદ્યા બાધાઃ પરિહરેત્ ॥

વ્રણિનઃ સંપ્રતપ્તસ્ય કારણૈરેવમાદિભિઃ ।

ક્ષીણશોણિતમાંસસ્ય ભુક્તં સમ્યઙ્ગ જીર્યતિ ॥

અજીર્ણાત્ પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્ ।

તતઃ શોફરુજાસ્રાવદાહપાકાનવાપ્નુયાત્ ॥

સદા નીચનખરોમ્ણા શુચિના શુક્લવાસસા શાન્તિમઙ્ગલદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરેણ ભવિતવ્યમિતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ હિંસાવિહારાણિ હિ મહાવીર્યાણિ રક્ષાંસિ પશુપતિકુબેરકુમારાનુચરાણિ માંસશોણિતપ્રિયત્વાત્ ક્ષતજનિમિત્તં વ્રણિનમુપસર્પન્તિ સત્કારાર્થં જિઘાંસૂનિ વા કદાચિત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

તેષાં સત્કારકામાનાં પ્રયતેતાન્તરાત્મના ।

ધૂપબલ્યુપહારાંશ્ચ ભક્ષ્યાંશ્ચૈવોપહારયેત્ ॥

તે તુ સંતર્પિતા આત્મવન્તમ્ક્ ન હિંસ્યુઃ । તસ્માત્ સતતમતન્દ્રિતો જનપરિવૃતો નિત્યં દીપોદકશસ્ત્રસ્રગ્દામપુષ્પલાજાદ્યલઙ્કૃતે વેશ્મનિ સાંપન્મઙ્ગલમનોઽનુકૂલાઃ કથાઃ શૃણ્વન્નાસીત ॥

સંપદાદ્યનુકૂલાભિઃ કથાભિઃ પ્રીતમાનસઃ ।

આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાય ક્ષિપ્રં સુખમવાપ્નુયાત્ ॥

ઋગ્યજુઃસામાથર્વવેદાભિહિતૈરપરૈશ્ચાશીર્વિધાનૈરુપાધ્યાયા ભિષજશ્ચ સન્ધ્યયો રક્ષાં કુર્યુઃ ॥

સર્ષપારિષ્ટપત્રાભ્યાં સર્પિષા લવણેન ચ ।

દ્વિરહ્નઃ કારયેદ્ધૂપં દશરાત્રમતન્દ્રિતઃ ॥

છત્રામતિચ્છત્રાં લાઙ્ગૂ(આ.ઙ્ગ)લીં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીં લક્ષ્મીં ગુહામતિગુહાં વચામતિવિષાં શતવીર્યાં સહસ્રવીર્યાં સિદ્ધાર્થકાંશ્ચ શિરસા ધારયેત્ ॥

વ્યજ્યેત બાલવ્યજનૈર્વ્રણં ન ચ વિઘટ્ટયેત્ ।

ન તુદેન્ન ચ કણ્ડૂયેચ્છયાનઃ પરિપાલયેત્ ॥

અનેન વિધિના યુક્તમાદાવેવ નિશાચરાઃ ।

વનં કેશારિણાક્રાન્તં વર્જયન્તિ મૃગા ઇવ ॥

જીર્ણશાલ્યોદનં સ્નિગ્ધમલ્પમુષ્ણં દ્રવોત્તરમ્ ।

ભુઞ્જાનો જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ ॥

તણ્ડુલીયકજીવન્તીસુનિષણ્ણકવાસ્તુકૈઃ ।

બાલમૂલકવાતાર્કપટોલૈઃ કારવેલ્લકૈઃ ॥

સદાડિમૈઃ સામલકૈર્ઘૃતભૃષ્ટૈઃ સસૈન્ધવૈઃ ।

અન્યૈરેવંગુણૈર્વાપિ મુદ્ગાદીનાં રસેન વા ॥

શક્તૂન્ વિલેપીં કુલ્માષં જલં ચાપિ શૃતં પિબેત્ ।

દિવા ન નિદ્રાવશગો નિવાતગૃહગોચરઃ ॥ ^

વ્રણી વૈદ્યવશે તિષ્ઠન્ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ ।

વ્રણે શ્વયથુરાયાસાત્ સ ચ રાગશ્ચ જાગરાત્ ।

તૌ ચ રુક્ ચ દિવાસ્વાપાત્તાશ્ચ મૃત્યુશ્ચ મૈથુનાત્ ॥

એવંવૃત્તસમાચારો વ્રણી સંપદ્યતે સુખી ।

આયુશ્ચ દીર્ઘમાપ્નોતિ ધન્વન્તરિવચો યથા ॥