स्कन्द पुराण · अध्याय 8.6

अध्यायाः ५१ -

सनत्कुमार उवाच
सुकेशस्तु ततो व्यास पितुः श्रुत्वा सुदीनवत्

दुःखित२ श्चिन्तयामास जन्तुना तां गतिं तदा३ ॥ १ । ।
५८ विद्विष्टः
-
ख
.

...
स्तदा
-
ख
.

....
भक्ष्यो
-
ख
.
। ६१ तव पुत्रक
-
क
.
। ६२ यथागति
-
क
.,
यथामति
-
ख
.
। ६३ भक्तः
-
घ
.
।
६४ सर्वयम्येः
-
ख
.

धन्यैर्विंशस्य
-
मायुष्यं
-
ख
.
। ६६ श्राव्यं
-
क
.
ख
.
। ६७ स्वर्गमिच्छता
-
ख
.
। ६८ सुमतिप्रदं
-
घ
.
। ६९ नरककीर्तनं समाप्तं
-
घ
.
।
१ दीनवाक्
-
क
..
वान्
-
ख
.
घ
.
। २ दीनवत्
-
क
.
घ
.
। ३ गतिचिन्तकः
-
ख
.

चिन्तयाभिपरीतात्मा दुःखेन च समाहतः

जन्तूनां मोक्षणोपायं मूढचेता न जज्ञिवान्५ । । २। ।
चिन्तापन्नः६ स तु यदा पितॄँ स्तान्नाभ्यभाषत

तदा ते पितरः सर्वे सुकेशमिदमूचिरे ।

पितर ऊचुः
अतीव किं चिन्तयसि कुतश्चिन्ता तवानघ ।
ईश्वरस्य सतः पुत्र९ नेदं तव विधीयते ॥४। ।
सुकेश उवाच
जन्तूनां कर्मजं क्लेशं श्रुत्वा युष्माभिरीरितम् ।
चिन्तयामि कथं तेषां मोक्षोपायो भवेदिति ॥५। ।
पितर ऊचुः
अनादृत्य क्षयं१० पुत्र मोक्षस्तेषां न विद्यते ।
कर्मणः स्वकृतस्येह स च भोगात् क्षयो मतः

भोगश्च नरकेवश्यं जन्तुना सं११ विधीयते ।
न च ते नारकाः१२ शक्या हर्त्तुं१३ कर्मक्षयं विना ॥७। ।
अशक्याः खलु ये ह्यर्था न तान् प्राज्ञस्समारभेत् ।
अर्णवस्य१४ प्रतरणं यथा त्वां मृत्युमृच्छति१५

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तः स१६ तेजस्वी पितॄँ स्तान् हॄच्छयावृतः

उवाच प्रणतो भूत्वा मावमध्वं१८ सुतं हि माम् ।

४ सर्वेषां करुणात्मनां
-
ख
.,
समाहितः
-
घ
.
। ५ मूढचेता
-
क
.,
कथं स्यादिति निश्चयं
-
ख
.,
चिंतयामास वै तदा
-
घ
.

चिन्तयानः
-
घ
.
। ७ तदा
-
ख
.
। ८ तान्यु
(
नु
)
वाच पितॄन् स तु
(
सुतः
?) -
ख
.,
नाभ्यभाषत
-
क
.
ख
.,.. .
श्चागत्य भाषते
-
घ
.
। ९ महादेवप्रसादाद्धि
-
ख
.

...
मनादृत्य
-
घ
..
पापक्षयं विना
-
ख
.
। ११ स
-
क
.
ख
.
। १२ नरकाः
-
क
.
घ
.
। १३ हन्तुं
-
घ
.
। १४ अर्णवस्येव
-
ख
.
। १५ तीरमप्राप्य नश्यति
-
ख
.

...
श्च
-
ख
.
। १७ कृपया वृतः
-
घ
.
। १८ मावमंस्था
-
क
.
ख
.
घ
.

का शक्तिर्मम१९ तान् जन्तून् बलात् तारयितुं शुभान्

महादेवप्रसादस्तान्२१ तारयिष्यति२२ दुर्गतीन्२३ । ।8.51.१

यूयं यथैव२४ तीर्णाः स्थ नरकस्था विचेतसः

तथा ते२६ जन्तवस्सर्वे तरिष्यन्ति२७ न संशयः । । ११ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्तान् स तदा२८मन्त्र्य महात्मा गणनायकः ।
संप्रविश्य समुद्राम्भो ह्यन्तर्जलगतस्तदा२९ ॥ १२ । ।
जजाप रुद्रान् शुद्धात्मा निश्चलः सुसमाहितः ।
जपतस्तस्य योगेन युक्तस्य च महात्मनः ॥१ ३ । ।
त्रैलोक्यमखिलं व्यास३० तपसाभूत् प्रतापितम्

ततो देवास्तदा सर्वे पितामहमथाब्रुवन्

किमिदं भगवन् सर्वे तप्याम विवशा वयम् ।
कस्येदं तपसो वीर्यं कस्य योगोयमीदृशः

क एष सुरशार्दूल तपस्तप्यति३२ दारुणम्

यावदेवं न दहति यावन्नैव न कुप्यते ॥ १

तावत् सर्वानभिप्रायान् तस्य संपादय प्रभो ।
स एवमुक्तो३४ देवैस्तैर्भगवान् देवसत्तमः३५ । ।१७। ।
उवाच मा भयं वोस्तु नायं कश्चिदसंमतः ।
स एष देवदेवस्य३६ महात्मा३७ गणनायकः ।

समुद्रान्तर्जलासीनो३८ रुद्रान् जपति योगवान् ।
न चास्य दुष्टोभिप्रायो लोकान्प्रति महाबलाः३९ । ।१

१९ का गतिर्मम
-
ख
.
। २० पितः
-
घ
.

...
प्रसादात्तान्
-
क
.,
प्रसादात्तां
-
घ
.
। २२ नाशयिष्यति
-
घ नाशयिष्यामि
-
क
.
घ
.

दुर्गतिम्
-
घ
.
। २४ तथैव
-
क
.
। २५ पितामहाः
-
ख
.
। २६ तथैव
-
घ
.
। २७ भविष्यान्ति
-
घ
.
। २८ पितरो
-
ख
.

?. .
स्तथा
-
क । ३० सर्वं
-
क
.
। ३१ प्रधूपित इ
(
मि
)
वाभवत्
-
ख
.

.?.
स्तप
-
क
.,
स्तपस्यति
-
ख
.
। ३३ सुदारुणम्
-
ख
.
। ३४ एवमुक्तः सः
-
घ । ३५ कमलासनः
-
ख । ३६ एष देवस्य
रुद्रस्य
-
क घ । ३७ सुकेशो
-
ख
.
। ३८ र्जले सम्यक्
-
ख
.
। ३९ परिपूर्णोर्थः सर्वेषां करुणात्मकः
-
ख
.

नारकानेव नरकादुद्धर्तुमभिमन्यते ।
तद्४० यूयं यदि४१ मन्यध्वे४२ गत्वा रुद्रं प्रणम्य च

अर्थयामोस्य देवस्य क्रियतामीप्सितो वरः ।
एवमस्त्विति ते सर्वे ब्रह्मणा सह संगताः

गता मन्दरमव्यग्रा४३ नन्दिना संप्रवेशिताः ।
ते दृष्टवा देवमीशानं स्तुत्वेदमब्रुवन्४४ विभुम्४५

सुकेशो भगवन् तुभ्यं वल्लभो गणनायकः ।
कारुण्यं४६ प्राणिनां कृत्वा तपस्तप्यति दुश्चरम् ।

तस्य कामं सकामं४७ त्वं कुरुष्व भुवनेश्वर ।
तेषां विज्ञप्तिमाकर्ण्य देवदेवस्ततो४८ भवः

ब्रह्माद्यैः सहितोभ्यागात्४९ सुकेशस्य तदान्तिकम्

समुद्रस्तत्र ये चान्ये५१ मुनयः५२ शंसितव्रताः

अर्ध्यमादाय शतशो५३ नेमुः शङ्करमागतम् ।
तमसौ गणपश्रेष्ठं देवदेव इदं वचः ।

प्रोवाच मधुरं व्यास मनःश्रोत्रसुखावहम् ।
वत्सोत्तिष्ठ सुकेश त्वं प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

सर्वं तत्५४ संप्रदास्यामि त्वं हि५५ नन्दिसमो मम ।
ततः सुकेश उत्थाय स्तुत्वा च५६ वृषभध्वजम्

प्रणिपत्य पुनर्वव्रे कामं पूर्वसमीहितम्

नरकेषु नरा देव यात्यन्ते पापकारिणः५८

तेषामुपरि५९ चेतो मे दुःखेनार्दितमीश्वर

ते यथा प्रतिमुच्यन्ते सर्व एव जगत्प्रभोः६१ । ।8.51.३

.
ते
-
क
.

..
.
मभि
-
ख
.

मन्यध्वं
-
क
.
ख
.
घ
.
। ४३ मन्दिरमव्यग्रा
-
क
.

.. .
त्वैवमब्रुवन्
-
घ । ४५ चिरम्
-
घ
.
। ४६ करुणां
-
ख
.
।
४७ सकाम
-
क
.,
प्रकाम
-
ख
.

..
सदा
-
क
.
। ४९ ह्यागात्
-
ख
.
। ५० महात्मनाः
(
नः
)
-
क
.
। ५१ समुद्रा
-
क
,
समुद्रो मुनिभिस्सार्धं
-
ख
.
। ५२ यत्र ये
-
ख । ५३ सततं
-
क
.
। ५४ तत्सर्वं
-
घ
.,
सर्व हि त्वत्
-
ख । ५५ तु
-
ख
.
।
५६ तं
-
क । ५७ तन्निष्पत्ति न संशयः
-
क
.
। ५८ स्वेन कर्मणा
-
ख
,
पापकर्मिणः
-
घ
.
। ५९ तेषामर्थे
-
व
.
। ६० मे चिन्ता कृपया परमेश्वर
-
ख
,
मनो मेद्य
-
घ
.
।
६१ सुदुःखिताः
-
ख

तथा कुरु ममाद्यैव वर एष मयार्थितः

ये चाधुना नरा देव यात्यन्ते नरकेषु वै ॥३

तेषान्तु प्रतिमोक्षार्थं याचेहं त्वां सुरेश्वर

ततस्तदर्थितं६४ देवः प्रयच्छन्निदमब्रवीत्

एवं भवतु ते वत्स मुक्ता६५ नारकिणो नराः ।
अनयापि च भक्त्या त्वं कारुण्येन च वल्लभः६६ । ।३

सुतरां भव निर्व्यग्रः परमैश्वर्यसंयुतः ।
ततस्ते नारकाः सर्वे६७ विमानानि समाश्रिताः

देवदेवं ततोभ्येत्य सुकेशञ्च प्रणेमिरे ।
तमुवाच पुनर्देवः सुकेशं गणनायकम् ॥ ३५। ।
यो हि६८ तारयते जन्तूनापदः६९ काँश्चिदेव तु ।
तेषां धर्मपिता भूत्वा संसारं न स पश्यति७० ॥३ ६। ।
मनसापि हि यः प्राणी क्लेशाज्जन्तून्सदेच्छति

विमोक्तुं७२ सोपि धर्मात्मा सर्वदुःखैः प्रमुच्यते ॥३७। ।
यश्चोपार्ज्य स्वयं धर्मं जन्तुभ्यः संप्रयच्छति ।
सुखार्थं सोपि सर्वेभ्यो७३ दुःखेभ्यः७४ संप्रमुच्यते७५ ॥३८। ।
स त्वं परेण योगेन ऐश्वर्येण च संयुतः ।
जन्तूनां तारणे युक्तस्त्वयान्यः कः समो७६ भुवि ॥३९। ।
सुकेश उवाच
भगवन् त्वत्प्रसादान्मे सर्वमेतद् भविष्यति ।
शक्तिर्मम कुतो देव त्वयैवैतत् कृतं विभो

६२ वृतः
-
घ
.
। ६३ याचयेयं
-
क
.
घ
.,
याचयेयन्त्वत्सकाशतः
-
ख
.

स्तुष्टस्तदार्थितं
-
ख
.

युक्ता
-
क
.
। ६६ सत्वानां करुणाय च
-
ख
.
। ६७ सत्वा
-
घ
.,
सत्वा मुक्ता यातनसंस्थिताः
-
ख
.
। ६८ मे
(
यो
)
पि
-
क
.
। ६९ जन्तूनापदं
-
क
. .
दा
-
ख
,..
पादं
-
घ
.

प्रयच्छति
-
ख घ
.
। ७१ समुद्धरेत्
-
घ
.
। ७२ विमुक्तः
-
घ
.
। ७३ धर्मात्मा
-
ख । ७४ सर्वदुःखै
,.. -
ख । ७५ संप्रयुज्यते
-
घ
.
। ७६ नरः
-
ख
.,
भवेत्
-
घ
.

द
(
न
?)
चान्यदस्ति कर्त्तव्यं७७ कृत्यं७८ यन्मे मनोगतम् ।
तवास्मि किङ्करो दासो नाश्चर्यं यन्ममेदृशम्७९ ।

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवो विसृज्य गणनायकम् ।
अभ्यगात् मन्दरं८० व्यास वृतः सर्वामरैस्तदा

देवा अपि विमानस्थान्८१ नारकान् वीक्ष्य सर्वशः ।
शान्तं च जगतो दुःखं दृष्ट्वा जग्मुर्यथागतम्

य इमं नारकोत्तारं शृणुयाद्वा पठेत वा ।
स दुःखं समनुप्राप्य८२ नावसीदति कर्हिचित् । ।४४। ।
एतद्योगविधानसर्वसमयं८३ श्रुत्वा नरो नित्यशः
पापात्मापि सुनिर्घृणं प्रतिभयं नाभ्येति पापाश्रयम् ।
किन्त्वेतद् य इहाभ्युपेत्य सततं शौचान्वितः श्रावयेत्
देवब्रह्मणवैद्यसंसदि दृढं भक्तः८४ सदा शङ्करम्८५ ॥४५। ।
इति स्कन्दपुराणे नारकीयमोक्षणे८६ एकपंचाशोध्यायः
व्यास उवाच
के पुनस्तं न गच्छन्ति नरकं शुभकर्मिणः ।
पापेष्वपि रता ब्रह्मन्नेतदिच्छामि वेदितुम् ।

तथा स्त्रीणां च का युक्ता गतिः परमिका शुभा ।
केन कर्मविपाकेन एतदिच्छामि वेदितुम् । ।२। ।
७७ कर्ता मां
-
ख
.
। ७८ कृतं
-
ख
.
। ७९ नाश्चर्याय ममेदृशम्
-
ख
.
। ८० मन्दिरं
-
घ
.
। ८१ विमानस्था
-
ख
.
घ
.
। ८२ महदप्राप्य
-
घ
.

...
मभयं
-
ख
.
। ८४ भक्त्या
-
ख
.
। ८५ शङ्करेति
-
ख
.

सुकेशमाहात्म्यं
-
घ
.

...
भिरताः पापे
-
क
.
ख
,...
षु निरता
-
घ
.

..
श्चैव
-
क
.,
देव
-
ख
.
।
.

सनत्कुमार उवाच
न गच्छन्ति नरा येन३ नरकं तं सुदुःखिताः

पापकर्मण्यपि रता५स्तानिमान्६ शृणु मानद७ ।

नाग्निचिन्नरकं याति न त्रिसूत्री८ न गोव्रती

नाश्वमेधेन यो यष्टा१० गो सहस्रप्रदो न च११ । ।४। ।
न च स्वाध्यायनित्यो यो रुद्रजापी च यो द्विजः

ब्राह्मणान्१३ तारयेद्यश्च१४ आपदो मरणान्तिकात् । ।५ । ।
ब्राह्मणं१५ व्याधितं दीनमनाथं दुःखपीडितम्

शुश्रूषेद्यावदेतेन युक्तो धर्मेण मानवः१७ ॥६ । ।
ब्राह्मणं वासयेद्यस्तु गृहवासपरिच्छदैः ।
निःस्वं स्वाध्यायसंपन्नं नरकं न स पश्यति

तथा गाञ्चैव संमग्नां१८ पतितां शक्तिवर्जिताम् ।
संरक्षति च युक्तात्मा स च तं नैव गच्छति । ।८। ।
महेशं यश्च भावेन परमेण समाधिना ।
भक्त्या१९ समर्चयेन्नित्यं स च तं२० नैव गच्छति ।

इतरेषां तु संसारो भवत्येव न संशयः ।
ब्राह्मणास्तं न गच्छन्ति वेदवेदाङ्गपारगाः । । 8.52.१० । ।
षट्कर्मनिरता व्यास आत्मधर्मव्यवस्थिताः

तपःशौचसमायुक्ता दयावन्तो दृढव्रताः२२ । ।१

प्रतिग्रहनिवृत्ताश्च ईशभक्ताश्च ये द्विजाः ।
क्षत्रिया ये च रक्षार्थं प्रजानां२३ नित्यमुद्यताः ॥ १ २। ।
त्यजन्ति समरे प्राणान् न ते नरकगामिनः ।
वैश्या वार्तासमायुक्ता२४ न्यायधर्मव्यवस्थिताः ।

३ तु भूतानि
-
घ
.
। ४ सुदुःखित
-
घ

.
भिरता
-
ख
.
विरता
-
घ

निमान्
घ
.
। ७ महामते
घ
.
।
८ न सपुत्रो
-
ख
,
न सपुत्री
. -
घ
.
। ९ गोप्रदी
-
घ
.
। १० येन यष्टोश्वमेधेन
-
ख
.
। ११ गोपालनरतश्च यः
-
घ
.
। १२ नरः
-
क
.

ब्राह्मणं
-
क
.
घ
.
। १४ यस्तु
-
घ
.
।
१५ तमेव
-
क
.,
तमेवं वादिनं
-
घ
१६ न कर्मण्यं तथैव च
-
क
.
घ । १७ मुक्तः स्यादिह मानवः
- -
ख
.
। १८ संभग्नां
क
.
ख
.
। १९ भक्तः
-
क
.
घ
.
। २० तान्
-
घ । २१ शान्त
(
आ
)
दान्त
(
आ
)
जितेन्द्रियाः
-
ख
.
। २२ ह्यलोलु
(
पाः
) -
ख
.
। २३ प्रजाया
-
घ
.
। २४ स्ववृत्तिसंयुक्ता
-
घ
.

येषां वृत्तिरविच्छिन्ना२५ देवब्राह्मणपूजकाः

नरकं ते न पश्यन्ति स्वर्गगास्ते प्रकीर्तिताः२७ ।

भक्ता वर्णत्रयं२८ ये च शूद्रा दर्पविवर्जिताः ।
ब्राह्मणांश्च विशेषेण नित्यं ये समुपासते२९ ॥१ ५। ।
ते न३० पश्यन्ति नरकं३१ सुगतिञ्च३२ मृता ययुः ।
चतुर्ष्वपि च वर्णेषु मनुजा भावतः३३ शिवम् । ।१

शर्वार्पितक्रियावस्था३४ भक्ता नित्यमनुव्रताः ।
न ते प्रयान्ति नरकं प्राप्नुवन्ति परां गतिम्

प्रासादं चैव ये कृत्वा देवदेवमुपासते ।
अन्यानपि पितॄँस्ते तु नरकादुद्धरन्त्युत

खनिताः पुष्करिण्यो यैस्तडागानि ह्रदानि च ।
रोपिता वृक्षषण्डाश्च३५ तेपि तान्३६ न प्रयान्ति३७ हि ।

परित्राणं द्विजातीनामन्येषां चैव दुःखिनाम् ।
नित्यं प्रकुर्वते ये च तेपि तान्३८ न व्रजन्ति हि ॥8.52.२० । ।
अक्रोधनाश्च ये नित्यं देवब्राह्मणपूजकाः ।
नित्यं दानरताश्चैव३९ न ते गच्छन्त्यधोगतिम्

सत्याभिधानसंयुक्ता दुष्टारम्भविवर्जिताः

स्वधर्माचारसंयुक्ताः४१ पश्यन्ति नरकं न ते

लिङ्गार्चनरतस्तस्मात्४२ सर्वस्मात् परिमुच्यते ।
ध्यानी त सर्वदा यो वै गणाञ्जपति वा शुचिः । ।२३ । ।
योगी तु

सर्स
(
र्व
?)
पापानि
कुर्वन्नपि न लिप्यते ।
स्त्रीणां तु परमो देवः पतिर्भवति सर्वदा ॥२४। ।
२५ सततं न व्यवच्छिन्ना
-
ख
.

..
पूजने
-
क
.
घ । २७ गोप्ता गोब्राह्मणस्य च
-
ख
.

...
वर्णत्रये
-
ख
.
। २९ ये
नित्यमुपसेवते
-
क
.
। ३० न ते
-
ख
.
। ३१ नरकान्
-
क
.,
नरकानागतिञ्च
-
घ
.

.. .
रवा
-
घ
.,
खनन्ति
-
ख
.
।
एतदनन्तरं
-
त्रिसंध्यं सततं भक्त्या इति मे व्रत
-
मास्थिता
,
ब्राह्मणा ये न पश्यन्ति
(?)
नरकं न स गच्छति
,
इति पाठाधिकः ख
.
पुस्तके । ३३ पुण्यश्च
-
क
.
ख
.,
पुण्यो ये
(?)
। ३४ तानि
-
क
.,
शर्वार्पितानि च
पुष्पाणि
-
घ
.

...
नि
-
ख
.

.
.
नि
-
क
.,
तत्र
--
ख
.
। ३७ न यान्ति
-
क
.
ख
.,
न व्रजन्ति
-
घ
.
। ३८ तं
-
ख
.
। ३९ ये च
-
घ
.
।
४० दुष्टता
-
क
.,
ये नरा धर्मशीलिनः
-
घ
.
। ४१ स्वधर्मकरणे शक्ता
-
क
.
घ
.
। ४२ नित्यं
लिङ्गार्चनरतः
-
ख
.
। ४३ योगज्ञः
-
ख
.

तस्मान्नान्यं

प्रपश्यन्ति याः काश्चि४५द्धर्मचिन्तिकाः

कर्मणा मनसा वाचा यद् ददाति४७ जुहोति वा ॥ २५। ।
परित्यज्य पतिं नारी न तस्य फलमश्नुते ।
पतिशुश्रूषणे रक्ता मनोवाक्कायकर्मभिः४८

पतौ४९ मृतेपि मनसा नान्यमिच्छति या नरम्

करोति पुण्यं यच्चापि पत्युः सर्वं५१ प्रयच्छति ।
सा नारी नरकान् सर्वान् मनसापि न गच्छति५२ ।

संसारं नैव सा घोरं५३ सर्वं संप्रतिपद्यते

अन्यासां तु न संदेहो नरकं प्रति सुव्रत५५

सनत्कुमार उवाच
सुकेशं त्वनुगृह्यैवं देवोपि वृषवाहनः ।
-
- - - - - - -
काष्ठकूटाश्रमं गतः ।
अनुजग्राह तं विप्रं काष्ठकूटं तपोधनम्

व्यास उवाच
किं तपस्तस्य भगवन् ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
कियता चैव कालेन वरं लेभे महेश्वरात् ॥8.52.३

कस्य पुत्रः कस्य नप्ता किन्नामा स च सत्तमः ।
एतदिच्छामि कथितं भगवन् विस्तराच्छुभम्५६ ॥३

सनत्कुमार उवाच
गौतमस्यान्वये५७ विप्रो नाम्ना कृष्ण इति प्रभुः

तस्य पुत्रोभवत् ख्यातो भूमन्युरिति नामतः ॥३ २ । ।
तस्य पत्न्यभवत् सुभ्रू रात्रेयी नामतो यशाः ।
स कदाचित् कृतोद्वाहो भूमन्युर्न्नाम गौतमः । ।३

...
वन्यत्
-
क
.

ये केचिद्
-
क
.
ख
.
। ४६ चिन्तकाः
-
क
.
ख
.
घ
.
। ७ करोति
. -
घ
.
। ४८ त्रिविधेनापि कर्मणा
-
क
.
घ
.
। ४९ पत्यौ
(?)
। ५० न चान्यं सेवते पतिं
-
घ

कृत्वा पुण्यानि सर्वाणि फलं पत्युः
... -
ख
.
। ५२ न पश्यति
-
ख
.
। ५३ घोरान्
-
ख
.
। ५४ न
प्रतिपद्यते
-
ख । ५५ प्रतिपद्यते
-
घ
.

?.?
वृतं
-
घ
.
। ५७ गोतमस्यानुजो
-
घ
.
। ५८ प्रभो
-
घ
.

नाविन्दत सुतं तस्यां जरया चाभिसंवृतः ।
स भार्यामाह दुःखार्त इदं वचनकोविदः ॥३४। ।
पुत्रेणेच्छन्ति लोकांश्च अनृणाश्च भवन्त्युत ।
जरां परिगत५९ श्चाहं न च मे दृश्यते सुतः ॥ ३

सा त्वं कञ्चित्६० सगोत्रं मे अनुज्ञाता मया शुभे ।
अभिपद्यस्व६१ पुत्रार्थं याचे त्वां६२ प्राञ्जलिर्न्नतः

सुयशोवाच

न मया श्रुतमेतत्ते तथा नोक्तं त्वयानघ ।
मादृशी कथमेतद्धि मनसाप्यभिचिन्तयेत्

अत्रीणान्तु कुले जाता गौतमं कुलमागता ।
मद्विधा कथमेतद्धि कुर्यात् सद्भिर्विगर्हितम्

तपसा धनमन्विच्छेज्जीवितानि सुखानि च ।
पुत्रान् कुलञ्च लोकांश्च तपः कुरु महामुने ॥३

तपसा६४ हि सुतो

लब्धः शक्तिना स पराशरः ।
और्वश्च तपसा स्वेन च्यवनेन महामुनिः

वसिष्ठेन कपिञ्जल्यामिन्द्रप्रमतिरेव च ।
शिलादोजनयच्चैव तपसा नन्दिनं सुतम् ॥४१ । ।
तथा भवानपि तपः करोतु सुसमाधिना ।
लप्स्यसे त्वं सुतं श्रेष्ठं महायोगबलान्वितम्

मां हि दृष्ट्वा पुरा प्राह अत्रिर्ब्रह्मसुतः स्वयम् ।
सत्पुत्रिणी६६ भवित्रीयं न मिथ्या तद् भविष्यति ।

तपोस्ति मयि यत्किञ्चित् त्वत्प्रसादात् समर्जितम्

तेन स्वेन च संयुक्तो रुद्रमाराधय प्रभो६८ ।

५९ जरा
-
क
.,
जरापरिणतः
-
ख
.
। ६० किञ्चित्
-
क
.
। ६१ मन्यस्व
-
क
.
। ६२ ये त्वं
-
क
.
। ६३ यशोवाच
-
क
.,
आत्रेय्युवाच
-
ख । ६४ तपसो
-
क
.
।
६५ सुता
-
क
.
। ६६ सुपुत्रिणी
-
ख
.
। ६७ समार्जितम्
-
क
.
ख
.
। ६८ प्रभो
-
क

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्स६९ तेजस्वी ह्रिया७० परमया युतः ।
तयैवं७१ समनुज्ञातो रुद्रं शरणमीयिवान्७२

त्वरितं स७३ च समागम्य७४ नर्मदां हर्षसंयुतः ।
तस्यास्तीरे७५ समुद्विश्य७६ तस्थौ वाय्वाशनः७७ समाः

स तु नैवाभवद्विप्रः कृतार्थस्तेन कर्मणा ।
ततस्स दुःखितो

भूयः प्राणायामेन तस्थिवान्

वर्षमेकं ततो देवस्तमुवाच तदा विभुः ।
किमेवं क्लिश्यसे विप्र न तवास्ति सुतः क्वचित्

व्यर्थस्तेयं श्च
(
श्र
?)
मस्तावन्नास्ति
पुत्रस्तवानघ ।
स एवमुक्तो निर्विण्णो७९ निराशः पुत्रजन्मनि८० ।

चिन्तयामास मरणं न गन्तुं स्वं गृहं८१ प्रति
स काष्ठकूटं संभृत्य गृहीत्वाग्निं सुदुःखितः८२

विलप्य बहुदुःखार्त्त आत्मानं दग्धुमैच्छत

तस्य रुद्र८४ स्तमालक्ष्य८५ व्यवसायं सुदुष्करम्

पुत्र पुत्रेति गम्भीरमदृश्य इदमब्रवीत्

पुत्रस्ते भविता गच्छ मा चैवं८७ साहसं कृथाः

काष्ठकूटेति नाम्ना च८८ भविष्यति स ते सुतः ।
अथ हृष्टमना विप्रो गत्वा पत्न्यां८९ महातपाः

उत्पादयामास सुतं९० काष्ठकूटं महामुनिम् ।
संस्कृतस्य तु कालेन तस्य बुद्धिरभूत् ततः९१

...
श्च
-
ख
.
। ७० क्रि
(
श्रिया
)? -
ख
.
।
७१ तथैव
-
क
.
ख
.

..
मेयिवान्
-
क
.
ख । ७३ तु
-
ख
.
। ७४ समागत्य
-
ख
.
। ७५ तस्यास्तटे
-
ख
.

समुद्दिश्य
-
क
.
ख
.
। ७७ वाय्या
-
शनः
-
क
.
। ७८ ततस्सुदुःखितो
?

...
विप्रर्षि
-
ख । ८० पुत्रमात्नः
-
ख
.
। ८१ स्वगृहं
-
घ
..
स्वां
(
न् गृहान्
?) -
क
.
ख
.

...
ञ्व दुःखितः
-
क ख घ
.

...
मिच्छति
-
ध
.
। ८४ वज्रः
-
घ
.

...
स्समालक्ष्य
-
ख
.
। ८६ चाभाष्यवचनं चेदमब्रवीत
, -
घ
.
। ८७ मा च त्वं
-
क घ
.,
मैवं त्वं
-
ख
.
। ८८ वै
-
घ
.

पत्नीं
-
घ
.
। ९० पुत्रं
-
घ
.
। ९१ परा
-
घ
.

अशक्तोयं वृद्धभावान्मामध्यापयितुं९२ पिता ।
तस्माद् यास्यामि चामत्र्य९३ पितरं वेदकारणात्

स गत्वा मातरं विप्रः पितरञ्च महायशाः ।
प्रणम्य शिरसा सम्यगिदं९४ वचनमब्रवीत् । ।५६। ।
सुतो युवाभ्यां जातोहं धर्महेतोर्न कामतः

आवां९६ तारयिता चायं९७ तथैव च पितामहान् । ।५७। ।
सन्तततिश्चाप्यविच्छिन्ना भविष्यति न संशयः ।
इष्टाँश्च लोकान् प्राप्स्याव सुपुत्रेणेति९८ सर्वथा

पितॄणाञ्चानृणो स्याव इत्यभीष्टोस्मि वां सुतः ।
सोहं धर्मेष्वकुशलः९९ श्रुतिस्मृतिबहिष्कृतः ।

कर्त्ताज्ञानेन१०० तत्कर्म पितरो येन दुःखिताः ।
भवांश्च निरये मग्न१०१ श्चिरं वत्स्यति१०२ दुष्टवत् ॥8.52.६० । ।
भवान्नाध्यापने१०३ शक्तः स्थविरत्वाद्१०४ दिने दिने ।
पुत्रस्नेहाच्च कार्याच्च१०५ न सम्यग् धारयिष्यासि१०६ ॥६

इयं१०७ च जननी नित्यमेकपुत्रोयमित्युत

त्वया सम्यक् प्रशास्यन्तं नैव मामनुमंस्यते ।

सोहमन्यं तपो नित्यं निरनुक्रोशमेव च ।
आचार्यं मतिसंपन्नं१०९ संश्रयामीति मे मतिः । ।६३ । ।
न चापि तद्११० व्यवस्यामि युवयोर्नास्ति कश्चन ।
कुर्याद्यः पादयोर्नित्यं शुश्रूषामिति चिन्तयन्१११

न च नाख्येयमेतद्११२ वां मया चिन्ता कृता११३ शुभम्

अशुभं वापि यत्किंचिद्युवां मम गतिः परा ।

९२ ममाध्यापयितुं
-
क
.
घ
.

यास्येहमामन्त्र्य
-
घ
.
। ९४ पादौ
इद
-
ख
.
। ९५ पा
(
प्रा
)
र्थित
-
श्चैव कामतः
-
घ
.
। ९६ युवां
-
घ
.
। ९७ चाहं
-
घ
.
।
९८ सुपुत्रेणैव
-
घ । ९९ धर्मेषु कुशलः
-
घ
.
१०० कर्तुं जाने न
-
घ
.,
स ज्ञानैर्विरहितः
-
ख । १०१ दुखं
-
ख
.
। १०२ वत्स्याम
-
ख
.

.
३ न ध्यापने
-
घ । १०४ स्थविरश्च
-
ख

...
दहार्यश्च
-
ख
.
। १०६ वारयिष्यसि
-
घ
.
। १०७ इद
-
क
.
ख
.
। १०८ नित्यं ममैकः पुत्र इत्युत
-
घ

...
र्यमभिसम्पन्नं
-
घ
.
। ११० तं
-
क
.
ख
.
। १११ चिन्तया
-
घ
.
। ११२ वचनाख्येयमेतद्
-
घ
.
। ११३ कथं
-
ख
.,
कृतं
-
घ
.
। ११४ शुभा
-
क
.

एवमुक्तौ तु पितरौ पुत्रेण सुमहात्मना ।
अश्रुपूर्णेक्षणौ११५ स्थित्वा११६ मुहूर्तमिदमूचतुः ।
आघ्रायालिङ्ग्य११७ संमृज्य११८ स्नेहात् प्रियसुतौ११९ तदा

भूमन्युरुवाच
शुश्रूषा द्विविधा पुत्र पितॄणां धर्मसंमिता

या कर्तव्या प्रयत्नेन सुतेन सुमहात्मना

ऐहिकी चाङ्गशुश्रूषा या परत्र च धर्मदा ।
यया तरन्ति पितरः कामाँश्चाप्नुवतेक्षयान् ।
तत्रैहिकं न नो१२१ हीष्टं१२२ यथा ह्यामुष्मिकं हितम्१२३ ॥ ६८। ।
तस्मादामुष्मिकं कर्म यद् भवेत्तत् समाचर

गच्छाधीष्व श्रुतिञ्चैव स्मृतिञ्चैव सुकर्मणाम् ॥ ६९। ।
सुयशोवाच

यथा१२६ तेयं पिता पुत्र ब्रवीति विदितात्मवान्

तथा कुरु यथा देवो वरदस्ते१२८ भवेद्१२९ भवः । ।8.52.७० । ।
उदरेण१३० मया दुःखं१३१ धारितस्त्वं महामते

तथा च बहुभिः क्लेशैर्ल्लब्धः सर्वार्थसिद्धये

पित्रा च तपसोग्रेण प्राणाँस्त्यक्त्वातिदुस्त्यजान् ।
महादेवाद् भवाँल्लव्धस्तस्य१३३ युक्तं समाचर । ।७२। ।
यथा तुष्टो त्वया पुत्र जीवौ जीवेन संगतौ

आवामुभावपि स्याव१३५ तथा सम्यक् समाचर१३६ ॥७३ । ।
११५ साश्रुपूर्णेक्षणौ
-
क ख । ११६ दीनौ
-
घ
.
। ११७ आघ्राय्यालिङ्ग्य
-
क
.,
आध्याय्या
. -
ख
.
।
११८ संमार्ज्य
-
क
.
ख
.

...
सुतं
-
ख
। इतः परं
- ``
तथा कुरु यशो नित्यं येन नौ दुःखमाप्तवान्
इति पाठोधिको घ पुस्तके । १२० धर्मसंहिता
-
क
.
ख । १२१ न मे
-
ख
.

...
भीष्टं
(?)
। १२३ कृतं
-
ख
-
।
१२४ समाचरेत
-
क
.
। १२५ मातो
..
-
घ
.
। १२६ अथ
-
घ
.
। १२७ विदितार्थवान्
-
घ
.
। १२८ वदते
-
न
.
।
१२९ भवो
-
ख
,
यमुक्तवान्
-
क
.,
करुणात्मवान्
-
घ
.
। १३० सुदारुणं
-
घ
.
। १३१ दुःखाद्
-
घ
.
। १३२ महामुने
-
घ
.

तपस्तस्माद्
-
घ
.
। १३४ संयुतौ
-
क
.
। १३५ आवां नैव मरिष्याव
-
घ
.,...
स्यातां
-
क
। १३६ त्वमाचरेः
-
ख
.

सनत्कुमार उवाच
ततस्ताभ्यामनुज्ञात आघ्रातश्चैव मूर्धनि ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य जगाम स कृतात्मवान्१३७ ।

स जगाम१३८ तदा ताभ्यां विसृष्टश्च्यवनं१३९ प्रति ।
ऋग्यजुर्भ्यामिवोत्सृष्टा स्वाहुतिर्वरुणं प्रति

स तमासाद्य तुष्टेन तेनासौ सफलः१४० कृतः ।
भागधेयमिव प्राप्य देवैर्मन्त्रः पुरस्सरः१४१ ॥७६। ।
अथ पुत्रे गते तस्मिन् पिता दिष्टान्त१४२ मीयिवान्

काष्ठकूटस्ततोभ्येत्य कृतविद्यः सुधार्मिकः । ।७७। ।
अपश्यन्मातरं दीनां वितोयामिव१४४ पद्मिनीम्

सोमहीनामिव१४६ निशामाज्ञाहीनामिव श्रियम्

रुदतीमश्रुपूर्णाक्षीं१४८ विलपन्तीं सुदुःखिताम्

काष्ठकूटस्तु तां दृष्टवा दुःखेन समभिप्लुताम्

जयंत१५० इव पौलोमीं शक्रे नष्टेब्रवीदिदम् । ।७९ । ।
काष्ठकूट उवाच
श्रुतं मयेदं प्रागेव कृतं चैवोर्ध्वदेहिकम्

मा शोके मन आधत्स्व एष धर्मः सनातनः ।

देवानाञ्च ऋषीणां च योगिनाञ्च महात्मनाम् ।
मर्त्यानां किं पुनर्मातर्मा१५२ शुच१५३ स्तं तपोधनम्१५४ । ।८१ । ।
अहं तेनात्मनात्मा वै

सृष्टः१५६ स्वेनैव१५७ तेजसा ।
पश्य मां कृतकृत्यं त्वं गायत्रीवात्मनः सुतम् ।

१३७ सुकृतात्मवान्
-
क
.
ख
.,
स
कृतार्थवान्
-
घ
.
। १३८ आजगाम
-
ख
.
। १३९ विशिष्टश्चार्चनं
-
घ
.
। १४० फलदः
-
ख
.
। १४१ मन्त्रपुरस्सरः
-
क
.
ख
.
घ
.
। १४२ कालेन
-
क
.
घ
.

मेयिवान्
-
ख
,
संयुक्त
-
क
,
संमृत
-
घ
.
। १४४ निस्तोयामिव
-
घ
.,
नामतो
-
ख
.

पक्षिणीम्
-
घ । १४६ चन्द्रहीनामिव
-
ख
.
। १४७ यज्ञहीनमपाश्रमम्
-
घ
,
प्रियां
-
क
.,
प्रिये
-
ख
.

साश्रु
-
पूर्णाक्षीं
-
क
.
ख
.
घ
.
। १४९ प्लुतः
-
घ
.
। १५० यजंत
-
ख
.
। १५१ कृता चैवोदकक्रिया
-
क
.
ख । १५२ किमु तन् मातर्मा
- -
ख
.
। १५३ मा रुद
-
क
.,
मा रोदी
-
घ
.
। १५४ तपोधने
-
क
.
। १५५ सृष्टः
-
ख
,
भावः
-
च
.
। १५६ स्वेन
-
ख
.
।
१५७ तेनैव
-
ख
.

वेदाः सर्वे मयाधीताः साङ्गोपाङ्गास्सविस्तराः ।
तथोपवेदास्सर्वे च१५८ अध्यात्मञ्चैव कृत्स्नशः

यत्किंचित् पुरुषैर्ज्ञेयं तत्सर्वं ज्ञानमेव च ।
श्रोतव्यं च श्रुतं सर्वमुपास्ताश्चापि१५९ योगिनः

अनेनापि१६० प्रकर्षेण हृष्यमाणा मुदान्विता ।
मां पालय महासत्वे गायत्रीव सदा क्रतुम् । ।८५। ।
सनत्कुमार उवाच
श्रुत्वा तस्य वच१६१ स्तस्तद्वै१६२ माता१६३ तथ्यं१६४ महात्मनः ।
भूयस्तरेण१६५ दुःखेन१६६ रुदती१६७ तमुवाच ह ॥८६ । ।
सुयशोवाच

पुत्र नैतद्धि दुःखं मे मृतः स इति१६९ संमतः ।
सर्वेषां प्राणिनामेतद्विहितं मर्त्यधर्मिणाम् ।

स चापि कृतकृत्यश्च महात्मा तपसान्वितः ।
न तस्य१७० शोच्यमस्माभिरिह किञ्चिद्धि१७१ विद्यते ॥८८। ।
आत्मानं पुत्र शोचामि याहं तेन विना कृता ।
तमेवानु मृता नास्मि तवागमनकांक्षिणी

नार्था न भोगस्वजना न पुत्रा नैव१७२ बान्धवाः ।
योषितां

तत्र तिष्ठन्ति पतिर्यत्रावतिष्ठते । ।8.52.९ ० । ।
पतिर्यदि१७४ ततः सर्वं१७५ नास्ति किञ्चित् पतिं विना

सर्वं हि दुःखदं तासां१७७ यासां नास्ति पतिः सुत१७८ । ।९१ । ।
१५८ तु
-
ख

.. .
श्चैव
-
ख
.
। १६० अनेन हि
-
क
.
ख
.
। १ ६१ तत
-
घ
.
। १६२ सर्वं
-
ख
.
। १६३ याथातथ्यं
-
घ
.
। १६४ तस्य
-
क
.

स्तारेण
-
ख
.
। १६६ दुःखार्ता
-
ख
.
। १६७ रुदन्ती
-
ख
.
। १६८ यशो
-
क
.
ख
.
। १६९ इत्येव
-
ख
.,
स श्रुतिसागरः
-
घ
.
। १७० तस्या घ ।
१७१ किञ्चिन्न
-
घ
.
। १७२ न
ममाद्याखिला भोगाः स्वजनाः पुत्र नाखिलान्भोगान् स्वजनाः
.. -
घ
.
। १७३ योजिता
-
घ
.
। १७४ पतिर्यत्र
-
घ
.
। १७५ न तत् सर्वं
-
ख
,
गतिः सर्वा
-
घ
.
।
१७६ पतिव्रता
-
घ

...
मेतासां
-
ख
.
। १७८ सुतः
-
क
.
ख
.

इदं च१७९ मे पुनर्दुःखं यत्त्वां तेन१८० सहाद्य वै ।
नाभिनन्दामि संहृष्टा सुतं१८१ श्रीरवि विष्णुना

बहुशः स हि मामाह१८२ काष्ठकूट इहैष्यति

कृतविद्यस्ततस्तस्य वरयिष्ये स्नुषां शुभाम्१८४ ॥९३ । ।
काश्यपस्योदलस्येयं सुता१८५ गुणवती भृशम्

तामहं वरयिष्यामि काष्ठकूटस्य सुव्रताम्

तदा१८७ द्रक्ष्यामि तं पुत्रं सपत्नीकं दृढव्रतम् ।
अग्नीँश्चैवाहरिष्यामि१८८ पत्नीवन्तं१८९ समीक्ष्य वै१९०। ।९५। ।
पत्न्याः१९१ कदाहं पुत्रस्य पाणिग्रहणतोषितः ।
शुभानि मनसा वाचा विधास्यामि बहून्यपि

एवं मनोरथवतस्तस्य पुत्रवतस्तथा

प्रियपुत्रस्य१९३ नैवाभूदेतद् दहति मां सुत ॥९७। ।
मया त्वमुक्तपूर्वश्च१९४ गच्छन्वै तस्य१९५ सन्निधौ ।
जीवौ१९६ यथा त्वां१९७ पश्यावस्तच्च१९८ नैवाभवत्तथा१९९ । ।९८। ।
वज्रसारमयं मेद्य२०० हृदयं न हि२०१ दीर्यते
या त्वां पश्यामि पुत्रेह विना तेनासती२०२ पुनः

सनत्कुमार उवाच
ततः सा कुररी यद्वद्विना पत्या महायशा ।
विलप्य बहुदुःखार्त्ता पपात धरणीतले

तां काष्ठकूटो दुःखार्तां पतितां गतजीविताम् ।
विसंज्ञामग्निना दग्ध्वा विललाप सुदुःखितः । ।१ ०१ । ।
१७९ ततश्च
-
क
.
। १८० त्वयानेन
-
ख
.
। १८१ सुखं
-
क
.
ख
.,
कामं
-
घ
.
। १८२ तामाह
-
घ
.
।
१८३ इहेष्यति
-
क
.
ख
.
। १८४ सुतां
-
ख
.
।
१८५ शुभा
-
ख
.

...
रिह
-
ख
.
। १८७ कदा
-
ख
.
। १८८ अग्निं चैवाहरिष्यामि
-
ख
.
। १८९ पत्नीरत्नं
-
क
.
ख । १९० वे
-
क
.,
ह
-
ख
.

पत्न्या
-
क
.
ख
,

...
स्तस्य पुत्र तव पितुः
...
-
घ
.
। १९३ प्रियश्च तस्य
-
घ
.

...
स्सर्वञ्च
-
क
.
। १९५ स्वै
...
-
ख
.,..
न्नैतस्य
-
ख
.
। १९६ शिवौ
-
घ
.

.. .
वां
-
घ
.
। १९८ स्तत्र
-
घ
.
। १९९ त्तदा
-
घ । २०० पुत्र
-
घ ।
२०१ यन्न
-
क
.
घ
.

नेनासती
-
क। तेनासतां
-
घ
.

हा तात मम दुर्बुद्धेरधर्मज्ञस्य चैव हि

-
- - - - - - - - - - - - - - -
। । १० २। ।
क्व गतोसि न मेद्य त्वं सभार्यः संप्रभाषसे ।
ननु त्वयाहं निर्दिष्टो२०४ गच्छाधीष्वेति हृष्टवत्२०५ । । १०३ । ।
सोहमद्यागतोधीत्य२०६ कस्मान्मां नाभिभाषसे ।
ननु२०७ ते तपसा लब्धः परेण च२०८ समाधिना । ।१ ०४। ।
पुत्रोहं देवदेवाद्वै रुद्रात् किं नाभिभाषसे ।
किं मयापकृतं२०९ तात सहभार्यस्य तेनघ२१० ॥ १०५ । ।
यन्मां सहाम्बयागत्य२११ दृढं नैवाभिनन्दसि

हा हतोसि मयैकेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना । १० ६। ।
अराजकमिदं मन्ये पितृघ्नं मां न हन्ति यत् ।
एवं स विलपन् व्यास ऋषिभिर्बहुभिस्तथा । । १

संस्थापितः समाश्वस्ते नाकरोदुदकक्रियाम् ।
इमां प्रतिज्ञां चक्रे च२१३ ऋषिमध्ये महातपाः । । १ ०८। ।
दुष्करां२१४ सर्वभूतानामुपस्पृश्य कृताञ्जलिः

अद्यप्रभृति नोच्छ्वासं करिष्यामि कथञ्चन । । १० ९। ।
वायवो मे शरीरस्था न चरिष्यन्ति२१६ कर्हिचित् ।
निमेषोन्मेषरहित एकपादोर्ध्वबाहुमान्२१७ । ।
काष्ठलोष्ठोपलीभूतो भविष्यामि न संशयः ॥ 8.52.११० । ।
रुद्रं द्रक्ष्यामि२१८ यावच्च यावच्च पितरं तथा ।
सभार्यं सं२१९ प्रपश्यामि तावद् व्रतमिदं मम ।

२०३ ह
-
क
.
टि
.

त्वयाहमुद्दिष्टो
-
क
,...
हमादिष्टो
(?)

..
वान्
-
क
-

...
धीत्वा
-
क
,
ख
.
। २०७ अम्ब
-
घ
.
। २०८ परेणैव
-
घ
.
। २०९ न कृतं
-
घ
.
। २१० सभार्यस्य स
(
तो
?)
नघ
-
ख
.,...
तेन वै
-
घ
.

...
गक्वा
-
क
.
ख
.

...
नन्दसे
-
ख
.
। २१३ स
-
ख
.
। २१४ पुष्करात्
-
ख
.
। २१५ कृतांजलिम्
-
क
.
। २१६ करिष्यन्ति
-
ख
.

...
बाहुना
-
ख
.
। २१८ वक्ष्यामि
-
क
.
। २१९ च
-
क
.

सनत्कुमार उवाच
ततः स ऋषिभिस्तैस्तु२२० दृश्यमानो महातपाः ।
महेश्वरं सदा ध्यायन् तत्रैव समतिष्ठत२२१ ॥ ११ २। ।
तस्य देवः२२२ स्थितस्यैवं पितृभक्त्या२२३ तथापि च ।
तुष्टो दिनेष्टमे व्यास स्वयमेवाह शङ्करः । । ११३ । ।
देवदेव उवाच
काष्ठकूट प्रयच्छामि दिव्यं चक्षुस्तवानघ ।
पश्य मां त्वं सुविश्रब्धमदृश्यं योगिनामपि ॥ १ १४। ।
ब्रूहि पुत्र वरं चापि यस्ते हृदि समाहितः ।
प्रदास्यामि न सन्देहः सुनिश्चित्याभिधत्स्व२२४ माम्२२५ ॥१ १

सनत्कुमार उवाच
ततः स दृष्टवा देवेशमुद्यन्तमिव भास्करम् ।
पपात पादयोर्हृष्ट इदञ्चोवाच सुस्वरम्२२६ ॥ ११ ६। ।
काष्ठकूट उवाच
भगवन् मृत्युना माता पिता च मम योजितौ ।
जीवेतां तावुभौ देव एतदिच्छाम्यहं वरम्२२७ ॥ १

देवदेव उवाच
तावुभौ२२८ नरकं घोरं प्रपन्नौ२२९ मृत्युनार्दितौ ।
न तौ शक्यौ पुनर्जीवौ२३० कर्तुमन्यद्वृणीष्व मे२३१ । ।१

काष्ठकूट उवाच
नाहमन्यं वरं देव कथञ्चिदपि कामये ।
पित्रर्थोयं समारम्भस्तद्विधत्स्व नमस्तव । । ११९ । ।
२२० त
(
तो
)
महर्षिभिस्तैस्तु
-
ख
.

...
तिष्ठति
-
ख । २२२ देवे
-
क
,
ह्यव
-
ख । २२३ पितृभक्त
-
ख
.
। २२४ सन्देहं
- -
क
ऽ अचिरेणाभिधत्स्व तत्
-
घ
.,
इतः
पूर्वं एतस्मिन्तिरे तत्र देवो रुद्रः समभ्यगात
इति
पद्यार्धं दृश्यते घ
.
पुस्तके । २२५ तम्
-
क । २२६ सत्वरम्
-
घ
.
। २२७ एतदिच्छामि वेदितुं
-
घ
.
। २२८ तौ मृतौ
-
क
.
घ
.
। । २२९ प्रयातौ
-
ख
.
। २३० प्रणेतारौ
-
घ
.
। २३१ मया दुष्कृतकर्मणा
-
घ
.

देवदेव उवाच
शरीरं चेन्मृतस्यास्ति तच्छक्यं२३२ जीवितेन हि ।
सयोजयितुमद्यैव२३३ दग्धस्यैतन्न विद्यते । । 8.52.१२० । ।
तयोर्नचास्ति वै देहो२३४ न चान्यत् करणं२३५ तथा ।
यादृक् च स पिता तुभ्यं भवाँस्तादृक् छरीरतः

शरीरमेतत्त्वं यच्छ ततो जीवौ२३७ भविष्यतः२३८ ।

काष्ठकूट उवाच
ताभ्यां२३९ वै नास्त्यकर्तव्यं२४० कर्तव्यं चेन्मतं भवेत्
(?)
।
शरीरं च विना दृष्टमुत्थानं वै ध्रुवस्य २४१ तु
(?)
॥ १ २२। ।
न चापि मे शरीरेण विना ताभ्यां२४२ रतिः प्रभो ।
तस्माद् गृहाण देवश शरीरं यदि मन्यसे ॥१

तस्यैवेदं तहादेव अङ्गादङ्गः समुत्थितम् ।
तस्माद्यच्छस्व देवेश न मे कार्यमनेन हि ॥ १

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान्देवः प्रहस्य२४३ ऋषिसत्तम

प्रीतात्मा प्रत्युवाचेदं युयुक्षुस्तं२४५ शुभेन हि ॥१

देवदेव उवाच
परीक्षेयं कृता पुत्र तव धर्मवृतां वर

पितृभक्त्यानया सम्यक् तुष्टोस्मि शृणु मे वचः ॥१

अक्षयश्चाव्ययश्चापि जरामृत्युविवर्जितः

ऐश्वर्येण च संयुक्तः प्रियो मे गणपो भवान्२४८ ॥ १ २७। ।
काष्ठकूट इति ख्यातः सर्वयोगबलान्वितः ।
कामगेन विमानेन मत्कृतेन चरिष्यसि ॥ १ २८। ।
२३२ न शक्यं ः घ
.
।
२३३ मन्येन
ख घ
.
। २३४ देहो वै
घ
.
। २३५ कारणं क
.
ख
.
घ
.
। २३६ समीरितः
-
घ

ऽ

जीवो
-
घ
.
। २३८ भविष्यति
-
घ । २३९ तुभ्यं
-
घ
.,
नान्यं
-
क
.

.
नास्ति कर्तव्यं
-
घ । २४१ चाध्रुवस्य
-
घ
.
। २४२ विज्ञानाभ्यां
-
घ
.
। २४३ प्रहृष्ट
-
घ
.
। २४४ सत्तमे
-
घ
.
। २४५ मुमुक्षुस्तं
-
घ
.
। २४६ पुत्रवतां
-
घ
.
। २४७ अजरो मृत्युवर्जितः
-
क
.
। २४८ भव
-
घ
.

इमे च ऋषयः सर्व आश्रमेस्मिन् तपस्विनः ।
तवैवानुचरा भूत्वा भविष्यन्ति गणेश्वराः । । १ २९। ।
अक्षयाश्चाव्ययाश्चैव२४९ महायोगबलान्विताः

ऐश्वर्येण च तुल्यास्ते भविष्यन्ति न संशयः । । 8.52.१३० । ।
अयञ्च ते पिता पुत्र भूमन्युः सह भार्यया ।
तवैवानुचरो२५१ भूत्वा त्वत्समः समुपस्थितः । ।१ ३१ । ।
श्वेतञ्च पर्वतं दिव्यं विमानैरुपशोभितम् ।
कामगं सं२५२ प्रयच्छामि निवासं स्वर्गसन्निभम् । । १३

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान्देव अनुगृह्य तमूर्ज्जितम् ।
जगाम मन्दरं भूयः सोपीष्टं देशमाव्रजत् । । १३३ । ।
यावद् देवी तपोयुक्ता पितुः२५३ शिखरमास्थिता

तावद् देव२५५ इदं सर्वं चकार कथितं हि यत्२५६ ॥१ ३

य इदं२५७ देवदेवस्य चेष्टितं शृणुयान्नरः ।
श्रावयीत द्विजान् वापि२५८ न स दुर्गतिमाप्नुयात्२५९ ॥१

नित्यमेतदधीयानः२६० शुचिः प्रयतमानसः ।
देहभेदं समासाद्य रुद्रलोकं स गच्छति ॥ १३ ६। ।
थ इमं बहुपापनाशनं परमं रुद्रसमीपयोजनम् ।
पठते च गुणप्रसाधनं स मृतो याति न दीनसंभवम् । । १

इति स्कन्दपुराणे काष्ठकूटमहाभाग्यं नाम द्विपञ्चाशोध्यायः
व्यास उवाच
देवी भगवती सा हि हिमवत्तनयाव्यया ।
कियन्तं कालमचरत्तपः परमदुश्चरम् । ।१ । ।
२४९ अक्षयश्चाव्ययश्चैव
-
क
.
ख
.

..
न्वितः
-
क । २५१ तथैवानुचरो
-
घ
.
। २५२ तं
-
क
.
। २५३ गिरे
. -
घ
.

...
माश्रिता
-
क
.
। २५५ तावदेव
-
क
.
ख
.
घ
.
। २५६ च
-
घ
.
। २५७ इमं
-
क
.
ख
.
घ
.
। २५८ पापा
-
घ
.
। २५९ न दुर्गतिमवाप्नुयात्
-
ख
.,
म सद्गतिमवाप्नुयात्
-
घ
.
। २६० मेतदधीयँश्च
-
क
.

कथं लब्धवती चापि वरं वरशतारणिः

एतदिच्छामि कथितं सर्व वै द्विजसत्तम२ । ।२। ।
सनत्कुमार उवाच
शृणु काले व्यतीते हि तपो देव्याः सुदुश्चरम् ।
प्रयता३ प्राञ्जलिर्भूत्वा समाधाय मनस्तथा

दिवाकरेभिसन्धाय४ चक्षुषी५ मन एव च ।
तस्थौ वृक्षावबद्धेव दार्वर्च्चानिमिषेक्षणा६

सुवर्चलेन७ सादित्यमीक्षती पर्यवर्तत

एकपादोर्ध्वबाहुश्च निरुच्छ्वासा बभूव ह९ । ।५। ।
दिव्यं वर्षसहस्रं सा निश्चलोपलवत् स्थिता ।
व्याघ्रद्वितीया रुद्राणी तपोयुक्ता१० शुभव्रता ।

न चास्या ग्लानिरभवन्न बलक्षय एव वा ।
पूर्ववच्च हि११ सा देवी तपसो वावतिष्ठत१२ ।

तस्यास्तपःप्रभावेण सर्वं सस्थाणुजंगमम्

अभावोपहतं१४ यद्वज्जगदार्त्तमतिष्ठत१५ ।

नातिदीप्तोभवत् सूर्यश्चन्द्रमा न प्रकाशते

ज्योतींषि तिमिराण्यासन् व्योम्नि सिद्धा न यान्ति च

मम्लुश्च देवमाल्यानि विमानानि च पेतिरे

स्वर्गेपि न सुखं तेषामौत्सुक्यं चापि जायते१८ ॥8.53.१

धूमायन्ति दिशः सर्वास्त्रैलोक्यञ्चैव कृत्स्नशः ।
विद्याधृतां गतिर्भग्ना प्रज्वलन्त्यायुधानि च१९ । ।१

मृगा व्याघ्राश्च सिंहाश्च विडालोलूकमूषिकाः

पन्नगा२१ नकुलाश्चैव एकस्थाः सञ्चरन्त्युत । ।१

१ त्वन्यदुरासदं
-
घ
.,..
रणी
-
ख ।
२ च विप्रसत्तम
-
घ । ३ प्रयतः
-
क
.
ख
.

.. .
तिसन्धाय
-
घ
.
। ५ चक्षुश्च
-
क
.
ख
.
। ६ सा
तदानिमिषेक्षणा
-
घ । ७ शनैः शनैः
-
घ
.
। ८ पर्यवर्तते
-
क
.
। ९ च
-
क
.

तेन युक्ता
-
ख

...
च्चापि
-
घ
.
। १२ तपसैवावतिष्ठत
-
क
,
तपसे चावतिष्ठत
-
घ
.
। १३ स्थावरगंगमम्
-
घ
.
। १४ अभवोपहतं
-
ख । १५ त्तं व्यतिष्ठत
-
ख
.
घ
.
। १६ कान्तिहीन
-
श्च चन्द्रमाः
-
ख
.
। १७ निपेतिरे
-
ख
,
निपेदिरे
-
क
.
। १८ चोपजायते
-
ख
.
। १९ न ज्वलन्त्यायुधानि च
-
घ
.

...
पक्षिणः
-
ख
.
। २१ पक्षिणंः
-
क
.
घ
.

ततो देवाः समागत्य ऊचुः सर्वे परस्परम् ।
विपर्ययोयं नाकस्मात्२२ त्रैलोक्यस्यास्य दृश्यते२३ ॥१

कारणं महदत्रास्ति नेदं निष्कारणं भवेत् ।
तस्माद्वयमजानन्त एतं२४ सर्व२५ विपर्ययम्२६

किन्तिष्ठामः समुद्विग्ना गच्छाम२७ ब्रह्मणोन्तिकम् ।
इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः

वैराजभवनं गत्वा ब्रह्माणं२८ संप्रणेमिरे

पूजिता ब्रह्मणा सम्यगुपविष्टा यथार्हतः

पृष्टास्तेनागमे हेतुमूचु३० र्हृच्छोकपीडिताः ।
भगवन् लोकतत्त्वं च३१ सर्वं प्रत्यक्षवद्३२ विभोः३३

लोकोयं विपरीतोद्य किमर्थं शंस नः प्रभो

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भीतानां सर्वयोगवित्

उवाच मधुरं श्लक्ष्णमिदं गम्भीरवद्वचः ।
एषा हैमवती देवी रुद्राणी लोकधारणी

तपश्चरति युक्तात्मा योगमास्थाय निश्चलम्

अद्य वर्षसहस्रं हि दिव्यं तस्याः समाधिना ।
वर्षाणां द्वे शते चैव तथान्यच्छरदां शतम्

तपश्चरन्त्या३६ योगेन तस्यैषा३७ तपसः सुराः ।
प्रभावो येन लोकानां विपरीतत्वमागतम् ॥२१। ।
देवा ऊचुः
यदि तस्याः प्रभावेण महोत्पातभयं त्विदम् ।
अतो भूयो दहेल्लोकाँस्तस्मात्तां सन्निवारय

२२ त्रैलोक्ये
-
ख
.,
चास्य
-
घ ।
२३ अकस्मात्संप्रदृश्यते
-
ख
.

एतान
, -
ख
.,
एतत्
-
घ
.
। २५ सर्वं
-
घ
,,
सर्वे
-
ख
.

विपर्ययान्
-
ख । २७ गच्छामो
-
क
.
ख
.
। २८ वैराजं
-
घ
.
। २९ संप्रपेदिरे
-
घ
.,
च
.. -
ख
.

हेतुं तमूचुः
-
घ
.
। ३१ लोकतत्वज्ञ
-
घ
.
। ३२ सर्व दृगक्षवद्
-
ख
.
। ३३ विभो
-
क
.
ख
.
। ३४ किंच तत्कारणं ब्रूहि येन सर्वे
विमोहिताः
-
घ
.
। ३५ लोकधारिणी
-
घ
.
। ३६ तपश्चरत्या
-
क
.
ख
.
। ३७ तस्यैव
-
ख
.

सा हि देवी तपोयुक्ता अतो भूयो विभावरी ।
लोकानिमान् सहास्माभिर्दहेदपि न संशयः ।

तस्माललोकहितार्थाय अस्माकं वचनादपि ।
तथा कुरु यथा साध्वी३८ विनिवर्त्तेत३९ शोभना ।

पितामह उवाच

एवं भवतु गच्छध्वं निर्वृता४१ भवता४२ नघाः ।
वरप्रदानेनेष्टेन४३ रुद्राणीं४४ स्थापयाम्यहम् ॥२५। ।
गतेष्वथ तु४५ देवेषु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
विमानं काञ्चनं शुभ्रं४६ वेदिकाशतसंकुलम् ॥२६। ।
किङ्किणीजालसन्नद्धं मुक्तादामावभासितम् ।
इन्द्रनीलमयैः स्तम्भै४७ र्जालैर्जाम्बूनदैस्तथा४८

घंटाभिर्विश्वरूपाभिः४९ समन्तात् परिवारितम्

वज्रेन्द्रनील५१ वैदूर्यमहानीलादिभासितम् ।

स्तूपिकाभिश्च योग्याभिः स्फाटिकाङ्काभिरावृतम्

सर्वलोहमयं५३ तद् वै स्वयं देवेन निर्मितम् ॥२९ । ।
पञ्च भूतमयं५४ तद्धि प्रकृतिस्थमथापि च ।
शब्दाभिजालसम्बद्धं घण्टेन्द्रियसुशब्दवत् । ।8.53.३ ० । ।
मुक्तादामाष्टकैर्युक्तं किङ्किणीषोडशावृतम् ।
विंशति५५ र्वेदिकाश्चात्र विमानं५६ तन्महाप्रभम् । । ३१ । ।
शतार्द्धलक्षणै५७ र्दिव्यैर्मणिमूभि५८ स्तथाचितम् ।
आसनैर्बहुभिर्युक्तं लोकस्थानैः

समन्ततः६० । । ३२ । ।
३८ हि
-
घ
.
। ३९ विनिवर्त्तंति
-
क
.
ख घ
.

ब्रह्मा उ
-
ख । ४१ निवृत्ता
-
क ख
,
निर्वृत्ता
-
क

...
था
-
क । ३ वरदानेन हस्तेन
-
घ
.
। ४८ रुद्राणां
-
घ
.
। ५८५ गतेषु तेषु
-
घ । ४६ शुभं
-
घ । ४७र्जालैः
-
ख
.
। ४८ जम्बुनदमयैस्तथा
-
ख
.
। ४९ वेश्मरूपाभिः
-
घ
.,
र्दिव्य
... -
घ
.

.
परिनादितम्
-
ख । ५१ वज्रनीलेन्द्र
-
क
.
ख घ

स्फटिकाङ्काभिरावृतम्
-
ख
.

सर्वलोकमयं
-
ख
.
घ
.
। ५४ पञ्चचूडमयं
-
घ
.
। ५५ विशन्ति
-
ख
.
। ५६ किंमानं
-
क
.,
विहायं
-
ख
.
। ५७ शातकुम्भमयै
-
घ । ५८ भूतै क
.,
ख । ५९ स्थाने
क । ६० सुसंमितम्
-
ख
,

आरुरोह विमानं तद् ब्रह्मा स्वमुनिभि६१ स्सह ।
वेदैः६२ सह६३ तथा मन्त्रैः शास्त्रैः६४ सर्वै६५ स्तथैव च । ।३

मध्ये तस्यासनं दिव्यं६६ स्वर्णपद्मोपगं६७ दृढम्

सुखोपविष्टस्तत्रासौ६९ ब्रह्मा लोकपितामहः । । ३४। ।
तस्य
पार्श्वे तु सावित्री गायत्री चैव सुप्रभा ।
ऋग्वेदो दक्षिणेनास्य यजुर्वेदश्च७० पश्चिमे ॥३ ५। ।
उत्तरे सामवेदस्तु अग्रतोथर्वणस्तथा ।
प्रायश्चित्तानि धर्माश्च नियमाश्च तपांसि च७१ । ।३ ६। ।
दानानि च विचित्राणि क्रतवः सेष्टयस्तथा

सप्तव्याहृतयः७३ पुण्यास्तथा लोकाश्च सर्वशः । । ३७। ।
पर्वताश्चैव नद्यश्च तथा लोकस्य मातरः ।
लोकपालाः प्रजाध्यक्षा दक्षो धर्मस्तथैव च ॥३८ । ।
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च७४ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
मरीचिरङ्गिराश्चैव रुचिश्चैव महायशाः ॥३

ऋभुः सनातनश्चैव विराजश्च महातपाः ।
पितरश्चैव देवाश्च ब्रह्मणो याः७५ प्रसूतयः ।

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिस्तथैव च

एते चैव यथोद्दिष्टाः सागरा दिश एव च ॥४१ । ।
विद्याश्च धर्मकाराश्च अग्रतस्तेवतस्थिरे ।
ब्रह्मदण्डश्च दण्डश्च कलशः काञ्चनस्तथा ।

कमण्डलुश्च तस्यासीत् पार्श्वयोरुभयोरपि ।
यज्ञोपवीतं श्रीमच्च ओङ्कारश्च तथाग्रतः ।

६१ स मुनिभिः
-
क
.
ख
.
घ
.
। ६२ देवैः
-
ख
.

...
रिह
-
घ
,
महाभागैः र
-
ख
.
।
६४ चापि
-
क
.
। ६५ सर्वैः शास्त्रै
-
घ
.
। ६६ हैम
-
ख
.
। ६७ पमं
-
घ
.
रि
-
ख
.
। ६८ प्रभुः
-
ख
.
। ६९उपोपविष्टस्तत्रासौ
-
क
.
ख
.

...
दोस्य
(
दस्य
)
।
-
ख

तपांसि विविधानि च
-
क
.
घ
.
। ७२ सह इष्टिभिः
-
ख
.,
तपस
-
घ
.,

सर्वव्याहृतयः
-
घ
,
तथा व्याहृतयः
-
क
.
ख
.

भृगुर्वसिष्ठ अत्रिश्च
क
.
। ७५ ये
-
क
.,
ब्रह्मणोपि
-
घ
.,
ये च सृष्टयः
-
ख
.

..
श्च पञ्चमः
-
ख
.

अक्षसूत्रं७७ च योगश्च७८ जप्यं७९ चैवाग्रतः स्थिताः

स्वाहा स्वधा वषट् वौष८१ डग्निश्चैतानि पार्श्वतः८२ ॥४४। ।
यमाश्च नियमाश्चैव साधनानि८३ बहूनि च ।
धर्मस्यैतानि८४ सर्वाणि८५ पार्श्वस्थान्यभवँस्ततः८६ । ।४५। ।
दया कृपाथ८७ दानञ्च श्रद्धा चैव ह्रिया८८ सह ।
ऋषीणां पार्श्वगाः सर्वा दक्षिणा यज्ञपार्श्वगा८९ । ।४६। ।
ततो देवाश्च ये केचिद् ब्रह्मलोकनिवासिनः ।
सर्वे समधिरुह्याशु समन्तादवतस्थिरे ।

एवं तेषु विमानं तत्९० समारूढेषु सर्वशः ।
सुखासीनेषु सर्वेषु ब्रह्मा समनुचोदयत् । ।४८। ।
तच्चोदितं योगविदग्रगामिना९१ महाविमानोत्तमसर्वगामिना

ययौ प्रभावेण मनोनुगामिना यथा मनः सर्वसृजेव९३ हेतुना ॥४९। ।
इति स्कन्दपुराणे देवीवरप्रदाने ब्रह्मणः प्रयाणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः
.
सनत्कुमार उवाच
ततस्तेन विमानेन सर्वसृक् चतुराननः

जगाम मन्दरं२ धीमान् विचित्रोपलकन्दरम्३

स तमासाद्य विस्तीर्णमनौपम्यमतिप्रभम् ।
दूराद् दृष्टिसुखं४ दृष्टवा सभास्था५निदमब्रवीत् ।

इदं रुद्रगृहं शुभ्र६मदृश्यं७ सुकृतामपि

देवानामपि पश्यध्वं भास्कराकारवर्चसम् ।

७७ ब्रह्मसूत्रं
-
घ
.
। ७८ योगञ्च
-
क
.
ख
.
। ७९ जाप्यं
-
ख
.
। ८० स्थितं
-
घ
। ८१ वषट् चैव
-
ख
.,
कारः
-
घ
.
। ८२ श्चैकपार्श्वतः
-
ख
.
। ८३ सध
(
व
)
नानि
-
ख
.

धर्माण्येतानि
-
क
.
। ८५ मार्गाणि
-
घ
.

...
नि
समंततः
-
घ
,...
नाभवँस्ततः
-
क ख
.,
तथा
-
ख
.
। ८७ क्षमा दीक्षा थ
-
घ
.
। ८८ क्रिया
-
ख
.
।
८९ पार्श्वं त
. -
घ । ९० तं
-
क ख
.
घ । ९१ योगविदा समाधिना
-
क । ९२ महाविमानं
वृषसर्वगामिना
-
घ
.
। ९३ सर्वसृजेन
-
ख
.
घ
.

..
.
सूक्ष्मचतुर्मुखः
-
घ
.

...
मक्षरं
-
घ
.
। ३ शोभितोत्पलकन्दरम्
-
घ
.
। ४ मुख
-
घ
.

सद्यस्ता
-
घ
.
। ६ शुभ
-
घ
.
। ७ सदृष्यं
-
घ
.
। ८ न कृतात्मभिः
-
ख
.

इदं प्रविश्य देवानां९ यज्ञश्री

ऽ
र्नापसर्पति ।
जयश्च नित्यं युद्धेषु धर्मश्च सुमहानपि । ।४। ।
एतत् सृष्टं स्वयं तेन११ मनसानुपमद्युति ।
न ह्यस्य सदृशं किञ्चिदण्डेस्मिन् विद्यते गृहम् ।

इदं प्रविश्य धर्मात्मा भूयो१२ दुःखं१३ न विन्दति

न चापि जन्म प्राप्नोति१५ नित्यमैश्वर्यगो हि सः । ।६। ।
अनिर्देश्यमिदं योगाद् योगिनामपि नित्यशः ।
अन्यस्तु कुत एवेदं वर्णयीत महानपि ॥७। ।
एतदस्मद्विमानस्य वायुनाभ्याहतं रुषा ।
वर्धते गिरिणा सार्धं विन्ध्यस्य शिखरं यथा ।

एतदस्मद्विमानस्य मार्गमावृत्यधिष्ठितम् ।
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च देवदेवस्य तेजसा

एतदन्धं१६ तमः कृत्वा मेधोसौ जीवनः स्वयम्
(?)
।
वज्रोद्यतकरः स्रग्वी प्रत्युद्यात्यभिनादयन् । । 8.54.१० । ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान्देवो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
विष्टभ्य तत्१७ विमानाग्य्रमवतस्थे कृताञ्जलिः ।

तुष्टाव च१८ तदा देवं शर्वमुग्रं कपर्दिनम् ।
ते चैव ऋषयः सर्वे विमानस्था सुसंयताः । ।१ २ । ।
प्रकाशं चक्रिरे सर्वं जगत् स्थावरजंगमम् ।
ततस्स मेघः स्वं स्थानमगमद् वृष्टिसर्जनः । ।१

दिशश्च विमलाः सर्वाः प्रकाशश्चाभवद् भृशम् ।
तं जपन्तं विदित्वा च भगवान् गोवृषध्वजः१९ ॥ १४। ।
९ प्रविश्य तां देव
-
घ
.,
देवाश्च
-
क
.
। १० यद्भीतो
-
घ
,... -
र्नो
-
ख
.
। ११ दुरारोहं
-
घ
.
। १२ दुःखं
-
ख
.
। १३ भूयो
-
ख
.,
विन्देन्न
-
क । १४ न विद्या
-
ख
.,
दुःभाक्
-
क
.

जायते भूयो
-
ख
.
। १६ एतदन्तं
-
ख
.
। १७ तं
-
क
.
ख
.
। १८ स
-
घ
.,
तदेवं हि
-
ख
.

स वृषध्वजः
-
क
.

नन्दिनं द्वारदेशस्थमिदमाह सुरेश्वरः

एष ब्रह्मा विमानेन मामिह द्रष्टुमागतः । । १ ५। ।
ब्रूहि येनागतोसीह कार्येण विदितोसि मे ।
कुरु तद् गच्छ शीघ्रं तु२१ कालस्तस्यायमागतः । । १ ६। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो रुद्रेण नन्दी प्रमथनायकः

द्वाःस्थ२३ एव२४ विमानस्थं ब्रह्माणमिदमब्रवीत्२५ ॥१७। ।
नन्द्युवाच
यूयं ज्ञाता भगवता येन कार्येण चागताः ।
कुरुध्वं किल२६ तच्छीघ्रं कालोयं२७ तस्य वर्तते । ।१८। ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स कृत्वा मनसा नमस्कारं हि शम्भवे ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य२८ मन्दरं प्रजगाम ह । ।१ ९। ।
स मन्दरगिरिं सर्वं परिहृत्य महामनाः ।
शाकद्वीपस्य मध्येन जम्बूद्वीपमुपागमत्२९ ॥8.54.२ ० । ।
स दृश्यमानो देवैश्च३० मुनिभिश्च यतव्रतैः ।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठमुपागम्येदमब्रवीत्३१ ।

एतद्धिमवतः शृङ्गमुच्छ्रितं कान्तिमत् स्थितम् ।
युगान्तादित्यसंकाशं दूरात् समभिलक्ष्यते ॥२२ । ।
अत्र३२ सा जगतो३३ धात्री धात्री३४ पुत्रमिवौरसम् ।
पालयन्ती जगत् सर्वं तपस्तप्यति३५ शैलजा । ।२३ । ।
अहो नु३६ शिखरं पुण्यं भाग्यवच्चापि सर्वथा ।
यदेनं३७ गिरिपुत्र्यर्थे३८ वरैर्योक्ष्यति कामहा ।

२० महेश्वरः
-
ख
.
। २१ त्वं
-
ख
.
। २२ प्रथमनायकः
-
क
.
। २३ स्वयं
-
घ
.

...
मेव
-
क
.
ख
.
घ
.

...
स्थमिदं ब्रह्माणमब्रवीत्
-
क
.
घ
.
। २६ किं न
-
घ
.
। २७ किल तच्छीघ्रकालोयं तपसः
-
ख
.
। २८ मुपासृत्य
-
ख
.
। १९ मयागमत्
-
क । ३० देवेण
-
ख
.
। ३१ मुपगम्येदमब्रवीत्
-
ख । ३२ यत्र
-
घ
.
।
३३ जगतां
-
घ
.
। ३४ कालं
-
घ
.
। ३५ स्तप्स्यति
-
क
.
। ३६ महांतं
-
घ
.
। ३७ यदेतद्
(?)
। ३८ गिरिपुत्र्यर्थं
-
ख
.

पश्यध्वं तपसो वीर्यं देव्याः सुचरितस्य वै ।
यदेतच्छिखरं दृष्टवा न पश्याम३९ पुनर्भवम्४० ।

स एवं कथयन्नेव विमानेन४१ चतुर्मुखः ।
ऋषिभिः सहितः सर्वैः शिखरद्वारमागतः । । २६ । ।
तत्रैनं४२ रुद्रसचिवा उद्यतायुधपाणयः

भर्त्सयन्तोभ्यवर्तन्त तिष्ठतिष्ठेतिवादिनः । । २७। ।
तान् ब्रह्मा श्लक्ष्णाया वाचा सान्त्वपूर्वमुवाच ह ।
प्रशंसमानस्तान्सर्वान्४४ प्राञ्जलिर्मुक्तमानसः ॥२८। ।
ब्रह्मोवाच
यूयं सर्वे महात्मनान ऐश्वर्येण समन्विताः ।
अक्षया४५ ह्यमराश्चैव तथाप्रतिहताश्च ह । । २ ९। ।
महायोगबलोपेता अजय्या युधि केनचित्। ।
को युष्मानतिवर्तेत४६ शक्रोपि४७ प्रवरेश्वराः४८

देवदेवाज्ञया योहमागतो४९ मन्दरादिह ।
देव्या वरप्रदानार्थमनुज्ञा क्रियतां मम५० । । ३१ । ।
गणेश्वरा ऊचुः

देव्या दाता स्वयं देवो वरानिष्टान् महामनाः ।
वरं हि५२ देवी त्वन्यस्मान्५३ मनसापि५४ न चिन्तयेत् ॥३

शक्तो देवोनुग्रहीतुं जगत्सर्वं महेश्वरः

त्वामप्येषोनुगृहणाति किमु देवीं५६ जगत्पतिः५७ ॥ ३३ । ।
पितामह५८ उवाच
अशक्तो न महादेवो वरं दातुं महामनाः ।
य एवं चिन्तयेद् देवं न भवेत् स कथञ्चन

३९ पश्यामः
-
घ
.
। ४० पार्वती पुनः
-
घ
.,...
र्भयं
-
क
.,..
र्वयं
-
ख
.

विमानेव
(
वै
) -
क
.
। ४२ तत्र ते
-
घ
.
। ४३ आयुधोद्यतपाणयः
-
क ख
.
घ
.,
उक्षतायुध
... (?)
। ४४ प्रवेपमानस्तान्
सर्वान्
-
क
.
। ४५ अक्षरा
-
ख

. .
नभिवर्तेत
-
ख । ४७ शक्तोपि
- (?)

.
श्वरः
-
क
.

सोहमायातो
-
ख
-
। ५० तामिति
-
ख । ५१ गणेश उवाच
-
क
.,
गणेश्वर उवाच
-
ख
.
। ५२ न चैव
-
क
.
घ । ५३ युष्मत्तो
-
ख
,
त्वद्विधान्
-
घ
.
। ५८ तु
-
क
,
हि
-
घ
.

सर्वमशेषतः
-
ख
.
। ५६ किमुतांवै
-
ख
.,
किन्न
-
घ
.
। ५३ जगस्थितिम्
-
क । ५८ ब्रह्मो
-
ख

न देवी भगवत्पार्श्वादिच्छते किल पार्वती

वरानिष्टाँस्ततो देवो मामिह प्रैषयच्छिवः६० । ।३

सनत्कुमार उवाच
अथ ते६१ युक्तमनसो६२ युक्तं प्रत्यक्षमीश्वराः ।
महेश्वरमपश्यन्त कृतानुज्ञं च६४ लोकपम्६५ ॥३ ६। ।
नियुक्ताश्च६६ पुनः६७ सर्वे ब्रह्माणं लोककारणम् ।
ऊचुर्गणेश्वराँस्तत्र

विदितार्था६९ महामुने७० । ।३७। ।
प्रेषितो देवदेवेन ज्ञातोस्माभिः पितामह ।
त्वं विशस्वाधुना देव पार्वत्या वरदित्सया७१ ॥३८। ।
अवतीर्य विमानात्तु ततः शीघ्रं पितामहः ।
निलिल्ये७२ शिखरे तस्मिन्नानाधातुविचित्रिते । ।३ ९। ।
अथ सोपलधातुनिर्झरो७३ गिरिराजोतिमहाशिलोच्चयः

विनिसृष्टदिवाकरामलो७५ दिदिवे७६ दिव्य इवोदयाचलः७७ ।

.
इति स्कन्दपुराणे देव्या वरप्रदाने बह्मागमनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
अथ तं सहसायातमपश्यत्साचलात्मजा ।
ऋषिभिस्तैर्महाभागैस्समन्तात्परिवारितम् । ।१ । ।
रश्मिभिस्तेजसां योनिं मध्याह्न इव भास्करम् ।
सा तमर्घेण१ पाद्येन मधुपर्केण चैव हि

पूजयामास रुद्राणी चतुर्वक्त्रमुपागतम्

५९ न देवीं भगवान्
दद्यान्नेच्छते किं न पार्वती ।
-
घ
.
। ६० प्रेशयच्छिवः
-
क
.
ख
.
। ६१ तं
-
क
.
ख
.

युक्तमनसा
-
घ
.
। ६३ युक्ता
-
घ
.
। ६४ कृतानुज्ञाश्च
-
ख
.
घ
.
। ६५ लोकपः
-
ख
.
। ६६ बुद्ध्वा कार्यं
-
ख
.
। ६७ ततः
-
घ
.

..
स्सर्वे
-
क
.
ख घ
.
। ६९ विदितात्मा
-
घ
.
। ७० महात्मनि
-
घ
.

...
लिप्सया
-
ख
.
। ७२ निलिख्य क
.
। ७३ सोत्पलधातुनिर्झरो
-
ख
.

शिलोच्चये
-
क
.

...
लः
-
ख
.,.. .
लं
-
क
.,...
लः
-
घ
.
। ७६ स गिरिं
-
क
.,
स गिरिर्दिव्य
-
ख
.
घ
.
। ७७ इवोदयाकरः
-
क
.
ख
.
घ
.

...
मर्घ्येण
-
क । २ ह
-
ख
.

ब्रह्मोवाच
लोकस्य जननी भूत्वा धारयित्वा जगत्तथा ।
किमिदं तपसा भूयो लोकं दग्धुमिहेच्छसि । । ३ । ।
मा सृष्ट्वा जगदेतत्त्वं तपस्यन्ती विनाशय ।
बुद्ध्वैवं३ धारयस्वेमं लोकं देवि नमस्तव ।

त्वत्तो रुद्रेण लोकोयमहञ्चैव पुरानघे ।
सृष्टाः स्मो४ वरदे देवि मा नः कृत्वा विनाशय ॥५। ।
तपसा तव५ रुद्राणि जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
तप्यते ग्रीष्ममध्याह्ने जलात्६ पद्ममिवोद्धृतम् ।

किं वा ते हृदये देवि यद्यपि७ स्यात् सुदुष्करम् ।
वरं वृणीहि सर्वाणि दातास्मि हिमवत्सुते । ।७। ।
देव्युवाच
वरदोसि यदीशान मम देव चतुर्मुख ।
अयं भक्तोनुरक्तश्च मम नित्यं प्रियः प्रभो ।

व्याघ्रोस्य८ तावद्यच्छस्व ततो दास्यसि मे वरम् ।
अद्य वर्षसहस्रं वै स्थितस्यास्य ममाग्रतः । । ९। ।
ध्यायतो निमिषस्यैव स्तब्धकर्णस्य लोकप ।
अस्मै धत्स्व वरं देव नास्मि तावद्वरार्थिनी । ।8.55.१

पितामह९ उवाच
एष तिर्यग् दुरात्मा च त्वां भक्षयितुमागतः ।
नास्य शुद्धं मनो देवि क्रूरोयं पापचेतनः

पश्यैनं दुष्टमनसं११ नास्य श्रेयो मनस्त्वयि१२

...
मं
-
क
.,.
व
-
घ
.
। ४ स्म
-
क
.
ख
.
घ
.

..
तीव
-
क
.

दिनात्
-
घ
.
। ७ यदपि
?
। ८ व्याघ्रस्य
-
क
.
ख
.
। ९ ब्रह्म
-
ख
,
देव
-
घ
.

पापचेतसः
-
घ
.
। ११ दुष्टचेतासौ
-
ख
.
। १२ मनस्विनि
-
ख
.

सनत्कुमार उवाच
अथ सा तद्वचः श्रुत्वा रुद्राणी लोकभावनी

दिव्येन चक्षुषापश्यदज्ञानात् कृतसाहसम्

अनन्यभक्तः१४ पूर्वञ्च१५ जातिदोषेण दूषितः

विदितार्था ततो भूत्वा उवाच हिमवत्सुता ।

भगवन् को१७ हि लोकेषु१८ तिर्यक्त्वे सति निश्चलः

स्तब्धकर्णेक्षणो दिव्यमहोप्येकमभोजनः

अवतिष्ठेत किं योयं सहस्रमवतिष्ठत ।
वर्षाणां सुमहातेजा नायं तिर्यक्षु संस्कृतः२० ॥१

भवत्वयं दुष्टचेतास्त्वदुष्टो२१ वा महाबलः

ममानुग्राह्य इत्येव२३ वरो ह्यस्य२४ प्रदीयताम्

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवश्चतुर्वक्त्रः पितामहः ।
उवाच वचनं देवीमृषीणां शृण्वतां तदा

आर्याणां दस्यवोपीह२५ संसर्गात् सिद्धिमाप्नुयुः ।
यथायं क्रूरकर्मापि२६ सिद्धिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्२७

तस्मादार्याः सदा सेव्या नित्यं पापकृतापि२८ हि ।
सिद्धिमेति नरः क्षिप्रमपापानां समीपगः२९ । ।१

अनुग्राह्यस्तवानिन्द्ये पापोयं दुष्टचेतनः ।
अतोस्मै३० ब्रूहि देवेशे वरो यस्तव रोचते

देव्युवाच
अमरो जरया त्यक्त अक्षयश्चाव्ययस्तथा ।
महायोगबलोपेतो महदैश्वर्यसंयुतः

गणेश्वरो ममेष्टश्च भवत्वेष यदीच्छसि

१३ भाविनी
-
घ
.
। १४ अत्यन्तभक्त
-
ख
.
। । ९ पूर्वम्मे
-
ख । १६ दूषित
-
ख
.
। १७ भगभक्षो
-
क । १८ लोकोयं
-
क
.
। १९ निश्चलं
-
क । २० संवृतः
(
संभृतः
)
-
ख
.,
स्वयं गतः
-
घ
.
। २१ अ दुष्टो
-
ख
.
घ
.
। २२ महामनाः
-
घ
.
। २३ इत्येवं
-
ख
.
। २४ ह्यस्मै
-
ख
.,
ह्येष
-
घ । २५ दर्प
(
र्श
)
नादेव
-
ख
.
। २६ हि
कुकर्मापि
-
ख
,
कुरुतेकर्म
-
घ
.
। २७ यास्यत्यनुत्तमाम्
-
ख
.
घ । २८ पापकृतोपि
-
क
.
घ
.
। २९ समीपत
-
घ
.
। ३० अतो मे
-
घ
.
। ३१ महदाश्चर्यमयुतः
? -
घ
.

पितामह३२ उवाच
एवं भवतु भद्रं ते सर्वमेतद् भविष्यति ।
जानासि ब्रह्मबन्धूनां ब्रह्मदत्तस्य मंत्रिणम् । ।२२ । ।
त्वयि भक्तिः३३ पुराप्यस्य शापाद् व्याघ्रगतिं गतः ।
पञ्चालस्य च यक्षोयं प्रतीहारोभवत् पुरा ।

त्वया मया यदद्यास्य कृतेयं नन्दिरीदृशी ।
तस्माद् गमिष्यति ख्यातिं सोमनन्दीति नामतः । ।२४। ।
यश्चैनं३४ कीर्तयेद् दुर्गे कान्तारेषु भयेषु३५ च ।
शार्दूलसिंहद्वीपिभ्यो न भयं तस्य जानते । । २५। ।
वद३६ त्वमपि चेशानि३७ यस्ते प्रियमनोरथः ।
यावद्३८ ददामि३९ सर्वन्ते४० नियोगात् पारमेश्वरात्४१ ।

देव्युवाच
इच्छामि भगवन् दिव्यं वर्णं कनकसप्रभम् ।
गौरीति४२ लोके ख्याता च भवेयं कमलोद्भव । ।२७। ।
पितामह४३ उवाच
एवमस्तु जगन्मातर्यदिच्छसि तपोधने

अन्यं वरय भद्रन्ते४५ वरं४६ देवि ददामि४७ ते । ।२८। ।
महद्धीदं तपस्तप्तं भवत्या लोकभावनम् ।
नानुरूपो वरस्तस्य तस्मादन्योपि मृग्यताम् ॥२९। ।
देव्युवाच
इच्छामि भगवन्पुत्रं सर्वधर्मभृतां४८ वरम् ।
महाबलं महोत्साहं४९ सर्वलोकनमस्कृतम् । ।8.55.३ ० । ।
३२ ब्रह्मो
-
ख
.
। ३३ भक्तिं
-
घ । ३४ यश्चैवं
-
ख । ३५ वनेषु
-
घ
.
। ३६ वरं
-
घ
.

याचस्व
-
घ
.
। ३८ तावद्
-
घ
.
। ३९ ददानि
-
क
घ
.
। ४० देवेशि
-
घ
.
। ४१ परमेश्वरात्
-
घ
.
। ४२ सौरीति
-
ख
.
।
४३ ब्रह्मो
-
ख
.
। ४४ महामते
-
ख
,
महाधने
-
घ
.
। ४५ वरं प्रयच्छामि
-
ख । ४६ ब्रूहि
-
ख । ४७ यत्प्र ददानि
-
क ख

लोकधर्मभृतां
-
ख
४९ महात्मानं
-
घ
.

पितामह उवाच
पुत्रस्ते भविता देवि महायोगबलान्वितः ।
अजेय५० स्सर्वभूतानामष्टैश्वर्यगुणान्वितः५१ । ।३

जेता हन्ता तथा देष्टा५२ अजरोवध्य एव च ।
अनादेश्यश्च५३ सततं सर्वेषां प्राणिनां वरः ॥ ३ २। ।
सदा बालोथ सुभगो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
देवब्राह्मणगोप्ता च विद्वान् सर्वज्ञ एव च ।

षण्मुखो द्वादशभुजः शक्तिपाणिस्तथैव च ।
ब्रह्मण्यश्च शारण्यश्च५४ देवद्विट्संघहा तथा ॥ ३४। ।
अयोनिजो महातेजा५५ लोकानां सुखकृच्च हि

शनैरेतदुवाचासौ ततश्च विरराम ह । ।३ ५। ।
सनत्कुमार उवाच
वरान् स५७ दत्त्वा देवेशः कृत्वा चापि५८ प्रदक्षिणाम्

विमानं तं समारुह्य स्वं लोकमगमत्तदा६० ।३

रुद्राण्यपि गते तस्मिन् सोमनन्दिपुरःसरा ।
स्थिताकाशं समास्थाय रोहिणीव बुधानुगा । ।३७ । ।
मन्त्रानुगेव गायत्री जयन्तेन शची यथा ।
तथा सा भाति रुद्राणी सोमनन्दिपुरःसरा । । ३८ । ।
य इमं पठते सदा विपश्चित् पुरुषः प्रातरतन्द्रितो हि कश्चित्

कुरुते न भयं हि सोमनन्दिर्वरदस्तस्य हरश्च सोमनन्दी६२

इति स्कन्दपुराणे सोमनन्दिदेव्योर्वरप्रदानं नाम पंचपंचाशत्तमोध्यायः
५० अजय्यः
-
ख । ५१ समन्वितः
-
क
.
। ५२ तथा चेष्टा
-
क
.
। ५३ अनावेश्यश्च
-
ख
.
। ५४ सदा देवि
-
घ
.
। ५५ महातेजो
-
क ख । ५६ त्सदा
- (?)
। ५७ दत्त्वा च
-
घ
.
। ५८ चाभि
... -
घ
.
क
.
। ५९ प्रदक्षिणं
-
क ख
.
घ
.
। ६० स्वर्लोकमगमत्तदा
-
घ
.
। ६१ कर्हिचित्
-
घ
.
। ६२ सोमनन्दिरिति
-
घ
.

व्यास उवाच
भगवन् यत्त्वयाख्यातं पूर्वं नरकवर्णने

दुष्कृतं कर्म कृत्वा तु नरा नरकगामिनः२ ।

भवन्ति३ सुकृताः सर्वे४ स्वर्गसौख्यसमायुताः

ब्राह्मणा दुष्कृतं कृत्वा गत्वा दुर्गतिमापदम् ॥२। ।
कथं भूयः समायन्ति स्वर्ग७सौख्यफलं महत् ।
योनीर्वा कथमागम्य बह्वीः संकरजातिषु ।
भूयः सुकृतिनो भूत्वा प्राप्नुवन्ति शुभां गतिम् ॥३ । ।
सनत्कुमार उवाच
शृणु व्यास पुरावृत्तं८ दशार्णेषु तु यच्छ्रुतम्

सप्तानां१० द्विजशिप्याणामशुभं शुभमेव च । ।४। ।
आसीत् सुपर्वा विख्यातः कौशिको ब्राह्मणः शुचिः ।
धार्मिकश्च वदान्यश्च विद्वान् विप्रैः सपूजितः । ।५ । ।
तस्य शिष्या बभूवुर्हि सप्त दुर्मेधसश्च ते

गुरुशुश्रूषणेसक्ता१२ नामतस्तान्निबोध मे ॥६। ।
आत्रेयः कण्डरो१३ नाम उपमन्युश्च दामनः

शाण्डिल्यश्चैव हालोभूद् गार्ग्यश्च१५ विदलस्तथा ।

शैशिरो गौतमश्चैव दण्डकीलश्च काश्यपः ।
विदर्भश्चैव हारीत इतीमे सप्त विश्रुताः ।

उपाध्यायोथ तान्विप्रान् प्रोवाचेदं महातपाः ।
अचिराद् गामितो गत्वा याज्यदत्तां सुरूपिणीम् ।

गत्वानयत होमार्थे१६ शीघ्रं माहिष्मतीं पुरीम् ।
त एवमुक्तास्तेनैव माहिष्मत्यास्त्वतन्द्रिताः ।

१ नरकवर्णनं
-
घ
.

- -
निर्भयाः
-
ख
.
। ३ तरन्ति
-
घ
.
। ४ स्वर्गे
-
क
.
ख । ५ सर्वसौख्यसमायुताः
-
क
.
ख
.
। ६ ब्राह्मणं
-
क
.
। ७ स्वर्गे
-
क
.
। ८ यथावृत्तं
-
घ
.
। ९ यच्छुभं
-
क
.
ख
.,
द्विजन्मनां
-
घ
.
।
१० मर्त्यानां
-
घ
.
। ११ स्तु
-
ख
.,
स्तथा
-
घ
.
। १२ भक्ता
-
क
.,
रक्ता
-
ख
.,
शुश्रूषणरताः
-
घ
.
। १३ कुंडुरो
-
घ । १४ नामतः
-
क
.
ख
.
घ
.

...
द्दर्भश्च
-
घ
.
। १६ होमार्थं
-
ख
.

गामादाय निवर्तन्तो१७ मृत्तिकावतिमन्तशः

अनावृष्ट्या ततस्तेतु दुर्भिक्षे परिवर्तति१९ ॥ ११ । ।
क्षुधापरिगताः सर्वे किंभक्षाः संबभूविरे ।
सप्तमेहनि२० संजाते२१ निराहाराः सुदुःखिताः

अमन्त्रयन्त२२ गामेतां भक्षयाम किमास्यते ।
तेषां यः कण्डरो२३ नाम आत्रेयकुलसंभवः

स तानुवाच मा धेनुं भक्षयाम गुरोरिमाम् ।
गुरोरर्थे हि नः श्लाघ्या२४ मृत्युरप्यविचक्षणाः ।

मा गुरोः क्रोधनिर्दग्धा यास्याम निधनं वयम् ।
ते यदा तद्वचो नैव जगृहुः क्षुत्प्रपीडिताः ॥ १५। ।
स तदोवाच भूयस्तानिदं वचनमर्थवत् ।
यदि वोवधृतं२५ विप्रा भक्षणेस्यास्तपोधनाः ॥ १

मा वृथा भक्षयामैनां पित्रर्थे२६ प्रोक्षयामहे ।
मा नो दोषद्वयेनेह लोपो२७ भवतु शोभनाः

एवं ह्यल्पेन दोषेण

वयं योक्ष्येम२९ सर्वथा ।
त एवमुक्ताः सम्यक्तु वचस्तस्यावधार्य च३० । ।१८। ।
प्रोक्षयामासुरव्यग्रा पित्रर्थे तां३१ पयस्विनीम् ।
ततः संस्कृत्य विधिवद् निवेद्य च महामुने३३ । ।१

हुताग्नयस्ततो भूत्वा प्रत्येकमुपभुज्य३४ च ।
वत्समेकं गले बद्ध्वा आनिन्युर्गुरवे३५ तदा । ।8.56.२ ० । ।
अथ दृष्टवा स३६ तं वत्सं धेनुं पप्रच्छ३७ तान्द्विजः ।
त ऊचुः पथि शार्दूलोवधीत्तामिति निर्घृणाः३८

१७ वर्तन्ते
-
घ
.
। १८ मृत्युकालवशं गता
- -
घ
.,.
तरः
- -
क
.
। १९ परिवर्तत
-
क
.
। २० मासि
-
ख
.
। २१ जाते च
-
क
.,
एते च
-
ख
.
। २२ आमन्त्रयन्त
-
ख
.
घ । २३ काण्डरो
-
क
.
। २४ श्लाघ्यो
-
ख
.
। २५ वोवभृतं
-
क
,,
वा निश्चितं
-
घ । २६ पित्र्यर्थे
-
क
,
पित्र्यर्थं
-
ख
.,
पितॄणां
-
घ
.
। २७ लेपो
-
क
.,
लोभाद्
.
घ

श्रिया पुष्ट्या ततस्ते तु
-
घ
,
त्व
(
स्व
) -
क
.

योक्ष्य
-
ख
.,
योक्ष्या
-
क
.,
मोक्षा
-
घ
.
। ३० वचस्तस्य प्रधार्य च
-
घ
.
। ३१ तु
-
ख
.

तपस्विनीम्
-
ख
.
। ३३ महात्मने
-
क
.
ख
.
। ३४ मुप
.
-
घ
.
। ३५ बद्धमानिन्युर्गुरवे
(?)

., .
धार्य च
-
ख
.
। ३७ यच्छ मे
-
ख
.
। ३८ तमूचूस्तस्य वै शिष्या न लब्धा गोरितस्ततः
-
घ
.

अथ तेषां वचः श्रुत्वा शंकया च दुरात्मनाम् ।
दिव्येन चक्षुषापश्यद् भक्षितां तैर्महातपाः । । २२ । ।
सतः स रोषाद् रक्ताक्षो३९ निर्दहन्निव ताँस्तदा

उवाच वत्सं दृष्टवा च४१ कृपया भृशदुःखितः४२ ॥२ ३ । ।
युष्माभिर्भक्षिता सा हि तथ्यं४३ न कथितं च मे ।
कर्मणा तेन तस्माद्वो गतिः कष्टा४४ भविष्यति४५ । ।२४। ।
प्रसादितः स तैः शिष्यैर्ब्राह्मणः सुमहाद्युतिः

कृपया स च तानाह भूयः सर्वानिदं वचः

यदुक्तं४७ तन्मया तथ्यं४८ न४९ तन्मिथ्या५० भविष्यति ।
येषां तु कृतवन्तः५१ स्थस्तेध्यवस्यन्ति५२ यच्छुभम्५३ ॥२

मत्समीपे च न स्थेयमिदानीं वः कथञ्चन ।
दृष्टवा वत्समिमं बालं मा वो धक्ष्यामि गच्छत५४

अथ ते सहिताः सर्वे नष्टसंज्ञा विचेतसः

कालेन समयुज्यन्त चिन्तयन्तो गुरोर्वचः । ।२८। ।
दशार्णा नाम सा व्यास सरित् पुण्यजला शुभा

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं तत् सुभास्वरम् ॥२९। ।
तत्र व्याधोभवच्छूरः क्षुपको५७ नाम वीर्यवान् ।
तस्य पुत्राभवँस्ते वै चितकायां महाबलाः ॥8.56.३

चितका संप्रसूता५८ तु पुत्राँस्तान् सप्त संमतान् ।
व्याधाः सर्वेभवंस्ते वै चैतका इति विश्रुताः ॥ ३ १। ।
चरन्ति सधनुष्कास्ते निघ्नन्तो५९ मृगपक्षिणः ।
सिंहान् व्याघ्रान् गजाँश्चैव६० वराहादीँश्च सर्वशः६१ । ।३

३९ रोषताम्राक्षो
-
घ
.

.
तेजसा
-
ख
.
। ४१ तु
-
घ
.
। ४२ च सुदुःखितः
-
ख
.,
दुःखपीडितः
-
क घ
.
। ४३ तया
-
घ
.
। ४४ नष्टा
..
-
घ
.
। ४५ संसारान् प्रतिपद्य
(
त्स्य
)
थ
-
ख । ४६ ब्राह्मणैस्स महाद्युतिः
-
क
.
ख घ । ४७ यद्युक्तं
-
घ
.
। ४८ चोक्तं
-
घ
.
। ४९ च
-
ख
.

...
थ्यं
-
क

.
न्तो
-
क । ५२ योध्य
... -
क
.
। ५३ योध्यवस्यत
-
ख
.
। ५४ व्याधत्वं समगच्छत
-
घ
.
। ५५ विसंज्ञा नष्टचेतसः
-
क
.
घ
.
। ५६ पुण्यजला सदा
-
क
.
। ५७ क्षुपजो
-
ख
.

.
ते
-
घ
.
। ५९ घ्नन्तो वै
-
क
.
ख
.

गणाँश्चैव
-
घ
.
। ६१ वराहाँश्च
सुदारुणः
-
घ
.

तेषां नामानि यानि स्म व्याधत्वे६२ तानि मे शृणु ।
काण्डारोर्जुनको नाम दमनः सिंहकोभवत्६३ । ।३

हालोभूद् व्याघ्रकश्चैव विदलः६४ शरभस्तथा ।
शैशिरो हिमवाँश्चैव हस्तिको दण्डकीलकः ।

विदर्भो६५ वज्रकश्चैव नामान्येतानि तेषु हि

एकश६७ स्तेटवीं घोरां चरन्ति६८ पिशिताशनाः६९ ।

हिंस्राः सत्वान्तकाः सर्वे योनिं दुष्टामुपागताः ।
कदाचिद्विचरन्तस्ते मृगान् घ्नन्तस्तथैव च । ।३

उपाध्यायाश्रमं प्राप्ताः कर्मणा७० सुकृतेन ह ।
तत्र७१ तेषां भयोद्विग्नाः सर्व एवाभवन् मृगाः । ।३७। ।
मृगान् भीतान् समालक्ष्य स विप्रः सुमहातपाः ।
न्यवैक्षत

दिशः सर्वा व्याधाँश्चापश्यदागतान्

स्वशिष्याँस्तान्७३ परिज्ञाय ध्यानाद् व्याधत्वमागतान्

प्रोवाच करुणाविष्टस्तेषामेव शुभेप्सया७५ । ।३

शुश्रूषितः पुरा विप्रैर्युष्माभिरहमादरात्

कर्मणा तेन चेदानीं गोबध्याकृतशापतः । ।8.56.४० । ।
व्याधत्वमिह संप्राप्ताः कुत्सितं हिंस्रवृत्ति यत्

सा च७८ गौः पितृकार्येण भक्षिता वो न हिंसया ।

तस्माद् यूयमितो भ्रष्टा७९ जातिस्मरणसंयुताः ।
मृगाः कालञ्जरे भूत्वा८० चक्रवाकाः पुनः८१ सरे ॥४२ । ।
द्वीपे ततः पुनर्हंसा भूत्वा वै मानसे ह्रदे ।
भूयश्च मानुषा भूत्वा जातौ जातौ८२ सचेतनाः ॥४३ । ।
योगयुक्ता महात्मानो मत्प्रसादादतन्द्रिताः ।
सर्वकिल्बिषनिर्मुक्ता ब्रह्मलोकमवाप्स्यथ ।

६२ व्याधानां
-
घ
.
। ६३ शिशिरो हिमवाँश्चैव विरूपो
विश्वरेतनः । वीरो वीरतरुः स्वेदो नामान्येतानि तेषु च
-
घ
.
। ६४ विशदः
-
ख
.
।
६५ विभर्गो
-
क
,
विभग्नो
-
ख
.
। ६६ च
-
घ
.
। ६७ एकदा
-
क
.
घ
.
। ६८ चरन्तः
-
घ
.
।
६९ पिषितैषिणः
-
घ
.
। ७० कर्म स्म
(
स्व
?) -
घ
.

तस्य
-
घ
.
। ७२ अवैक्षत
-
ख । ७३ स शिष्याँस्तान्
-
ख
.,
स मुनि
-
घ
.

ध्यानात्मा समुपस्थितान्
-
घ
.

शुभं वचः
-
घ
.

...
रिदमातरात्
-
घ
.
।
७७ हिंस्रवृत्तिमत्
-
ख
.
घ
.
। ७८ साधु
-
घ
.
।
७९ भूय इयमितो
-
ख
,
तस्मात् शापात्
परिभ्रष्टा
-
घ
.
। ८० भूता
-
घ
.
। ८१ पुरा
-
घ
.
। ८२ याताः
-
घ
.

एतच्छ्रुत्वा ततस्तेषां पूर्वा स्मृतिरजायत ।
उपाध्यायोयमस्माकमिति बुद्धौ८३ तदा८४ भवत्

ततः कर्म जुगुप्सन्तः पूर्व८५जातिकृतं च यत्

प्रदक्षिणमुपावृत्य दशार्णामभितो८७ ययुः ॥४६। ।
दशार्णातीरमासाद्य संमन्त्र्य च परस्परम् ।
जातिं पूर्वां८८ स्मरन्तस्ते मृत्युमेव प्रवव्रिरे

निश्चितानां८९ ततस्तेषां काण्डरो९० योभवद् द्विजः ।
व्याधोर्जुनकनामा९१ स इदं वचनमब्रवीत्

भवन्तो यन्मया९२ पूर्वमुक्तास्तन्न कृतं हि वः ।
इदानीं समनुप्राप्तं मावमन्यत मे वचः

श्रेयो वोहं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं कुरुतैव च ।
जातिमेतां विमोक्ष्याम येन हास्याम न स्मृतिम् ।

पुत्रानिच्छन्ति पितरः पुष्ट्यर्थं तारणाय च ।
वयं च जनितास्तेन व्याधेन सुमहात्मना ॥५१ । ।
संवर्द्धिताश्च क्लेशेन मात्रा पित्रा तथैव च ।
अनापृच्छ्य९३ कथं तौ तु मृत्युमिच्छामहे वयम् ॥५२। ।
ते यूयं९४ यदि मन्यध्वं तावापृच्छ्य९५ विसर्जिताः

योक्ष्याम श्रेयसात्मानमेतद्वो९७ हितमुत्तमम् । ।५३ । ।
न चेद्विसर्जयेतां तौ९८ तयोः९९ शुश्रूषणे रताः ।
ततस्तावद्धि तिष्ठामो यावत् कालेन तौ मृतौ । ।५४। ।
ततो वयं कृतात्मानो ह्यनृणाः१०० सर्वथापि च ।
गमिष्यामो गतिं१०१ पुण्यामेतन्नः श्रेय उत्तमम् ॥५५। ।
एवमस्त्विति ते सर्वे गृहीत्वा तस्य तद्वचः ।
चिन्तयन्तः पुरो१०२ जन्म गृहानेवाभिजग्मिरे ॥५६। ।
८३ बुद्धि
-
घ

...
स्ततो
-
घ
.
। ८५ जुगुप्समानास्ते पूर्वं
-
ख । ८६ तत्
-
घ
.
।
८७ दशार्ण
-
मभितो
-
क घ
.
। ८८ पूर्वां जातिं
-
ख
.
। ८९ निश्चिन्तानां
-
क
.

.
काण्डारो
-
ख
.
। ९१ जनकनामा
-
घ
.
। ९२ ये मया
-
ख
.
। ९३ दृष्ट्वा
-
क
.,
दृष्टा
-
ख
.
। ९४ तद्यूयं
-
ख
.,
ते मृत्युं
-
घ
.
। ९५ मा पृष्ट्वा
तौ
-
क
.
ख
.
घ
.
। ९६ विवर्जिताः
-
ख
.
। ९७ श्रेयसे मानमेतद्वो
-
ख
.
। ९८ तं
-
घ
.

ताभ्यां
-
क
.
ख
.
घ
.
। १०० कृतात्मान अनृणाः
-
क
.
ख । १०१ मतिं
-
क
.
। १०२ पुरा
-
क
.
घ
.

तानागतान् पिता दृष्ट्वा माता च चितका तदा ।
तुष्ट्या परमया१०३ युक्ता इदं तानूचतुर्वचः१०४ ॥५७। ।
पुत्रकाः सुचिरादद्य यूयमभ्यागता गृहम्

अद्यावां१०६ सुदृढं मूढौ१०७ किं चिरं कृतमित्युत१०८

चितकोवाच
क्षुधाविष्टः पिता वोद्य१०९ पुत्रस्नेहेन पुत्रकाः ।
नात्ति मांसमिदं११० पक्बं सुराञ्च न पिबत्ययम् ।

सनत्कुमार उवाच
तेपि जातिं जुगुप्सन्तः सर्वे वै पापयोनयः ।
इदमूचुः क्षुपं चैव चितकाञ्च शुभं वचः ॥ 8.56.६० । ।
भवन्तोश्नन्त्वविघ्नेन पुष्टये शान्तयेपि च ।
नाश्नीमो१११ वयमद्येह११२ श्वो भोक्ष्यामो११३ न संशयः ॥६१ । ।
ततस्तौ वृद्धभावेन न बुभुक्षासहौ तदा ।
आहारयेतामाहारं सुतुष्टौ च बभूवतुः ॥ ६२। ।
तौ तु तुष्टौ समालक्ष्य सर्वेथ शिरसा नताः ।
ऊचुः प्रयत्नतो११४ वाक्यमैक११५मत्येन ते तदा । । ६३ । ।
पितरौ परिनिर्विण्णा वयमेतेन जन्मना ।
इच्छामस्तत् परित्यक्तुं११६ तन्नः संमन्तुमर्हथः११७

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पिता तानिदमब्रवीत्

परिष्वज्य सुतान्११९ सर्वान् बाष्पपर्याकुलेक्षणः१२० । ।६५। ।
अहमासं पुरा पुत्रा ब्राह्मणः शंसित१२१व्रतः

दिवोदासस्य राजर्षेः सखा परमसंमतः । ।६६। ।
१०३ च परया
-
घ
.
। १०४ तावूचतुर्वचः
-
क
.
। १०५ गृहान्
-
क
.
। १०६ अद्य वः
-
ख
.
। १०७ किंचित्
-
ख
.,
भूमौ
-
घ
.

चैवं कृत्यमित्युत
-
घ
.,
चिरादागम्यतेत्युत
-
ख
.
। १०९ चाद्य
-
घ
.
। ११० मांसमिमं
-
क
.
ख
.
। १११ म
-
क
,
नाश्नीया
-
ख
.

. .
मद्याहं
-
क
.
ख
.
। ११३ वयमद्य न भुंजाना
भक्षात्मानो
-
घ
.,..
म
-
क
.
ख
.

प्रयततो
-
क
,
प्रमनसो
-
ख घ । ११५ मेकमत्येन
-
क
.
ख
.

.
संपरित्यक्तुं
-
क
.,..
स्तौ
-
ख
.,
इदं तु सं
... -
घ । ११७ शंसितुमर्हथः
-
घ
.
। ११८ माता समब्रवीत् ख
,
। ११९ स तान्
-
घ

...
लेक्षणौ
-
ख । १२१ सं शितव्रतः
-
घ

...
व्रताः
-
क
.

स कदाचिद्वने रम्ये धनुषा कुरुते भृशम् ।
.........
॥। ६७। ।
योग्यात्तमहमाहेदं१२३ न त्वं१२४ वेत्सि धनुर्नृप ।
अजानन्१२५ किमिदं क्लेशं व्यर्थमेव१२६ करोषि च ॥६८। ।
प्रोवाच राजा विप्राणां मन्त्रज्ञानं विधीयते ।
आमन्त्रणे भोजने च वाचा च कुशला द्विजाः१२७

-
. . . . . .. .  .                       -
।
स मया हसता१२८ प्रोक्त आनयस्व धनुर्मम ॥8.56.७० । ।
यावत् क्षिपामि लक्ष्याय१२९ शरं यत्र ब्रवीषि माम्

स तथोक्तस्तदा१३१ मह्यं सशरं धनुरर्पयत् ॥७१। ।
तेनोक्तं लक्ष्यमुद्दिश्य१३२ शरः क्षिप्तो मया ततः ।
तत्राभवत् स्थितो विप्रो मृगचारी दृढव्रतः ॥७२ । ।
स तेन विद्धस्तेजस्वी ममार सहसैव च ।
सोहं१३३ तं मृतमालक्ष्य१३४ राज्ञा तेन विसर्जितः ।

ब्रह्मवध्याभयाद् घोरात् पितरं परिपृष्टवान् ।
प्रोवाच न भयं तेस्ति ब्रह्मवध्या कुतस्तव

जात्यन्तरशतं१३५ गत्वा दृष्टमेतत्१३६ स्वयंभुवा ।
ततोहं परया भक्त्या पितृशुश्रूषणे रतः ॥७५। ।
अनया भार्यया सार्धं१३७ स्थितो वै१३८ बहुलाः समाः ।
स कदाचित् पिता चापि मम कालेन संयुतः१३९

अवतस्थे च तत्रैव अनयैव सहानघाः ।
अथ कालेन महता गवाहं विनिपातितः ॥७७। ।
१२३ यो स्यान्त
...
-
ख
,
यो ध्यातु मृगकामे
-
घ
.
। १२४ तत्त्वं
-
ख
.
। १२५ न जानन्
-
घ
.,
अज्ञानं
-  (
नात्
)
।
-
घ
.
। १२६ व्यर्थं कर्म
-
घ
.
। १२७ सदा
-
क
.
घ
.,
तदा
-
ख

सहसा
-
ख
.
। १२९ लक्षाय
-
क
.
ख
.
घ । १३० हि
-
ख । १३१ तदोक्तस्तदा
-
क
.
ख
.
घ । १३२ लक्षमुद्दिश्य
-
क ख
.
। १३३ साह
-
ख
.
। १३४ मृगमालक्ष्य
-
क
.
ख घ । १२५ जात्यन्तारगतं
-
ख
.,
ज्ञातं
-
घ
.

हृष्टमेतत्
-
क
.,
दृढमेतत्
-
ख । १३७ साकं
-
घ

.
हं
-
ख
.

संवृतः
-
घ
.
।
.

अग्निस्थं चावरूढैषा रुदन्ती मां१४० शुभेक्षणा ।
सोहं गवा हतश्चेति मृगचारिवधेन च । ।

व्याधजन्मनि विप्रत्वाद् भ्रष्टः१४१ पापेन जज्ञिवान् ।
जातोस्मि१४२ जन्मनां पुत्राः सहस्रं भृशदारुणम् ॥७९। ।
पितृभक्त्या च हि तया सम्यगाराधनेन च ।
नानशन्मे१४३ स्मृतिः पुत्रा ज्ञानं चापि प्रवर्तते१४४ ।

जानामि ब्राह्मणान् भ्रष्टान्१४५ सर्वान् वै गोकृतेन वः

गुरोश्चैवानुशापेन भ्रष्टसज्ञाँस्तथैव च१४७ । ।८१ । ।
पश्चात्तदाज्ञया पुत्रान् सर्वान्वै मुक्तचेतसः ।
लब्धसंज्ञाँस्तथा चैव सर्वानद्य महाबलाः१४८

माता चेयं१४९ हि वो१५० वेत्ति साध्वी नित्यं पतिव्रता ।
यदहं वो ब्रवीम्यद्य तत्कुरुध्वं मम प्रियम१५१ ।

अवाप्स्यथ१५२ ततः श्रेयः सर्वे यूयमतन्द्रिताः

अनामया विशोकाश्च१५४ न च संज्ञां प्रहास्यथ१५५ । ।८४। ।
पुत्रा जन्मेदमन्त्यं मे१५६ मनुष्येषु१५७ न संशयः ।
इतो मृतेन गन्तव्यं मया ब्रह्मसदः शुभम् । ।८५। ।
ते१५८ यूयं मां प्रतीक्षध्वं कंचित्काल१५९मतन्द्रिताः

स्वर्गते मयि यच्छ्रेयस्तत्करिष्यथ मा शुचः ।

अवश्यञ्च सुतैर्माता पिता चैव सुदुःखितौ

शुश्रूषितव्यौ१६२ नान्योस्ति धर्मोस्माद्१६३ बलवत्तरः ॥८७। ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्ते विस्मिता भूत्वा नष्टशोका विमत्सराः ।
तं१६४ कालं पर्युपासन्त यावत्तौ जहतुस्त्वसून्१६५

१४० रुदती
-
क
.
। १४१ विप्रत्वभ्रष्टः
-
ख
.

. .
स्मिन्
-
ख
.
ख
.
। १४३ न नाशं मे
-
क
.
। १४४ मे संप्रवर्तते
-
ख
.,
चाप्यप्रवर्तते
-
क
.,
प्रवर्तत
-
क
.
। १४५ तुष्टान्
-
घ
.
। १४६ सर्वानाग
(
स्
)
॥ कृतेन वः
-
घ
.
।
१४७ भ्रष्टसंगाँस्तथैव च
-
घ
.

महाबलान्
-
घ
.
। १८९ मात्रेयं
(
यी
) -
ख
.
। १५० नो
-
घ
.
। १५१ कुरुध्वमतन्द्रिताः
-
क । १५२ अवाप्स्यत
-
घ
.

..
मतन्त्रिताः
-
घ
.
। १५४ विकोशाश्च
-
ख । १५५ प्रहास्यते
-
घ । इतः पूर्वं क्षुप
उ
.
इति क
. -
घ
.
। १५६ ममेदं
-
यज्जन्म
-
घ
.
। १५७ मनुष्यत्वे
-
ख
.
। १५८ तद्
-
ख ।
१५९ किंचित्काल
. -
क
.
ख
.
घ
.

...
मतंत्रिताः
-
घ
,
। १६१ सुदुःखितैः
-
क
.,
सुखेधितैः
-
ख
.
। १६२ शुश्रूषितव्यो
-
क
.
ख घ । १६३ धर्मोन्यो
-
ख । १६४ तत्
-
क
.
ख
.

...
स्तनूम्
-
घ
.

तयोरतीतयोः सम्यक्१६६ कृत्वा ते ह्यौर्ध्वदेहिकम्

दशार्णायां महानद्यां विधिनानशनेन१६८ ह ॥८९। ।
असाधयन्त आत्मानं व्याधाः सप्तापि ते तदा

कालञ्जरे गिरौ१७० भूयो मृगाः सप्तैव जज्ञिरे ।

स्मरन्तस्तत्र ते जातिं मरुत्प्रपतनेन ह ।
साधयित्वा तदात्मानं चक्रवाकेषु१७१ जज्ञिरे१७२ ॥९ १ । ।
मृगत्वे यानि नामानि तेषां तानि निबोध मे ।
दीर्घजीवी ह्यनाधृष्टो वायुवेगोभिकम्पनः१७३

श्रीपार्श्वः शंखपाच्चैव सोमलक्ष्यश्च१७४ सप्तमः ।
जातिं स्मरन्तस्ते पूर्वामन्योन्यमभिमान्य१७५ च । ।९३ । ।
सहिताः सहसा प्राणान् मरुत्प्रपतनाज्जहुः ।
ते सप्तसंख्या व्याधेषु मृगेषु च तथा पुनः ।

जन्म प्राप्य पुनर्जाताः शरद्वीपे खगास्ततः ।
शरद्वीपमिति ख्यातं१७६ काम्पिल्येषु सरः शुभम् ।

तत्रापि चक्रवाकास्ते सप्ताजायन्त सोदराः ।
मरुद्देवः१७७ शिखंडी च रथनेमिस्वरस्तथा

शिखी जीवोथ वृक्षश्च ध्वज इत्येव ते स्मृताः

तेषां तत्रोपपन्नानां कदाचिदणुहः स्वयम् ।
काम्पिल्यको महातेजा राजा तं देशमागमत् । ।९७। ।
स तत्सरः समासाद्य स्त्रीभिः सहः१७९ मुदान्वितः ।
रेमे मन्दाकिनीं प्राप्य अप्सरोभिरिवामरः ॥९८। ।
तं क्रीडमानं संदृश्य मरुद्देवस्य तत्र वै ।
चक्रवाकस्य तस्यासीत्१८० स्पृहा तान् विषयान् प्रति१८१ ॥९९। ।
१६६ सद्यः
-
क
.
। १६७ ह्यूर्ध्वदैहिकम्
-
क
,
ह्यूर्ध्वदेहिकम्
-
ख
.
। १६८ नसनेन
-
घ
.,
ना शकेन
-
क
.
ख
.
। १६९ सप्तव्याधास्तथापि ते
-
ख
.
। १७० कालाञ्जरगिरौ
-
ख । च ७१ चक्रवाकाश्च
-
ख
.
। १७२ जग्मिरे
-
घ
.

...
तिकोपनः
-
ख

...
क्ष्योथ
-
क
.
। १७५ मतिमान्य
-
ख
.
। १७६ इति ख्यातः
-
क
.
ख
.
। १७७ मनोदेव
-
घ
.
। १७८ रथनेमिस्वनस्तथा
-
घ
,
। १७९ सहस्त्रीभिः
-
ख
.

.
तत्रासीत्
-
ख
.
। १८१ विषयानपि
(
भि
)
-
क
.,
विषयं प्रति
-
ख
.

यद्यस्याहं१८२ सुतः स्यां वै प्राप्नुयां राज्यमेव च

ततोहं विषयानेतान् प्राप्नुयां नात्र संशयः । ।8.56.१

तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा द्वितीयश्चक्रसाह्वयः ।
शिखंडीति समाख्यातः स तमाह तदा हसन् । । १०१ । ।
भवता राजपुत्रत्वं राज्यं चैव विचिन्तितम् ।
तत्राहं ते१८४ पुरोधाः स्यां ममाप्येष मनोरथः ॥ १० २। ।
ताभ्यां१८५ तच्चिन्तितं ज्ञात्वा रथनेमिस्वरस्ततः

अचिन्तयत तत्राहं सचिवः स्यां तव प्रभो१८७ । ।१ ०३ । ।
सनत्कुमार उवाच
तेषां तथा चिन्तयतां त्रयाणामितरे ततः

चक्राह्वयास्तदा क्रुद्धा इदं तानब्रुवन् वचः ॥ १

अचिन्तनीयं युष्माभिश्चिन्तितं विषयार्थिभिः ।
तस्माद् यूयमितो१८९ मुक्ता अवाप्स्यथ मनोरथम् । ।१ ०५। ।
ताञ्छप्त्वा१९० दीनमनसः समालक्ष्य पुनश्च ते ।
येन तद्राजपुत्रत्वं चिन्तितं राज्यमेव च । ।१ ०

कृपया तमिदं वाक्यमब्रुवन्नष्टचेतसम् ।
बहुसान्त्वगुणोपेतं१९१ स्वयं दुःखितवद्यथा१९२ । । १

वयं तव प्रभावेण तीर्णाः कृच्छ्रमिदं प्रभो ।
भवान् मतिप्रदोस्माकं सेतुभूतो मतो हि नः ॥१ ०८। ।
भवान् यदि१९३ हि न ब्रूयात् पितॄणां गौर्निवेद्यताम् ।
शुश्रूषेमश्च न१९४ पितॄन् न स्म१९५ संज्ञा ततो भवेत् । ।१

तव प्रभावादेतन्नो१९६ यौगैश्वर्यप्रवर्तनम् ।
ततो वयं पुनः१९७ श्रेयस्तव ब्रूमः शृणुष्व नः१९८ ॥8.56.१

१८२ अद्यास्याहं
-
क
.
। १८३ प्राप्नुयाद्राज्यमेव च
-
क
.
ख
.

त्वत्
-
घ
.
। १८५ तस्य
-
घ
.

...
स्वनस्ततः
-
घ
.
। १८७ प्रभोः
-
ख

...
मितरेतरं
-
घ
.
। १८९ भूय इतो
-
ख
.
। १९० तान्दृष्टवा
-
घ

बहुशास्त्रगुणोपेतं
-
घ
.

त्तथा
-
घ
.
। १९३ भवानपि
-
घ
.
। १९४ शुश्रूषध्वमपि
-
घ
.
। १९५ नष्ट
(
आ
)
संज्ञा
-
क । १९६ तस्मात्तव प्रभावान्नो
-
घ
.
। १९७ भूयोप्यथ वयं
-
घ
.
। १९८ स्तु शृण्वत ख
,
तत् घ

तावत्त्वं सक्तहृदयो१९९ भविष्यसि नराधिप ।
यावदस्मद्वचस्तत्थ्यं न श्रोष्यसि सहायवान् ।
योगज्ञानमवाप्यैव२०० प्राप्स्यसे च गतिं शुभाम२०१ । ।१

सनत्कुमार उवाच
ततस्ते सहिताः सर्वे युक्तात्मानो२०२ महाखगाः
।
खगत्वं संपरित्यज्य२०३ योनिमन्यां२०४ प्रपेदिरे
.
॥१

सर्वे ततस्ते मुनिकोपदग्धा व्याधा मृगाश्चक्रसमाह्वयाश्च ।
जाताः पुनर्मानुषविग्रहेषु योगेश्वरास्ते त्रय एव राज्ये ॥१ १३ । ।
इति स्कन्दपुराणे सप्तव्याधोपाख्याने कौशिकशापे षट्पञ्चाशोध्याय
सनत्कुमार उवाच
चत्वारस्ते तु शास्तारः१ खगाः स्वच्छन्दतः पुनः ।
यायावरस्यः विप्रस्य सुता जाता२ महात्मनः ।

तेषु जातेषु विप्रोसावक्लेशेन३ महातपाः ।
वृत्तिं समानयामास४ तेषां भाग्यपुरःसरः । । २। ।
चीर्णवेदव्रतास्ते तु वेदान्साङ्गानधीत्य च ।
योगमेव न्यषेवन्त६ तन्निष्ठास्तत्परायणाः ॥३ । ।
इतरेपि७ त्रयो व्यास कर्मणा स्वेन चोदिताः

प्रत्यपद्यन्त तज्जन्म यत् पुरा तै९ र्विचिन्तितम्
.

प्रथमो ह्यणुहाज्जज्ञे ब्रह्मदत्त इति स्मृतः ।
एकोणुहस्य पुत्रोभूद् द्वितीयस्तत्पुरोधसः ।

-
सत्वहृदयो
ख
,
शक्रभवने
-
घ । २०० मथाप्येवं
-
घ
.....
मवाप्यैनं
-
क
.
ख
.
। २०१ शुभां
गतिं
-
ख

...
मुक्तात्मानो
-
घ
.
। २०३ योगज्ञत्वं परित्यज्य
-
ख
.
। २०४ गतिमन्यां
-
ख
.
। शप्तारः
-
ख

,
जज्ञे
-
क
.,
जज्ञु
.. -
ख
.,
जग्मु
.. -
घ
.

...
सौ क्लेशेन च
-
क
.,
सा बहुमान
-
पुरःसरः
-
घ
.
।
४ संजनयामास
-
ख
.
। ५ दांता देवव्रतास्तेपि
-
घ
.

-..
नाभ्यसेवन्त
-
ख
.
। ७ अपरेपि
-
घ
.
। ८ तेजसा
-
ख
.
। ९ पुरा तैर्यत्
, -
घ

तृतीयः सचिवस्याथ त्रयस्ते जन्म तद्१० गताः ।
त्रयोग्नय इवासंस्ते लोकास्त्रय११ इवाथवा ।
अवर्द्धन्त महात्मान१२ स्त्रयस्ते सागरा इव ।

तेषामवाप्तविद्यानां योग्यानां च स्वकर्मणि

पितरः स्वानि कर्माणि१४ प्रददुर्हृष्टमानसाः

अणुहः प्रददौ राज्यं ब्रह्मदत्ताय पुष्कलम् ।
कीर्तिमत्या च सहितस्ततो वनमगाच्य सः ॥८। ।
पुरोधा धृतरातस्तु१५ पुत्रं स्वे कर्मणि प्रभुः ।
स्थापयित्वा जगामाथ१६ पंचालं शंसितव्रतः ।

सचिवोपि सुधन्वा तु ब्रह्मधन्वानमच्युतम्

पुत्रं स्वे कर्मणि स्थाप्य जगाम सह भार्यया ॥ 8.57.१ ०। ।
गतेषु तेषु स्वाँल्लोकान्१८ ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् ।
पञ्चालब्रह्मधन्वभ्यां१९ सह राज्यं चकार ह ॥१

प्रशासतस्तथा राज्यं यजतो भुञ्जतश्च ह

जग्मुः सुखेन बहुलाः समाः सुकृतिनस्तदा२१

अथ कालेन महता सभार्यः ससुहृज्जनः ।
तस्थौ स वेश्मनि२२ सुखं कुबेर इव पुष्पके२३ ।

ततः सर्वरुतज्ञाता२४ पिपीलं कामकारणात्

पिपीलिकायाञ्चाटूनि२६ कुर्वाणं सोन्वपश्यत२७ ॥ १४। ।
स तु ज्ञानाद्२८ विनिश्चिन्त्य२९ कृमियोनावपीदृशम् ।
विवृतं३० शब्दवच्चैव हासमुत्सृजतानघ३१ । ।१ ५। ।
१० तां
-
घ । ११ लोकपाला घ
.,
भूयस्ते
-
क
.
। १२ शिवात्मान
-
घ
.
। १३ स्वेन कर्मणा
-
घ
.
। १४ स्वामिकर्माणः
-
घ
.
। १९ धृतराष्ट्रस्तु
-
ख
.,
श्रुतवागस्तु
-
घ
.
। १६ जगामाशु
-
ख

...
प्रच्युतः
-
घ
-
।
१८ स्वर्लोकान्
-
घ
.

...
न्याभ्यां
-
क
.
ख
.,
सत्वाभ्यां
-
घ
.
।
२० जयतस्तस्य तैः सह
-
घ
.

स्तथा
-
ख घ
.
। २२ स्ववेश्मनि
-
क
.
। २३ पुष्करे
-
घ
.
। २४ सर्वरुतं ज्ञात्वा
-
क
.
ख
.
घ

पिपीलकमकारणात्
-
घ
.,
कामकारिणं
-
क
.

...
श्चाटूनि
-
क
.
ख
.,  ...
ञ्चाशक्तमानसं
-
घ
.
। २७ सोनुपश्यत
-
क
.
घ

ज्ञात्वा
-
क
.
ख
.
घ
.
। २९ विनिश्चित्य
-
ख
,
घ
..

..
निमित्तं
-
ख
.

...
नघ
-
क
.

तत्तस्य हसितं दृष्ट्वा पत्नी नीलोत्पलेक्षणा

चुकोप किमिदं मेद्य विकृतं लक्षितं त्वया

तां स राजा स३३माविग्नः३४ प्रियां प्राणैर्गरीयसीम् ।
प्रसादय३५न्न चैवास्य प्रसीदत३६ शुभानना

सा यदा बहु तथ्यञ्च३७ उच्यमाना न तुष्यति ।
तदा तस्याः प्रसादार्थे ३८ स विष्णुं संप्रसादयत् ।

देवं३९ सालवनं४० गत्वा पञ्चालेन सहैव सः ।
ब्रह्मधन्वपुरोवाहो रथेन महता महान्४१ । ।१ ९। ।
तत्रासौ सप्तमे त्वह्नि४२ विष्णुनाभिविसर्जितः ।
जगाम नरशार्दूलः काम्पिल्यं४३ स्वं पुरोत्तमम्४४

एतस्मिन्नेव काले तु चत्वारो ब्राह्मणाः शुभाः ।
योगेन महता युक्ता इदमूचुः परस्परम् ॥२१ । ।
वयं कृतार्थाः किं कार्यमिह तिष्ठाम मानुषे ।
गच्छाम४५ ब्रह्मयोनिं स्वां मुच्यामोस्मान्महाभयात्४६

अवसीदन्ति ते चैव४७ त्रयोस्माकं४८ सहव्रताः ।
बोधयामेह४९ ताँश्चैव यथा नेयुः पराभवम्५०

ततस्ते पितरं सर्वे प्रणम्योचुर्द्विजातयः ।
वयं योगेश्वरास्तात सिद्धा वै५१ स्वेन कर्मणा ।

आपृच्छामो गमिष्यामः स्वां योनिं ब्रह्मनिर्मिताम् ।
त्यक्त्वेमान्५२ मानुषान् देहान्न५३ विसर्जय नमस्तव

३२ निलोत्पलेक्षणं
-
घ
.
। ३३ राजान
-
ख
.
। ३४ समाश्वास्य
-
घ
.,
समाविग्नां
-
ख
.
।
३५ अडभवि आर्ष
?
। ३६ प्रसीदति
-
घ
.
। ३७ बहुधा तेन
-
घ
.
। ३८ प्रसादार्थं
-
घ
.
। ३९ देव
-
क
.

सप्तनंदं
-
घ
.
। ४१ तदा
-
घ
.
। ४२ चाह्नि
-
घ
.
ख
.
। ४३ कम्पिल्यं
-
क
.
ख
.

स्वपुरोत्तमम्
-
क
.
। ४५ गच्छामो
गतिमिष्टां स्वां
-
घ
.

...
पि मुच्यामो महाभयात्
-
घ
.
। ४७ चैवात्र
-
घ
.
। ४८ येस्माकं च
-
घ
.

अवबोधेम
-
क
.
ख
.,
आराधयाम
-
घ
.

पराभवः
-
घ
.
। ५१ सिद्धाश्च
-
घ
,
। ५२ त्यक्त्वेमं
-
ख
.
। ५३ मानुष देहं
-
ख
.

पित्रोवाच
पुत्रानिच्छन्ति पितरस्तारयिष्यन्ति नो भयात् ।
भयं तच्चैहिकं पुत्राः परत्र च दुरासदम् ।

ते यूयमृणसंयुक्ता५४ अमुक्त्वा स्वं५५ निबन्धनम् ।
कथं गच्छथ५६ भद्रं वो नाधर्मं परिपश्यथ५७ ।

सुता ऊचुः
वयं योगेश्वरास्तात लोकाँस्तुभ्यमनामयान्

प्रयच्छामो५९ न संदेहो यत्र६० गत्वा न शोचसि६१

अस्माभिस्त्वं कथं पुत्रैर्ब्रह्मत्वं नाप्नुयाः पितः ।
इहापि लोके द्रव्यं ते विधास्यामस्तथा६२ शृणु

इदं६३ त्वं६४ पत्रमादाय६५ ब्रह्मदत्तस्य दर्शय ।
स वाचयन्नेव६६ नृपो वृत्तिं ते संविधास्यति ॥8.57.३ ० । ।
सनत्कुमार उवाच
प्रभावज्ञस्ततस्तेषां६७ पिता स मुनिपुङ्गव

मेने तद्वै६९ तथा सर्वमनुमेने च तत्पुनः । ।३

अथासनानि बद्ध्वा ते युक्ता जग्मुस्तपोधनाः

ज्योतिर्भूतानपश्यच्च पिता तेषामतिद्युतिः ।

स तु लेखं समादाय पुत्रान्स्वानभिचिन्तयन्

काम्पिल्यमगमत्तूर्णं दिदृक्षुर्नृपसत्तमम्

स च राजा सालवना७२ दागतः प्राविशत्७३ पुरम् ।
ब्राह्मणो दूरत७४ श्चास्य तं लेखं समदर्शयत

५४ यूयं मृगसंमुक्ता
?-
घ
.
। ५५ अनुक्रोश
-
घ
.
। ५६ गच्छत
-
घ
.

पविपश्यत
-
क
खः
-
परिपच्यत
-
घ

-..
स्त्वद्य निरामयान्
-
घ
.
। ५९ प्रयच्छाम
-
क
.
ख
.
। ६० येषु
-
क
.,
घ । ६१ न शोचति
-
घ । ६२ तथा
-
ख । ६३ इम
-
क ख
.
।
६४ त
-
घ
.
। ६५ पुत्रमादाय
-
क
-
ख मंत्रमादाय
-
घ ।
६६ धारयन्नेव
-
घ

प्रभावान्निर्गतस्तेषां
-
घ
.

मुनिपुङ्गवः
-
क
.,
ख
.
। ६९ तच्च
-
घ । ७० युक्तात्मानस्तपोधना
.
-
घ
.
। ७१ परिचिन्तयन्
-
घ । ७२ राजा सालवनात् तस्मात्
घ
-
। ७३ प्रविशन्
-
क
.
। ७४ ब्राह्मणैर्दूरत
-
क
.

निमित्तानि च संलक्ष्य शुभानि स नराधिपः ।
लेखमानयतेत्युक्त्वा धारयामास तं रथम् ॥३ ५। ।
स पुरद्वारसंस्थस्तु रथेन महता तदा ।
ब्रह्मधन्व७५ धृतच्छत्रः७६ पञ्चाला७७ वीजिताननः ॥३

गृहीत्वा लेखमव्यग्रमवाचयत७८ तं तदा ।
श्लोकद्वयं७९ चाप्यभवत्तस्मिँल्लेखे शुभप्रदम्

ये ते गुरुकृताच्छापाद् गोवधेनावपीडिताः ।
पितृभक्त्या कृतज्ञाना८० जाताः सर्वे शुभोदयाः ॥३८। ।
सप्तव्याधा दशार्णेषु८१ मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।
चक्रवाकाः शरद्वीपे८२ हंसाः सरसि मानसे ॥३ ९। ।
तेपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं किमवसीदथ । ।8.57.४० । ।
सनत्कुमार उवाच
श्लोकद्वयं८४ तथा८५ श्रुत्वा त्रयस्ते विषपीतवत् ।
मोहं तदा तु८६ संप्राप्य लब्धसंज्ञा विशन्पुरम्

ते प्रविश्य पुरञ्चैव वेश्म८७ चैवाप्यतन्द्रिताः ।
इति चेति च संचिन्त्य८८ वनाय दधिरे मनः । ।४२। ।
सा च८९ पत्नी महाभागा अभिगम्य९० नराधिपम् ।
इदमाह मुदा युक्ता राजानं ससुहृज्जनम् ।

भवान् योगेश्वरो भूत्वा सक्तो भोगेषु सर्वशः ।
प्रबोधार्थं ततोहन्ते क्रोधमाहारयन्तदा

७५ पुरोधसा
-
ष । ७६ धृतं छत्रं
-
क
.
। ७७ पाञ्चाली
-
ख
.
। ७८ अवाचयत्
-
क
.

श्लोक्त्रयमित्यन्यत्र । ८० हृतज्ञाना
-
क
.
। ८१ तु
-
क
.

सरद्वीपे । ८३ तेभ्यः
-
क
.
ख
.
। ८४ श्लोकत्रयमित्यन्यत्र । ८५ तदा
- -
ख
। ८६ नु
-
ख
.

वेश्यं
-
ख

...
नुता
-
क
.
वेनाय
-
ख
.
। ८९ सापि
-
क
.

.
अधिगम्य ख

जानामि त्वां रुतज्ञञ्च९१ जानामि त्वां खगन्तथा ।
अतोहं जानती राजन् प्रतिबोधार्थमुद्यता

तस्माद्विप्रमिमञ्चैव तेषां पितरमव्ययम् ।
धनेन योजयस्वाद्य पुत्रं९२ राज्येभिषिच्य च९३ । ।४६। ।
श्वो गच्छाव९४ वनं राजन९५ मा कालं प्रतिपालय ।
राजा तत्कृत्यमखिलं९६ कृत्वा पत्न्या सहव्रतः९७ । ।४७। ।
जगाम वनमुद्दिश्य योगेन च दिवं ययौ ।
पंचालोपि गते तस्मिन् तपः कृत्वा सुदुश्चरम्९८ ॥४८ । ।
चकार पारणं९९ चैव यक्षत्वं१०० चाप्यवाप१०१ ह ।
ब्रह्मधन्वा च कालेन१०२ सुमहात्मा१०३ दृढव्रतः ॥४९। ।
हिमवत्तनयां देवीं तपसा समपश्यत

वरदां तां तदा दृष्टवा१०५ ब्रह्मधन्वाब्रवीच्छुभाम्

इच्छामि कामरूपित्वं१०६ त्वद्भक्तिं चैव१०७ नित्यदा ।
कृच्छ्रं महच्च प्राप्तस्य१०८ त्वयैवोद्धरणं ततः

एवमस्त्विति सा चोक्त्वा जगामेष्टां गतिं तदा ।
बह्मधन्वापि मत्तोभून्मदनेन दुरात्मवान्१०९ ॥५२। ।
स भूत्वा धार्मिकः पूर्वमधर्मेणाभिपीडितः

अभिमेने१११ स कन्याश्च११२ ऋषीपत्नीश्च सर्वशः ॥५३ । ।
भर्तृरूपेण गत्वा च कामेन स विमोहितः ।
न च कश्चिद्विजानाति११३ तथा११४ वर्तन्तमन्तशः । ।५४। ।
अथ हाल११५ इति ख्यातो मृगचारी महातपाः ।
तस्य पत्नी सुधर्माभून्नाम्ना रूपवती११६ दृढम्

९१ मृगी तं च
-
घ
.
। ९२ पुत्रो
-
ख
.

...
भिषेच्यतां
-
ख
.,. .
ते
-
घ
.
। ९४ गच्छावो
-
क
.,
गच्छाम
-
ख घ ।
.
९५ राज्या
(
त्
)
-
क
.
। ९६ तत्सर्वमखिलं
-
घ
.
। ९७ दृढव्रतः
-
घ
.
। ९८ सुदुस्तरम्
-
घ
..
। ९९ परमं
-
ख
.,
पावनं
-
घ
.
। १०० पञ्चत्वं
-
घ
.
। १०१ चैवमाप
-
घ
.
। १०२ कामेन
-
घ
.
। १०३ स महात्मा
-
घ
.
। १०४ तामपश्यत
-
घ । १०५ ब्रह्मन
-
घ
.
। १०६ कामरूपत्व
-
घ
.
। १०७ त्वद्भक्तत्वं च
-
ख । १०८ कृच्छ्रे महति संप्राप्ते
-
घ
.
। १०९ दुरात्मना
-
घ
.
। ११० तिपीडितः
-
ख । १११ अभिमाने
-
ख
.,
अभिरेमे
-
घ
.
। ११२ शकल्याश्च
-
घ
.,
कामाच्च
-
ख
.

न कश्चित्तं
-
विजानाति
-
घ
.
। ११४ वृत्तं
-
घ
.
। ११५ काल
-
घ
.
। ११६ धर्मवती
-
क
,

कथयन्ति हि तां देवाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
असमा रूपतोन्याभि११७स्त्रिषु११८ लोकेषु भामिनी११९ ॥ ५६। ।
न च तस्य सभार्यस्य१२० अन्तरं स बुबोध ह ।
कस्मिन्१२१ काले भवेत्तस्या१२२ विरहः१२३ पतिना सह

स ब्रह्मधन्वा तां श्रुत्वा तथा रूपवतीं सतीम् ।
पत्यास्या विरहाकांक्षी व्याघ्ररूपं चकार ह

कृत्वा च सुमहद्रूपं विकृतं भैरवं तदा ।
अत्रसयत् मृगान् व्यास दर्शनेन सुबालिशः१२४ ॥५९। ।
तद्१२५ व्याघ्रभयसंत्रस्तमृगयूथं तदा विभो ।
मनोनिलजवव्यग्र१२६मदृश्यं संप्रपद्यत ॥8.57.६० । ।
मृगैः सह च हालोपि१२७ जीवितैषी तदा गतः ।
सुधर्मा१२८ ब्राह्मणी सापि१२९ भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी१३० ॥६ १ । ।
स्त्रीस्वभावाच्च पतिता१३१ नान्वगच्छन्मृगव्रजम् ।
एकाकिनीञ्च तां दृष्टवा ब्रह्मधन्वा दुरात्मवान्

व्याघ्ररूपं समुत्सृज्य तामिदं प्रत्यभाषत ।
मृदुना सान्त्वयुक्तेन१३२ वचसा भयपीडिताम् ॥३

मा भीर्भवतु ते भद्रे१३३ पतिस्तेहं सुमध्यमे ।
मृगराजो गतोसौ च समाश्वस मम प्रिये

तं समाश्वस्य सापश्यत् पतिरूपं महायशा ।
हृदा चाचिन्तयद्१३४ दृष्टो मयासौ तैर्मृगैः सह

जीवितैषी पलायन् वै१३५ कुतोयं पुनरागतः ।
देवेन्द्रो मा दुराचारः सदा धर्ष१३६त्यतन्द्रितः

११७ रूपेणासमतां
-
ख
.,
अभिरेमे स तां चापि
-
घ
.
। ११८ स्त्रीषु
-
घ
.
। ११९ भाविनी
-
ख
.
घ
.
। १२० न स तस्याः शुभापांग्या
-
ख घ
.
। १२१ तस्मिन्
-
क
.,
यस्मिन्
-
ख
.
घ
.

...
भवत्तस्या
-
घ
.
। १२३ विवाहः
-
घ । १२४ दिवानिशं
-
घ । १२५ तं
-
घ
.
। १२६ मनोनिलवदव्यग्र
-
क
.
ख
.,
मनोनी
..
-
घ
.
। १२७ सहचरः सोपि
-
घ
.
। १२८ सुधन्वा
-
घ
.
। १२९ चापि
-
घ
.
। १३० कामिनी
-
ख
.
। १३१ पतिना
-
घ
.

शन्तियुक्तेन घ
.
। १३३ भद्रं मे
(
ते
)
-
क ख

...
पचिन्तयद्
-
ख
.
। १३५ पलायँश्च
-
ख
.
। १३६ धर्त्तु
-
क
.
खः
.
। धर्षं
?

सोयं कामयितुं प्राप्तः किन्न स्यादन्तरैषिवान् ।
तस्माद् द्रक्ष्याम्यहं सम्यग् दुष्टं दिव्येन चक्षुषा

सनत्कुमार उवाच
एतस्मिन्नन्तरे सोथ ब्रह्मधन्वा करेग्रहीत् ।
तामिदं चोचिवान् हष्टः१३७ किं त्वं चिन्तयसे हृदा ॥६८। ।
न मामालिङ्गसेद्य त्वं१३८ मृत्योरास्याद्विनिर्गतम्

ननु
तेहं प्रियो भर्ता मा क्रुधो वरवर्णिनि

ततस्तां स तदा दौष्ट्यात् कपोले समजिघ्रत ।
परिष्वज्य च दुष्टात्मा गात्रैर्गात्राण्यपीडयत्

नीवीं व्यस्रं सयच्चैव१४० अधरं चापिबद् बलात् ।
बुबुधे सा च तं दुष्टं कर्मणा तेन शोभना

सुधर्मोवाच
न त्वं मम पतिर्मूढ शक्रस्त्वं नात्र संशयः ।
न भूयो१४१ मदनस्यास्मि१४२ विषयोहं१४३ सुदुर्मते

स तयाप्येवमुक्तस्तु अवधूतश्च सर्वशः ।
पपात धरणीपृष्ठे स्वं च रूपं प्रपद्यत ॥७३। ।
ततः सा क्रोधताम्राक्षी धक्ष्यमाणेव चक्षुषा ।
निरीक्ष्य वदनं सुभ्रूरिदं वचनमब्रवीत् ॥७४। ।
ऋषिपत्न्यस्त्वया बह्व्यो व्यंसिताः दुष्टचेतसा

न मादृशी त्वया काचिदन्या ह्यसादिता१४५ पुरा

इदानीं कर्मणस्तस्य पूर्वमाचरितस्य ते

फलं प्राप्तमिदं पश्य मत्सकाशाद् दुरासदम्

.
।

१३७ दृष्टवा
-
ख
.,
धृष्ट
?

सोहमालिंग हेभद्रे
-
ख
.

विनिर्गतः
- -
ख
.

विस्रंयच्चैव
-
क
.
ख
.,
विस्रंसयँश्चैव
-
ख
.

न भये
-
ख
,
उभयो
.
क
.

.
.
स्ति
-.
क
.
व
.
। १४३ बिक्षयोर्ध्वं
-
ख
,
विषमेर्ध्वं
-
क
.
।
ऽ
१४४ दुष्टचेतसः
-
क
,

.. .
प्यासादिता
-
ख
.
। १४६ च
-
ख
.
। १४७ दुरासद
-
क
.
ख
.

यदेव रूपं कृत्वा त्वं१४८ मृगानत्रासयो१४९ बलात् ।
विचरिष्यसि तेनैव रूपेण बहुलाः समाः । ।७७। ।
अशक्तश्चापि हन्तुं त्वं भविता मानुषं१५० क्वचित् ।
षष्ठे च काले संप्राप्ते मृगं भक्ष्यमवाप्स्यसि ॥७८। ।
सनत्कुमार उवाच
अभिव्याहृत्य तं क्रूरं शुभाचारा मनस्विनी ।
जगाम तान्मृगाँस्त्वेव ततः पतिमपश्यत । ।७९। ।
सोपि दुःखेन सन्तप्तो मन्वानस्तां हतेति१५१ च ।
विलपन्नेव१५२ तां दृष्टवा परिष्वज्येदमब्रवीत्

दिष्ट्या त्वमसि संप्राप्ता मृत्योरास्याद्विनिःसृता ।
कच्चिन्न तेन दृष्टासि मृगराजेन शोभने । ।८१ । ।
सुधर्मोवाच
नासौ मृगेन्द्रो दुर्बुद्धिः कोप्यसौ कामरूपवान् ।
मदर्थं१५३ समनुप्राप्तो मया१५४ दग्धः पतङ्गवत् ॥८२। ।
स शापान्मम दुष्टात्मा१५५ शार्दूलप्रकृतिं गतः ।
राजेव शक्तिशापेन सौदासो राक्षसीं तनुम् । ।८३ । ।
सनत्कुमार उवाच
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हालो धर्मार्थतत्त्ववित् ।
दिव्येन चक्षुषापश्यद् ब्रह्मधन्वानमव्ययम्१५६ ।

तामुवाच सतीं भार्यामिदं स करुणात्मकः ।
कृतं दुष्टं त्वयात्रेयि सद्भिः कर्म विगर्हितम्१५७

महतस्तपसस्तेद्य क्षयोयं सुमहान् कृतः ।
न दुष्यन्ति स्त्रियः साध्वि नद्यो यद्वद् विगाहनैः१५८

१४८ सो
(
दौ
?) -
क
.,
तु
-
ख
.

...
नत्रासयद्
-
क ख । १५० मानुषान्
-
क
.
। १५१ मत्वातस्तां हतेति च
-
क
.,
प्रियां पत्नीमचिन्तयत्
-
ख
.
। १५२ विललाप च
-
क
.
। १५३ मदनं
-
क । ५५४ समनुप्राप्तस्ततो
-
क
.
। १५५ शापाद् दुष्टकर्मासौ
-
ख
.

..
मप्युत
-
ख
.
। १५७ सर्वं
-
क । कर्मसङ्गिन् विगर्हितम्
?
। १५८ द्धिजन्तुभिः
-
क
.,
द्विजान्तवैः
-
ख
.

न चैव शक्यं१५९ धर्मेण संगुप्तां त्वां प्रमर्दितुम्

यथा विषेण संछन्नमन्नं भोक्तुं हि मानवैः । ।८७। ।
अत्र ते वर्त्तयिष्यामि पुरावृत्तं महातपे ।
यत् पतिव्रतया पूर्वं कृतं दीप्तेन तेजसा ॥८८। ।
आसीद् भलन्दनो१६१ नाम ऋषिः परमधार्मिकः ।
विद्वाँश्चैव१६२ दयावाँश्च पृथिवीवद् व्यवस्थितः१६३ ।

ऋग्नाम्नी१६४ तस्य भार्याभूद् वासिष्ठी पुण्यलक्षणा ।
रूपेणाप्रतिमा साध्वी न तस्याः स्त्रीः१६५ समा क्वचित् ॥8.57.९० । ।
पतिव्रता महाभागा सर्वधर्मविदुत्तमा ।
तस्याः पतिमृते नान्यद्दैवतं भुवि विद्यते ॥ ९१ । ।
अपश्यत कदाचिद्वै देवास्तौ कमलेक्षणाम् ।
तस्या रूपगुणोन्मत्ता१६६ लेभुर्न१६७ धृतिमेकशः । ।९२। ।
न शक्यते च सा प्राप्तुं न दूतीभिर्न कर्मणा

न दानेन१६९ न संमानै१७० र्न बलेन न सेवया

वह्निस्तामग्न्यगारस्थां१७१ प्रविष्टामग्रहीच्छुभाम्

न चापि१७३ साहमस्मीति१७४ न च नास्मीत्यथा१७५ब्रवीत्

न क्रोधो नापि दर्पोस्या न मानो१७६ न च मत्सरः

तस्याः प्रियमभून्नान्यत् पतिमेवान्वचिन्तयत्१७८ ।

विभावसुरपि१७९ व्यक्तमियं मामिच्छतीति ह ।
अभ्युपेत्य न१८० दुष्टेति१८१ भावेन सुरसत्तमः१८२ ॥९६। ।
अथ हित्वा स्वकं देहमदेहः१८३ समपद्यत ।
एवं वै भास्करो वायुर्वरुणश्चन्द्र एव च ॥९७। ।
१५९ शक्तो
-
क ख
.
। १६० प्रधर्षितुं
-
घ
। १६१ भलन्दलो
-
क
,
भगन्दलो
-
ख
.
। १६२ सिद्धश्चैव
-
ख
.
। १६३ पृथिव्यामध्यवास्थितः
-
ख
.

ऋन्नाम
? -
क
,
ऋग्नामा
-
ख
.

.
सीत्
-
ख
.

रूपगु
-
णैर्मत्त
-
।
-
ख
.
। १६७ लेभिरे नैकशो धृतिमिति लेभिरे नैव
ते धृतिमिति वा पाठः साधीयान् स्यात्

...
भूतैर्न
कर्मणा
-
क
.
घ
.
। १६९ दान्येन
-
क

- -
चान्येन
-
क

...
मग्रतीरस्थां
-
ख
.
। स्थः
?

मतनीच्छुभाम्
ख

चाहं
ख। १७४ मस्तीति क
.,
मास्मेति
(?),
१७५ तथा
-
ख

न च मानो
क
,
ख

न मत्सरः
-
क ख
.

...
भ्यचिन्तयत्
-
घ
.

..
मपि
-
ख

..
न्न
-
कः
,
नु
-
ख
.
। १८१ न
-
ख । १८२ मं
-
ख
.
। १८३ देहं विदेहः
-
घ
.

सर्वे विदेहाः संवृत्तास्ततस्तां संप्रसादयन् ।
सापि तान्नावदत् किञ्चित् पुरुषानघशंकया१८४ । ।९८ । ।
भर्तुश्चाकथयत् सर्वं स तानिदमुवाच१८५ ह ।
इयं पत्नी महाभागा मम सर्वाङ्गसुन्दरी । ।९९। ।
नेयं कुप्यति युष्माकं जाने१८६ ह्यस्या व्रतं शुभम् ।
मत्तोपि वो भयं नास्ति नाहं कुप्ये कथञ्चन

मत्प्रसादाद्विदेहापि देहवन्तो भविष्यथ ।
ततस्ते देहवन्तो वै तुष्टुवुस्तं भलन्दनम्१८७ । । १०१ । ।
ऊचुर्वरं वृणीष्वाद्य तुष्टाः स्मस्तव१८८ सर्वथा ।
सोवाच रजसा१८९ नार्यः१९० शुद्ध्यन्तु१९१ मदनुग्रहात्

कर्मणा च विमुच्यन्तां१९२ व्यवहार्या भवन्तु च ।
सर्वशौचा भवेयुश्च अदुष्टाः सर्वकर्मसु१९३ ॥ १०३ । ।
हाल१९४ उवाच
ततस्ते तं नमस्कृत्य सभार्यं१९५ ब्रह्मवादिनम् ।
जग्मुर्देवाः प्रशंसन्तः सर्वे१९६ वह्निपुरोगमाः । । १ ०४। ।
एवं त्वमपि धर्मज्ञे१९७ नित्यं पतिमनुव्रता ।
कस्त्वां समर्थो देवोपि स्प्रष्टु१९८मन्ये१९९ कुतो जनाः२०० ॥१ ०५। ।
तीर्थभूताः स्त्रियश्चापि न दुष्यन्ति कथञ्चन ।
मद्रूपं कृतवान् यस्मात्तस्माच्छापं न चार्हति२०१ । ।१ ० ६। ।
तस्मात्करिष्ये तस्याहमदृष्टस्यापि२०२ शोभने

अनुग्रहं धर्मयुक्तं येन श्रेयो ह्यवाप्स्यति२०४ ॥ १ ०७। ।
१८४ न्यर्त्ति
...
-
क
.,..
त्मनः
-
ख
,
परिशंकया
-
घ
.
।
१८५ तामिदमुवाच
-
क
.
। १८६ सत्वं
-
घ
.
। १८७ भलन्दलं
-
क
.,
भगन्दलं
-
ख ।
१८८ तव
-
क । १८९ वचनं
-
घ
.
। १९० स्त्रीणां
-
ख
.
। १९१ शुद्धिः स्यानृ
... -
ख
.
। १९२ मनोवाक्कर्मभिर्मुक्ता
-
ख
.
। १९३ पवित्राः सर्वतः शुद्धाः स्त्रिय एव हि कर्मसु
-
ख
.
। १९४ सन
. -
क
.
। १९५ संभाष्य
-
घ
.
। १९६ इन्द्रपुरोगमाः
-
घ । १९७ धर्मज्ञा
-
क
.
। १९८ द्रष्टुं
-
घ
.

...
मन्यत्
-
क
.
ख
.,
मन्यः
-
घ । २०० जनः
-
क
.
घ । २०१ च नार्हति
-
क
.
घ
.

...
मदुष्टस्यापि
-
घ
.,..
न्दुष्टस्यापि करिष्यति
-
ख । २०३ हि शोभते
-
ख
.
। २०४ यमाप्स्यसि
-
ख
.

व्याघ्रस्यापि प्रिये तस्य स्मृतिर्नित्यं भविष्यति ।
सर्वकार्येषु२०५ धर्मेषु२०६ धर्मेण च चरिष्यति२०७ ॥१

यतोस्य

कामरूपित्वं येन मत्तः सदा ह्यभूत् ।
तत एव पुनः श्रेयः प्राप्स्यते मदनुग्रहात्

सनत्कुमार उवाच
स एष व्यास२०९ दुष्टात्मा विश्वामित्राश्रमे रतः ।
अग्रारण्ये२१० सदा ह्यासीद्देव्या गणापतिः कृतः ॥8.57.१ १

य इदं२११ तस्य माहात्म्यं धारयेच्छ्रावयीत वा ।
सततं ब्राह्मणं२१२ व्यास योगैश्वर्यमवाप्नुयात् ॥१ १

योगेश्वरत्वं कांक्षद्भिरेतदध्येयमन्तशः ।
जन्मान्तरं समासाद्य प्राप्नुवन्ति न संशयः

शृणुयाच्च इमं सततं प्रयतः शुचिरेकमना मनुजः

प्रियवत्स हि शक्रसमानवपुः सुकृतेन कृतेन पुमान्२१४ ॥१ १

इति स्कन्दपुराणे सप्तपंचाशोध्यायः
व्यास उवाच
वरान् गृहीत्वा रुद्राणी१ तस्मिञ्छिखरिसत्तमे

अकरोत् किमिति ब्रूहि सर्वं देव्या विचेष्टितम्

सनत्कुमार उवाच
स्वयम्भुवि गते देवी तपसो विरराम ह ।
सा तुष्टा वरलाभेन४ चिन्तयन्ती तदा वरम्

न्यवैक्षत५ दिशः सर्वाः प्रसन्नवदनेक्षणा ।
कस्यैतत्६ कथयामीति देवं हित्वेति चाब्रवीत्

२०५ सर्वाः कार्येषु
-
क
.
। २०६ ष्वधः
?,
धर्म्येषु
?
। २०७ करिष्यति च
-
घ
.,
करिष्यति
-
क
,
तत्तथा
-
घ
.
। २०८ जातोस्य
-
घ
.
। २०९ एष एव स
-
घ
.
। २१० अग्न्यारण्ये
-
घ

इमं
-
क ख
.
घ । २१२ ब्राह्मणान्
-
घ

..
प्रिय
. -
क
.
। २१८ मनुजस्स जहाति अधर्मकृतं
ससुरेन्द्र
-
पुरं व्रजते
-
क
.
घ ख ।
१ शर्वाणी
-
घ
.
। २ शिखर
-
क
.
। ३ देव्या सर्व
-
घ
.
। ४ वरदानेन
-
क ख घ । ५ न्यवेक्षत
-
ख
,
न्यरीक्षत
-
क
,
निरीक्ष्य च
-
घ
.
।
६ कस्यैनं
(
नत्
?) -
क
.

शास्त्रज्ञं कञ्चिदुद्दिश्य७ यथार्थं८ शास्त्रचिन्तकः

पुत्रलभ्भकृतं१० हर्षं चिन्तयन्त्या मुहुर्मुहुः ।

अपतज्जलमत्यर्थं

शीतलं सु१२ सुगन्धि च ।
बह्वभूत् सरसि स्वच्छं तस्यास्तत्तेजसा जलम् । । ५ । ।
शिष्ये बुद्धिगुणेनेव१३ गुरुणा ज्ञानमाहितम् ।
विगाहमाना सा देवी तत्सरो विमलोदकम् । । ६ । ।
रेजे वियन्मध्यगता दीप्तेव सवितुः प्रभा ।
विगाहमाना व्यजहत् कृष्णां कोशीं तदानघा । ।७। ।
सा विरेजे तया मुक्ता कलेवेन्दोर्घनात्यये ।
तस्याः१४ कोश्याः१५ समभवत् कौशिकी लोकविश्रुता ।
विश्वं सिसृक्षतो धातुर्देहादिव पुरा निशा । ।८। ।
विम्बाधरा तीक्ष्णसुचारुदंष्ट्रा प्रसन्नताराधिपचारुवक्त्रा ।
सुजातनीलांचितदीर्घकेशी किञ्चित्समभ्युन्नतरोमराजी ॥९। ।
सुसंस्थिताभ्यां चरणाम्बुजाभ्यां प्रदक्षिणावर्तनिमग्ननाभिः ।
विगूढजान्वस्थिशिरा सुगुल्फा विनाकृतेवाम्बुरुहेण१६ लक्ष्मीः ।

प्रसन्नरूपा प्रथमोद्गतस्तनी प्रफुल्लनीलाम्बुजचारुलोचना

सुसंस्कृतैर्वज्रमणिप्रवेकिभिर्विभूषिता चाभरणै१८ स्सुमध्यमा

साङ्गदा बद्धकेयूरा१९ कटकोद्भासितत्विषा

बिभर्त्ति सा भुजानष्टौ सायुधानपराजिता ॥ १२ । ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा कवचं बिभ्रती शुभम्

दुर्भेद्यं२२ सहजं भास्वत् सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥१

निबद्धतूणीरयुगा२३ प्रगृहीतशरासना ।
वसाना पद्मकिञ्जल्करुचिरे वाससी तदा । ।१४। ।
७ किंचिदुद्दिश्य
-
घ
.
। ८ यथार्हं
-
घ
.

...
चिन्तकम्
-
घ । १० पुत्रलाभकृतं घ

..
च्च जलं
सद्यः
-
घ
.
। १२ च
(?)
। १३ शिष्यैर्बहुगुणेनैव
-
क
.
। १४ तस्यां
-
क । १५ कोश्यां
-
क।

...
वाम्बुरूहेव
-
क । १७ प्रसन्ननीलाम्बुजचारुनेत्रः
- -
घ
.
। १८ विभूषितेवाभरणैः
-
ख
.,
विभूषितैर्वा
-
क
,?..
तैराभरणैः
-
घ । १९ वज्रकेयूरा
-
घ
.
। २० करकोद्भासितत्विषा
-
क
ख
.
। २१ शुभा
-
घ
.
। २२ दुर्भेदं
-
घ

...
युग्मा
-
घ

जानुभ्यामवनिं गत्वा शिरस्याधाय चाञ्जलिम् ।
व्यज्ञापयत सा देवी ब्रूहि किङ्करवाणि ते ॥ १ ५। ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय तां देवीं परिष्वज्य च पीडितम्

भवानी प्राह संहृष्टा२५ मूर्त्तिस्थानं२६ ममाव्यये ॥१ ६। ।
जरामरणहीना त्वं शोकदुःखविवर्जिता ।
भविष्यसि महायोगा संयुगेष्वपराजिता ॥ १७। ।
कौशिकीति च नाम्ना त्वं लोके ख्यातिं२७ गमिष्यसि ।
अन्यैश्चनामभिः श्लाघ्यैर्गुणकर्माभिसंश्रयैः

तव भक्ताः२८ स्मरिष्यन्ति येति२९ दुर्गेषु संस्थिताः ।
दुर्गाणि ते तरिष्यन्ति त्वत्प्रसादाद्वरानने । ।१९। ।
वरा वरेण्या वरदा दुर्गा३० सर्वार्थसाधनी ।
इत्थं त्वां नामभिर्दिव्यैः स्तोष्यन्ति मुनयः सदा ।

जापैः प्रणतिभि३१र्होमैरुपहारैः पृथग्विधैः ।
प्राणिनः पूजयिष्यन्ति भवतीं भुवि सर्वदा

सिंहयुक्तं ततो३२ देवी३३ रथमादित्यवर्चसम् ।
ससर्ज सपताकं च किंकिणीजालमण्डितम् ।
विन्ध्यं गिरिवरं चास्या निवासाय समादिशत् ॥२२। ।
सनत्कुमार उवाच
सैव३४ मुक्ता तदा देवी प्रणम्य भुवनेश्वरीम् ।
आरुरोह रथं दिव्यं कार्तस्वरमयं शुभम् ।

व्योमगेन रथेनाथ नानारत्नांशुमालिना ।
जगामाशु ततो विन्ध्यं नानाद्रुमलतान्वितम् । ।२४। ।
२४ निपीडितम्
-
ख
.,
निपीडितां
-
घ
.
। २५ संयुक्ता
-
क ख
,
घ । २६ मूर्त्तिस्थासि
-
घ
.
। २७ ख्यांति
-
लोके
-
घ
.
। २८ भक्त्या
-
क
.
। २९ येपि
-
ख । ३० वरेण्या वरदा
दुर्गा वरा
-
ख
.
। ३१ जप्यैः
प्रणामैः
-
घ
.

महद्
-
क
,
महा
-
घ
.
। ३३ दिव्यं
-
क
ख
.
घ
.
। ३४ एवमुक्ता
-
क
.
ख
.
घ
.