स्कन्द पुराण · अध्याय 8.5

[ह्त्त्प्स्:॥स.wइकिसोउर्चे.ओर्ग्।स्।अ5त् पूर्ववर्ती पृष्ठः (अध्यायाः ३१ - ४०)] [ह्त्त्प्स्:॥स.wइकिसोउर्चे.ओर्ग्।स्।अ5य् आगामी पृष्ठः (अध्यायाः ५१ - ६०)]
अध्यायाः ४१ -

सुशर्मोवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि असिपत्रवनं पुनः

नरकं पापकृद्दुःखं२ सर्वसत्वभयंकरम् ॥ १ । ।
असिपत्र३ इति ख्याता वृक्षास्तत्र दुरासदाः ।
बहवः सुमहाशाखा घनाश्चोच्चाश्च४ ते भृशम् ।

तेषां पत्राणि घोराणि तीक्ष्णान्यसिनिभानि च ।
आयसेभ्यो विशिष्टानि न च तान्यायसानि हि५

९ सहस्रं च
-
घ
.,..
श्च चतुरः
-
ख
.

..
पात्रकारी
-
क
.
। ११ कुम्भपाचक एव
तौ
(
च
) -
क
.
घ
.
। १२ अग्निदाता
-
ख
.
। १३ दुरन्त
(?)
। १४ तापं
-
क
.
।
१५ कुम्भिससाख्यदुःखपाकं
-
क
.
।
१ ततः
-
ख
.
। २ पापिनां दुःखं
-
ख
.
। ३ असिपत्रा
-
घ
.
। ४ मनोदुःखकराश्च
-
घ
.
। ५ तान्यायतानि च
-
ख
.

तैक्ष्ण्यात्तानि विशिष्टानि छेदने च महामते ।
तैः पत्रैराचिताश्चैव तथा कण्टकिनश्च६ ते ॥४। ।
जन्तवस्तत्र रक्षोभिः पापकर्मनिबन्धनाः

वध्यमानासिमुशलैस्तथैवान्यैर्महायुधैः८। ।५। ।
अग्निना दह्यमानाश्च वृक्षांस्तान् संप्रयान्ति९ ते ।
तानागतान् समीक्ष्यैव पर्णानि प्रपतन्त्युत१० ।

महागुरूणि तीक्ष्णानि विनिकृन्तन्ति११ ताँश्च ह ।
ते निकृत्तशिरोग्रीवा देशात्तस्मात् प्रयान्ति वै ।

ते गता१२ राक्षसैर्भूयो भूयो वृक्षैर्दुरासदैः ।
यात्यन्ते१३ वर्षकोटीस्तु तत्र पञ्च सुदुःखिताः ॥८। ।
ततो विमुक्तास्तेभ्यस्ते उच्छ्रयान् संविशन्ति हि ।
विश्रान्तास्तत्र ते सर्वे१४ उच्छ्रयान्नरके पुनः ।

पात्यन्ते विवशा मूढा यावत् पापं क्षयं गतम् ।
ये तु तं नरकं घोरं नरा गच्छन्ति पापिनः ।

तांस्तेहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहितो द्विज ।
वृक्षं यः पुत्रकृतकं विनाशयति दुर्मतिः ॥१

आरामे वाथ ग्रामे वा विक्रीणाति च दुर्मतिः ।
निष्पादितं तथा वृक्षमाश्रमे पथि वा पुनः । ।१ २। ।
तडागे वा तथोद्याने देवतायतनेषु वा ।
गृहे प्रपायामथवा नद्यास्तीरे चतुष्पथे ॥ १३ । ।
यत्र वा तत्र वा जातं१५ यो नाशयति दुर्मतिः ।
पादपान् गुल्मवल्लीर्वा क्षुपानथ तृणान्यपि ॥ १४। ।
छायापुष्पफलार्थं हि१६ स्वकार्यकरणाय वा

विनाशयति यो मूढः स च तं प्रतिपद्यते । ।१

६ वै कटकेन
-
क
.
। ७ कर्मपाकनिबन्धनाः
-
ख । ८ पाद्यंते च महायसि
-
घ ।
९ संश्रयन्ति
-
ख। १० स्म पतन्त्युत
-
क
.
। ११ विनिवृत्तानि
-
ख
.
। १२ गत्त्वा
-
घ
.
। १३ पात्त्यन्ते
-
च
.
। १४ सत्त्वा
-
घ। सर्वादुच्छ्रया
...
-
क
.
। १५ तान्
-
घ
.
। १६ फलैर्युक्तं
-
क
.
। १७ च
-
घ
.

यश्चापहरते१८ मूलं१९ पुष्पाणि च फलानि च ।
आत्मार्थं कामसंपत्तौ२० न देवपितृकारणात्२१ ॥ १

नदीं यश्चावरुध्नीयात् कूपान्यश्च प्रपूरयेत् ।
यश्च पर्णत्वचामर्थे२२ वृक्षं छिन्द्यान्नराधमः ।
विनाशयेद्वा तं वृक्षं स च तं प्रतिपद्यते ॥ १७। ।
यश्च छायासमासन्नान्२३ जन्तून् वै संप्रबाधते ।
स्वस्थानं च समासन्नान् त्रासयेद्वारयेदपि । ।१८। ।
सर्वे ते तं प्रपद्यन्ते२४ सोच्छ्रयं नरकं महत् ।
उत्तीर्णाश्च ततो भूयः संसारं यान्ति तेशुभाः२५ ॥ १ ९। ।
य इमं शृणुयादतन्द्रितात्मा नरकं पापकृतामशर्मभूतम् ।
न स तं समुपैति पुण्यकर्मा२६ विदितात्मा ह्यसिपत्रनामधेयम् ॥8.41.२ ० । ।
इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने असिपत्रवनं नाम एकचत्वारिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
अतः परं वैतरणीं नदीं पापप्रणाशनीम्

शृणुष्वावहितः२ पुत्र पापकर्मभयावहाम्३ ॥१ । ।
नदी वैतरणी पुत्र टङ्कच्छिन्नतटा शुभा ।
केशास्थिरुधिरापूर्णा महाक्षाररसा तथा४ । ।२। ।
उल्लुम्पकै५र्गर्दभकैर्मकरैः कच्छपैरपि ।
शिशुमारैश्च नक्रैश्च तन्तुकै राक्षसैरपि । । ३ । ।
महादष्ट्रैर्महाकायैः पिशिताशैः समाकुला

असिपत्रैश्च तैर्वृक्षै७स्तीरजातैः८ समावृता

१८ यश्चापि हरते
-
ख यस्याप
-
घ
.
।
१९ मूढः
-
क
.
ख
.
। २० कामसम्पन्नो
-
घ
.,..
सन्मत्तो
-
क
.

द्विजकारणात्
-
घ
.

...
र्थेन
-
ख
.

छायां
-
क
.
। २४ तं प्रतिपद्यन्ते
-
ख
.
। २५ शुभ
-
घ
.

.??
मुग्रकर्मा
-
घ
.
।
१ सर्वपापप्रणाशनीम्
-
घ
.
। २ शृणुमेव हितः
-
क
.
। ३ भयावहं
-
ख
.

.. .
स्तथा
-
क
.
ख
.
। ५ उल्म्पकै
-
क
.,
उच्चपक्षै
-
घ
.
। ६ समाकुलं
-
ख । ७ स्तथा वृक्षै
-
घ
.
। ८ तीरजैश्च
-
ख
.

शैवलेन च दीर्घेण वितानेनेव संवृता

तस्यास्तीरे वनं घोरं शरभर्क्षसमाकुलम् । ।५। ।
व्याघ्रद्वीपिसमाकीर्णं सिंहेभखरसंकुलम्

तत्र दुष्कृतकर्माणस्तैर्व्याघ्रादिभिरर्दिताः ।

तां नदीं सुमहाघोरां पात्यन्ते११ दुःखितास्ततः

तत्र ते पतिता वत्स तन्तुकैः१३ शैवलेन च

वितानेन च संनद्धा१४ भक्ष्यन्ते तै
(?)
दिभिः
।
क्षारोदकेन दह्यन्तो१५ ननादयन्तश्च दुःखिताः१६

षड् वर्षकोटीः१७ यात्यन्ते१८ यावत् पापस्य संक्षयः ।
ततो मुक्तास्तूच्छ्रयेषु पात्यन्ते१९ वै पुनः पुनः ।

विश्रान्तास्तत्र ते सर्वे२० ये उच्छ्रयान्२१ नरके२२ पुनः ।
पात्यन्ते विवशा मूढा यावत् पापं२३ क्षयं गतम्२४ । ।8.42.१ ०। ।
उत्तीर्णः सोच्छ्रयानेतान् संसारं प्रतिप्रद्यते ।
तीर्णोन्तमेषु२५ च पुनर्नरकेषु पृथक् पृथक् ।
कोटिरेका तु कालस्य वर्द्धते ह्युत्तरोत्तरम् । ।१ १ । ।
उच्छ्रयाणान्तु सर्वेषामेकैकस्य पृथक् पृथक् ।
सहस्रं वर्द्धते पुत्र वर्षाणां वै समासतः ॥१

ये तु गच्छन्ति तं घोरं नरकं दुष्टचेतसः ।
शृणुष्व२६ तानिमान् सम्यगुच्यमानान्मयानघ ।

सरितं योभिशपते यश्चैनामवमन्यते ।
यश्च नग्नः प्रविशति स्त्रियं यश्चात्र गच्छति२७ । ।१४। ।
निष्ठीवेदथ मूत्रं वा पुरीषं वाप्यथोत्सृजेत् ।
अपश्च२८ हरते यस्तु क्षेत्रारामजनोपगाः ॥ १ ५।

...
नाभिसंवृता
-
क घ
,
न च
(?)

...
नरसंकुलम्
-
क
.
ख
.
घ

यात्यन्ते
-
घ
.

...
स्तथा
-
ख
.

उल्वकैः
-
घ
-
। १४ संबद्धा
-
क । १५ दह्यन्ते
-
ख
.
। १६ रावयन्तस्सु दुःखिताः
-
ख
-
। १७ वर्षकोटिं भृशं तद्वै
-
क
.
। १८ पाच्यन्ते
-
क
.,
पात्यन्ते
(?)
। १९ यात्यन्ते
-
ख
.
। २० सर्वा
-
क
-,
गत्वा
-
ख
.

उच्छ्रये
-
क
.
। २२ नरकं
-
क ख । २३ पापः
-
ख
.
। २४ गतः
-
ख
.
। २५ तीव्रोत्तमेषु
-
घ
.
। २६ शृणुष्वे
(
ष्वै
)
-
क
.
ख
.

...
नुगच्छति
-
क
.
घ
.
। २८ आपश्च
-
क
.
ख
.

अपां सेतुहरश्चैव तडागस्य च भेदकः ।
तथा पुष्करिणीनां च दूषको यश्च मानवः ।

दुष्टामदुष्टामथवा यश्च नारीं प्रदूषयेत् ।
पद्मिनीं यश्च२९ हरति नाशयेद्वापि३० दुर्मतिः

सार्थस्य वाथ जन्तोर्वा यो जन्तुर्भयमावहेत्

ते सर्वे नरकं घोरं प्रपद्यन्ते नराधमाः । ।१

य इमामशुभप्रणाशनीं शृणुयान्नित्यमशुद्धबाधनीम्

प्रयतः स न याति भावनीं३३ सरितं वैतरणीमसङ्गिनीम्३४ ।

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने वैतरणीनाम द्विचत्वारिंशोध्यायः
अतः परं प्रवक्ष्यामि नरकं पापनाशनम्

अयोघनमितिख्यातं२ सर्वप्राणिभयङ्करम्३ ।

यत्र ते पुरुषा घोरा यमाभा यमकिङ्कराः ।
महाबला महासत्वाः सर्वेयोगेश्वरास्तथा ।

अयस्कारा यथा पिण्डमयसोग्निप्रतापितम् ।
संदंशेनाभिसंगृह्य४ स्थापयित्वायसे घने ॥३ । ।
अभिघ्नन्ति घनैरन्यैस्तथा तत्रापि जन्तवः ।
हन्यन्ते राक्षसैर्घोरैस्तर्जयद्भिः५ सुदारुणम् । ।४। ।
वर्षकोटीस्तथा६ सप्त यातिताः७ स्वेन कर्मणा ।
उच्छ्रयेषु८ तथा घोरां यातनां प्राप्नुवन्ति ते ।

एतद्९ ये यान्ति पुरुषाः सोच्छ्रयं नरकं महत् ।
तानहं संप्रवक्ष्यामि अनिर्देश्यान् नराधमान् । ।६। ।
२९ यस्तु
-
ख
.
। ३० नाशयेद्वाथ
-
ख
.
। ३१ पथि स्थां वा गृहे वापि सर्थानां
वा भयंकरः
-
ख
.

.. .
मधर्मवाधनीम्
-
ख
.,...
वाहिनीम्
-
घ
.
। ३३ भाविनीं
-
घ
.
। ३४ विमर्दिनीं
-
घ
.
।
१ चातिदारुणं
-
घ
.
। २ अयोजनमितिख्यातं
-
क
.
ग
.,...
सन
-
घ
.

...
पापिभयङ्करम्
-
घ
.

.. .
पि
संगृह्य
-
क
.
। ५ तर्जयन्ति
-
ख
.
घ
.

कोटिसमा
-
घ
.
। ७ पातिताः
-
क
.,
जायन्ते
-
घ
.
। ८ जातेषु च
-
घ
.
। ९ एते
-
क
.,
एवं
-
घ
.,
एतं
-
ख
.

पादेन१० हन्यात् पितरं मातरं पूज्यमेव वा ।
अन्यां११ काञ्चित्१२ स्त्रियं१३ वापि हस्तेनाथ कशादिभिः१४ ॥७। ।
तथा प्रवजितं१५ चैव अग्निं वाप्यथ लंघयेत् ।
बालमर्थकृते यश्च मृत्युना योजयेत्तथा ।

स्त्रियं वाथ पुमांसं वा क्लीबं वान्यन्नराधमः ।
भ्रातॄन् यश्चाभि१६ सन्धत्ते१७ द्रव्ये कस्मिंश्चिदेव हि

पितरं वाथ दुर्बुद्धिर्मातरं भगिनीमपि ।
पतिर्यश्चैव भार्यां स्वां पुत्रांश्चैवाभिसंधयेत्

भार्या पतिं वा पुत्रान्१९ वा तेषां सा२० गतिरुच्यते ॥
8.43.

० । ।
कीलयेद्यश्च देवार्चा२१ स्तीर्थानि च दुरात्मवान् ।
विद्याः शास्त्राणि दिव्यानि तेषां सा गतिरुच्यते ॥ ११ । ।
य इमं बहुपापयोगकारणं शृणुयान्नित्यमसौख्यसर्वदारणम् ।
प्रयतस्स२२ न याति तं भयानकं नरकं दुर्गमयोधनावतानकम् । ।१ २

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने अयोघनं नाम त्रिचत्वारिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
अतः परं पद्ममहं प्रवक्ष्यामि सुदुर्गमम् ।
सुकृतीनामलभ्यं च दुष्कृतीनां भयावहम्

तत्राग्निस्तापनो नाम धम्यमान१ इव ज्वलन् ।
जन्तवस्तत्र ताप्यन्ते२ वह्निवर्णा३ भवन्ति च ।

पद्मपत्रनिभास्सर्वे धाम्यमानास्ततस्ततः ।
तस्य मध्ये महास्तम्भो४ लौहः५ समवतिष्ठते

१० पानेन
-
घ
.
। ११ अन्यं
-
क
.
घ
.
। १२ कञ्चित्
-
क
.,
किंचित्
-
घ
.
। १३ प्रियं
-
घ
.
।
१४ कशादिना
-
ग
.
। १५ प्रव्रजितां
-
ख
.
। १६ भ्रातृव्यं वा
-
ख
.,
भ्रातृभ्यश्चा
-
ग
.

.. .
श्चापि
न्धत्ते
-
क
.
ग
.,...
तिसंधत्ते
-
ख
,...
पिसवृते
-
घ

...
तिसंधयेत्
-
क
.
। १९ स्वपुत्रान्
-
घ
.,
स्वपुत्रं
-
ख
.
घ
.
। २० का
-
घ
.
। २१ देवान् कीलयते यश्च
-
ख
.
। २२ प्रणतः स
-
क
.
ग
.
घ
.
।
१ धूपमान
-
घ
.
। २ पात्यन्ते
-
घ
.
। ३ वर्म
-
ख ।
४ महान् स्तम्भो
-
घ
.
। ५ लोहः
-
क
.
ख
.
घ
.

तं ते गत्वा प्रगूहन्ति६ सोप्यग्निरतिदारुणः ।
एवं तत्रानिशं घोरं यातिता७स्तूच्छ्रयेष्वपि

नरास्तं यान्ति निःसङ्गं८ ये तान्मे९ त्वं निशामय ।
गुरुभार्या च यो गच्छेद् गुरुस्वं वा१० हरेत यः

देवद्रव्यं भक्षयेद्यो११ नाशयेद्वा१२ प्यभीक्ष्णशः ।
ब्राह्मणस्वं हरेद्यश्च बलाद्धारयतेपि वा ॥६। ।
बालद्रव्यापहारी च हर्ता वा स्त्रीधनस्य च

क्लीबाँश्च१४ त्यजते यश्च यो हन्याच्छरणागतम्१५

धनं चास्याभिमन्येत१६ देवद्रव्यहरश्च१७ यः

सर्वभक्ष यः स्याद् वै यश्च पानीयविक्रयी ।

सोमविक्रयिकश्चैव अग्नयुत्सादक१९ एव च ।
अग्निप्रहरणो२० यश्च विषप्रहरण२१श्च यः । ।९। ।
अशस्त्रं यश्च संग्रामे हन्याच्छस्त्रेण मानवः ।
याचमानं तथा२३ चैव उपविष्टमथापि वा

8.44.

० । ।
पराङमुखं च संसक्तमन्येन२५ सह वादिनम् ।
एते सर्वे नरास्तत्र गच्छन्त्यकृतबुद्धयः ॥१ १ । ।
य इदं२६ शृणुयात् कृतान्तसद्म प्रयतो नित्यमनेकदुःखसद्म

स न याति तमुग्रशोकपद्मं२८ नरकं मृत्युमिवाति२९ कालसद्म ॥१

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने पद्मो नाम चतुश्चत्वारिंशोध्यायः
६ प्रगृह्णन्ति
-
क
.
ग
.,
ते
गत्त्वा प्रतिगृह्णन्ति
-
ख
,
तु
गृह्णन्ति
-
घ । ७ पातिता
-
क
.
। ८ निःशंका
-
घ
.
।
९ पतन्ति
-
ग
.,
ये पापस्तान्
-
घ । १० गुरुः श्वश्रु
-
घ
.,
गुरोर्वित्तं
-
ख
.

...
च्च
-
क
.
ख
.
ग
.

...
च्चा
-
ख
.,...
न्ना
-
घ
.
। १३ स्त्रीधनस्य तथैव च
-
क
.
ख घ
.

क्रीडांश्च
-
घ
.

हन्याच्छरणमागतां
-
ख
.,...
मागतान्
-
घ । १६ धर्मिष्ठां चावमन्येत
-
ख
.,
धनंवाप्य
... -
घ
-
। १७ परद्रव्यहरश्च
-
घ
.,..
हराश्च
-
घ
.
। १८ ये
-
क
.
। १९ अग्न्युत्सादी च
-
ख । २० अग्निं
प्रहरते
-
ख
-,
प्रहराणश्चैब
-
घ
.
। २१ विप्रांश्च ते च
-
ख । २२ वा
-
पुनः
-
घ । २३ याचमानस्तथा
-
घ
.
। २४ च
-
क
.
टि । २५ न्यैश्च
-
ख
.
। २६ इमं
-
क
.
ख ग

?..
सद्मं
-
क
.
ख
.
। २८ पद्म
-
ग
.

..
रिवाति
-
क ख
.
ग
,...
रिवादि
-
ग
.

सुशर्मोवाच
महापद्मस्ततश्चान्यो निरयो रोमहर्षणः ।
यत्र१ ते किङ्करा घोरा२ यमस्य यमसंनिभाः३ ॥ १ । ।
जन्तूनामायुधैः कुण्ठै४ र्निघृणाः पापकर्मिणाम् ।
उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि तेभ्यो यच्छन्ति वै पुनः ॥२। ।
ते भक्षयित्वा मांसानि स्वानि दुष्कृतकारिणः ।
पद्मपत्रनिभा जाता धाम्यन्ते५ ग्नौ दिवानिशम् ।

अनलेन च घोरेण द्रवीकृतमयः पुनः ।
मुखेपावृत्य यच्छन्ति दारुणा यमकिङ्कराः ॥४। ।
अयोमया६स्तथा नार्यो नराश्चाग्निसमप्रभाः ।
समाश्लिष्यन्ति सङ्गत्य द्रवमाणास्ततस्ततः

वृक्षाश्च बहव७स्तत्र८ सुपुष्याः फलपत्रिणः

तानाश्रयन्ति दुःखार्त्ता अग्निं वर्षन्ति तेपि च१० ॥६। ।
शिलाश्च बह्व्यस्तत्रान्यास्ताः११ श्लिष्यन्ति यदा च ते ।
तदा ताश्चाग्निवर्णाभा दहन्ते तान्भृशं१२ नरान्

एवमेष महापद्मो नरकः संप्रकीर्तितः ।
सुवर्णहारी यश्चैव मातृयायी१३ च यो नरः

माता पुत्रं च योभ्येति वेददूष्यवकीर्णिकः

मत्सरी यश्च दुर्वृत्तः श्रमणानाञ्च१५ पूजकः

वृषलो यः१६ श्रुतिं ब्रूयाच्छृणुयादपि वा पुनः ।
गृहणीयाद्वापि दुर्बुद्धिर्ब्राह्मणान् वावमन्यते

8.45.

ब्राह्मणेभ्यो रहस्यानि आश्रमान्तरजानि च ।
यस्मिन्नधिकृतो न स्याच्छृणुयाद्वा पठेत वा ।

१ तत्र
-
ख
.
। २ रौद्रा
-
ख
.
। ३ वेगिताः
-
घ
.

..
र्दण्डै
-
घ
.
। ५ ध्मायन्ते
(?)
। ६ अयोमयी
(
य्य
?) -
ख
.

तत्र बहवः
-
क
.
। ८ पुत्र
-
घ । ९ सुपुष्पफलपत्रिणः
-
क । १० अग्निना
मुह्यते पुनः
-
घ
.

.
श्चा
-
घ । १२ सदृशं
-
घ
.
। १३ मातृगामी
-
घ । १४ दोषांवकर्णिकः
... -
क
.,   .
कीर्त्तिकः
-
क
,...
कीर्त्तक
- -
ख
.,
दोषानुकीर्तनः
-
घ
.
। १५ श्रवणानाञ्च
-
क
.
ख
,
गुरूणां
चाप्यपूजकः
-
घ
.
। १६ वृषलाय
-
घ
.

...
नवमन्यते
-
घ
.,
वापमन्यते
-
ख
.

६७ दुष्टश्रमणनिर्ग्रन्था१८ तथैवाजीवकाश्च ये ।
भक्तस्तेभ्यो द्विजो यश्च१९ नरकं स प्रपद्यते । ।१

योगं२० परिवदेद्यश्च पितॄनथ पितामहान् ।
योगेश्वराँश्च दुर्वृत्तो२१ योगधर्ममथापि वा

वेदवर्णाश्रमा२३ यज्ञा२४ स्तन्निन्दाभिरतः शठः ।
नास्तिको हेतुवादी च२५ सर्वस्तं प्रतिपद्यते ।
तथ्यमुक्तं२६ मया सर्वमेवमेतन्न संशयः ।

एवन्ते यातितास्तत्र स्वकर्मफलबन्धनाः

ततः शेषेण संबद्धा जायन्ते कीटयोनिषु२८ ॥ १

शृणुयाद् य इमं विचिन्त्य२९ धीमान्३० मतिमान्नित्यमलोभमोहशोकः ।
स तु दैवविधिप्रचोदितात्मा३१ दिवमेवैति न याति तं कदाचिद्३२ ॥१

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने महापद्मो नाम पंचचत्वारिंशोध्यायः
अतः परं प्रवक्ष्यामि रौरवं नरकं पुनः ।
यत्र ते विवशा बद्धाः कर्मणा स्वेन जन्तवः

यात्यन्ते१ दुःखशोकार्ता महानिरयगामिनः ।
रु इति प्रोच्यते शब्दस्तत्रासौ श्रूयते यतः ॥२। ।
पुनः पुनर्वा भीमो हि२ रौरवस्तेन कथ्यते

पूर्णस्तु सर्वः४ कारीष्याज् ज्ज्वलते सोतिदारुणः५

मध्ये स्तम्भोस्य लौहो वै तप्तकाञ्चनसप्रभः ।
तत्र जंतुःर्भृशं मग्नः प्रविशन्६ दह्यतेवशः७

आर्तनादान्८ प्रकुर्वाणो मूर्च्छितः पतितः पुनः ।
ततः क्लेशेने९ महता उद्धृत्यात्मानमात्मना

१८ श्रवणनिर्ग्रन्या
-
क
.
ख
.
घ
.
। १९ द्विजान् हित्वा
-
ख
.
। २० गुरून्
-
घ
.
।
२१ निन्दन्ते
-
ख
.

योगधर्मास्तथापि च
-
ध
.

देवधर्माश्रमा
-
घ
.

...
श्रमज्ञाश्च
-
क
.
घ
। २५ हेतुको नास्ति वादी च
-
क
.
घ
.
। २६ तथाप्युक्तं
-
घ

?.?
नात्
-
ख
.

कीटकादिषु
-
क
.,
कीचकादिषु
-
घ
.
। २९ विजित्य
-
घ
.
। ३० दोषान्
-
ख
.
। ३१ प्रवेदिमात्गा
-
क
.
ख
.,
प्रेरितात्मा
-
घ
.

...
दपीति
-
ख । १ पात्यन्ते
-
घ
.
। २ भूयो
-?,
भूयोपि
-
ख
.
। ३ कीर्त्यते
-
क । ४ सर्व
... -
क
.
। ५ ज्वलत्पाशो
तिदारुण ।
-
घ
,
ज्वलत्यसौ
-
ख
.
। ६ प्रविष्टो
-
घ
.
। ७ रुदते भृशं
-
ख
.
। ८ आर्तनादं
-
ख
.
। ९ शोकेन
-
ख
.

भूयोन्यं देशमासाद्य तथैव प्रविशेच्च सः ।
ततस्तस्मादुपोत्पत्य१० स्तम्भमाश्रयते यदि११ ॥६। ।
तेनापि दह्यते भूयो विसृज्य प्रविशेत्पुनः

एवं स यात्यते तत्र बहूनब्दान् सुदुःखितः

ततो विसृष्टो भूयश्च उच्छ्रयान्प्रतिपद्यते ।
तं हि गच्छन्ति पुरुषाः सुरापा धर्मदेशकाः ।

पितृहा मातृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा ।
-
- -
वादेभिरतास्तेषामेव च निन्दकाः । । ९। ।
गोघ्नोथ दमकश्चैव जन्तूनां भृशदारुणः ।
गलकर्ता१३ कूटमानी कर्मणानु१४ करोति यः । ।
8.46.

परिवित्तिः परिवेत्ता श्मशानरतिरेव१५ च ।
पुनर्भूसुतसंयोगी१६ यस्या चोपपतिर्गृहे।
एते सर्वेभिगच्छन्ति१७ नरकं रौरवं नराः ।

य इमं शृणुयाच्च रौरवं१८ नरकं पापकृतां सुरौरवम् ।
नियतं प्रयतो१९तिरौरवं न स गच्छेन्मनसापि रौरवम्२० ।

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने रौरवं नाम षट्चत्वारिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
महारौरवमन्यच्च शृणु मे दुष्टयातनम् ।
यत्र धाराश्च तोयं च तडागानि च पुत्रक ॥१ । ।
कारीषी कनकाभाश्च कुल्याश्चाग्निप्रपूरिताः ।
आयसा बहवः स्तम्भा वृक्षाश्च बहुकण्टकाः । ।२ । ।
१० द्रुतोत्पत्य
-
ख
.
। ११ यदा
-
घ ।
१२ विसृज्योपविशेत्पुनः
-
ख
.

छलकर्त्ता
-
घ
.,
छलगर्तः
-
ख
.
। १४ कर्मणाञ्च क
.,...
तिकरोति
-
घ
.

..
पतिरेव
-
घ
.

...
रथसंयोगी
-
घ । १ ऽ सर्वेपि गच्छन्ति
-
घ

.. .
दरौरवं
-
क । १९ पठते च रौरवं
ख

..
तिरौरवम्
-
क
.

राक्षसा विविधाकारास्तीक्ष्णशस्त्रास्त्रधारिणः ।
तत्र१ पापेन बहुना जन्तुः समभिपाशितः ।

निपतेद्विकृताकारः क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः ।
स तत्र पतितः क्षिप्रं राक्षसैर्भिन्नमस्तकः

कारीष्यामग्निवर्णायां पच्यते भृशदारुणम् ।
ततस्स तेन दाहेन दुःखितः परमार्तिमान् ॥५। ।
दाहप्रशमनार्थाय तडागे विनिमज्जति

तत्र क्षारेण तप्तेन३ द्विगुणं वेदनार्दितः४ ।

वेगेनोत्थाय वृक्षं५ वा स्तम्भं वाप्यधिरोहति

तत्र तैः कण्टकैस्तीक्ष्णैरायसैश्चावतक्षितः७ ।

पतते ह्यग्निकुल्यायां८ करुणं बहुधा नदन् ।
एवं स यात्यमानस्तु तृषार्त्तो विलपन् बहु । ।८। ।
धारामाश्रयते पातुं९ सापि तस्यायसं१० तदा

अग्निवर्णं वहत्यम्भस्ततो मूर्च्छार्दितो म्रियेत्

संपूर्णयातनश्चापि मुक्तस्तस्मान्महाभयात्

उच्छ्रयेषु तदा जन्तुर्यात्यते भृशदारुणम् ॥
8.47.

तत्र गच्छति१३ राजघ्नो१४ राजभार्यावमानकः

आशां दत्त्वा न दद्याद्यो यश्च तीर्थावदूषकः

मोषकः सूचकश्चैव स्त्रीभृतो यश्च पापकृत् ।
अग्नौ गवि च१६ यो दानं१७ ब्राह्मणे चापि वारयेत्१८। ।१

विक्रीणीयात स्वभार्यां यो ह्यपत्यं वा नराधमः

हरते चाग्निभाण्डानि योगिनां चैव किञ्चन

चोरान् वा योनुगृह्णाति मनुष्यास्तस्य ये च ह ।
ब्राह्मणाधिकृतश्चैव धर्माधिकृत एव च ।

१ अत्र
-
क
.

..
ति
निमज्जति
-
क
.,
भिर्निमञ्जति
-
ख
.,
ते
- -
क
.
ख । ३ कष्टेन
-
क
.,
कोष्टेन
-
घ
.
। ४ वेदनान्वितः
.
-
घ
.

...
च्छ्रायवृक्षं
-
क । ६ थाश्रिरोहति
-
ख
? -
व
-
घ
.
।
.
७ राहार इव भेदितः
-
घ
.
। ८ तुल्यायां
-
घ
.
। ९ जातु
-
घ
,
जन्तुः
- ?
। १० तत्रायसं
-
ख
-
। ११ तथा
-
घ
.

..
द्भयावहात्
-
क
,?
द्भयावहः
-
घ ।
१३ गच्छन्ति
-
ख । १४ राजघ्ना
- (?)
। १५ मन्यकः
-
क
.,
मन्यकाः
-
ख
.
। १६ गवां विप्रांस्तथाग्नीनां दीयमानं
तु
-
ख
.
। १७ यज्ञानां
-
घ
.
। १८ यो हरेत्
-
घ । १९ संकीर्णंप
(
।
)
रनार्यं वा
तास्वपत्यान्यजीजनत्
-
ख

कपिला यस्य गौः स्याच्च अनग्नेर्ब्राह्मणस्य ह

मिथ्याग्निहोत्री यश्चैव नैत्यके परिवेषकः२१ । ।१ ५। ।
राजपुत्रवधं२२ चैव२३ दुभिक्षं यच्च चिन्तयेत्

राष्ट्रलोपं दारलोपं धनलोपं च यो नरः ॥१ ६ । ।
देशविद्र
(
आ
)
वणं चैव यः कुर्य्याड्डामराणि वा

सर्वे ते नरकं यान्ति महारौरवसंज्ञकम्

य इमं शृणुयादभीक्ष्णशो नियतं धर्ममतिश्च तिष्ठति ।
न स गच्छति तं भयावहं नरकं रौरवमुग्ररौरवम् ।

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने महारौरवं नाम सप्तचत्वारिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
तमो नामापरो घोरो नरकोति भयंकरः ।
तत्र सोभिपतन्नैव१ राक्षसैरभिहन्यते

असिमुद्गरशंक्वग्रै२ र्गदामुशलपट्टिशैः

भयदैः परिघैष्टङ्कैर्वज्रैरृष्टिपरश्वधैः ।

अन्यैश्च विविधाकारैर्हतः क्रुद्धैः सुनिर्दयैः

मूर्छितस्तमसा ग्रस्तो नरकं तं प्रपद्यते५ ।

स देहेन विनष्टेन तमसा मूच्छिताकृतिः ।
दुःखसन्ततिसंनद्धो७ यातनामश्नुते भृशम् । ।४। ।
यस्मात् स तमसा ग्रस्त अनाश्वस्तोतिदारुणाम्

यातनामश्नुते जन्तुस्तमस्तस्मात् स उच्यते ॥५। ।
सर्वा बहुविधाकारा यातना याः प्रकीर्तिताः ।
तास्तत्र९ समवाप्नोति स्वेन पापेन१० दुर्मतिः

२० अनग्निहोत्री ये चान्यत्
कपिलाक्षीरपायकः
-
ख । २१ परिलोपकः
-
ख
.
। २२ हर
...
-
क
-,
हत
-
ख
.

...
चैव
-
क
.
ख
.
घ । रे ५८ दुर्भिक्षस्य च कारकः
-
ख
.
। २५ देशस्य डामरं चैव सततं य
इहेच्छति क
.
। १ सोपि पतन्नेव
-
घ
.
। २ शक्त्यग्रै
-
ख
,
शक्त्युग्रै
-
घ
.
।
३ पदृश्यै
-
क
.
। ४ सुदुजम्यैः । घ
.
। ५ प्रतिपद्यते
-
ख । ६ तपसा
-
ख । ७ संबद्धो
-
क
.
ख । ८ अनाशस्तोतिदारुणाम्
-
क
,
अनाग्रस्तो
... -
घ
.

.
स्सर्वाः
-
क
.

शापेन
-
घ

समाप्तयातनश्चापि सन्तीर्ण्णस्वेन कर्मणा ।
उच्छ्रयेषु पुनर्जन्तुर्यात्यते कर्मबन्धनः११ ।

ब्रह्महा भ्रूणहा चैव सुरापो ब्राह्मणश्च यः ।
गवां निपाने यश्चैव पिपासूनां नराधमः१२ ॥८। ।
विघ्नं करोति मोहान्ध१३ आहूय भर्त्सयेत्तु यः

ब्राह्मणान् द्वेष्टि नित्यं१५ य अर्थिनं यश्च दूषयेत् ॥९। ।
शास्त्राणि हरते यश्च गोघ्नो यश्च नरः स्मृतः

कापिलश्च वृथादृष्टिर्वेदधर्मार्थदूषकः

8.48.
१० । ।
ब्राह्मणाक्रोशकश्चैव वेदधर्मार्थदूषकः ।
नास्तिकाश्च दुरात्मान इत्येते तं प्रयान्ति वै१८ । । ११ । ।
य इमं शृणुयात्तमोमयं तमसा नित्यमतन्द्रितेन्द्रिय

न स याति तमोमयं सदा नरकं दारुणजन्तुशोकदम्२०

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने तमोनाम अष्टचत्वारिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
तमस्तमतरं घोरं नरकं शृण्वतः परम्

प्रकाशो यत्र नैवास्ति नैव दृष्टिः प्रवर्तते ॥१ । ।
पतन्नेव नरस्तत्र२ विसंज्ञः क्रियते तदा

राक्षसैर्विकृताकारैस्तमस्तेन स चोच्यते । ।२। ।
तत्रासौ पतितो मूढो वह्निना दह्यते भृशम् ।
ततोपि४ वेगादुत्थाय दृष्टिहीनो विचेतनः

छिद्यते भिद्यते चैव५ राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ।
तस्मादपि तथैवार्त्तः सोन्यं६ देशं प्रपद्यते ॥४।

...
नैः
-
घ
.

निपातनस्थाने
-
ख
.,...
निपाते
पिपासुं विनिवारयेत्
-
घ
.

विघ्नकरो विमोहश्च
-
घ
.
। १४ चकृशं
-
ख
,
भृशं
-
घ
.
। १५ ब्राह्मणे न ददात्यर्थं
-
घ
,..
णं
...
त्यस्य
-
ख
.

.. .
स्तथा
-
ख
.
। १७ कपिलांश्च वृथा दुह्य आत्मार्थं यश्च कुर्वति
-
ख । १८ यान्ति ते तमसं नराः
-
ख
.

...
मसंयतेन्द्रियः
-
घ
.
। २० शोककारकम्
-
ख
,
शोकम्
-
क
,
मोदकम्
-
घ
.
।
१ शृणुमे पुनः
-
क
.
। २ स पतन्नेव नरके
-
ख
.
। ३ क्रियन्तेप्रभुः
-
क
.
। ४ मृतोपि
-
ख
.,
मृतो वेगादुत्थितश्च
-
क
.

. ..
चापि
-
क
.
। ६ सौम्य
... -
घ
.

तत्रापि निगृहीतस्तैः पशुमारेण मार्यते

ततो भूयश्च कूपेषु क्षिप्तो दुर्गेष्वचेतनः ।

निमग्नश्चाग्निकारीष्यां निष्कूजन्

सोभिजायते

एवं स यातना बह्वीस्त्वनुभूय सुदुःखितः

नरकान्तमनुप्राप्य उच्छ्रयेष्वभिपात्यते

गर्भपातनकारश्च राज्यकामश्च यो भवेत्

इहैवानर्हमानोसौ

(?)
भृत्यो राजवधे रतः

अनाचार्यश्च यः१३ कर्म आचार्याणां१४ प्रपद्यते१५ ।

शास्त्रविद्यौषधीनां च गदानामगदैः सह ।
यो विनाशयिता१६ कश्चिद्यः प्रशंसति दानवान् ॥९। ।
उपदेशं च यो द्वेषादाचार्यो न प्रयच्छति ।
स याति नरकं घोरं दुस्तरं तं तमोमयम्१७ । ।
8.49.

० । ।
कृतघ्नं तु समादाय नारकाः१८ सर्व एव ते ।
यमं प्रणम्य ब्रुवते१९ सह तैर्यमकिङ्करैः । । ११ । ।
भगवन्न वयं शक्ताः२० पापस्यास्य विनाशने

उपायमन्यं पश्येह२२ प्रसादं कुरु नः प्रभो ।

स एवमुक्तो भगवान् यमः प्रेताधिपस्तदा

सर्वधर्मार्थकुशलान् पृच्छति स्मर्षिसत्तमान्२४ ।

भगवन्तः कथं त्वस्य कृतघ्नस्य दुरात्मनः ।
निष्कृतिः सुमहाघोराद् भवेत् पापस्य कर्मणः ॥ १४। ।
ततस्ते ऋषयस्सर्वे दृष्ट्वा दीर्घेण चक्षुषा ।
यमं धर्मभृतां श्रेष्ठमिदं वै ब्रुवते वचः ॥१

७ बध्यते
-
घ
.
। ८ निष्कुञ्जन
-
क
.
निष्कूटः
-
ख
.
। ९ सोभिहन्यते
-
ख
.

...
ष्वेव यात्यते
-
घ
.
। ११ इहैवानश्नमानोसौ
-
ख
.
। १२ राजा वधे
-
क
.
। १३ अनार्यस्य च
-
ख

..
.
मार्याणां
-
ख
.
।
१५ प्रतिपादितः
-
ख
.
। १६ विनाशयते
-
ख
.
। १७ स याति नरकान् घोरान् दुस्तरात्
तान्तमोमयान्
-
क
.
। १८ नरकाः
-
क
,
नरका
(
त्
)
।
-
ख

(
सं
)
प्राप्य
-
ख
.

मया शक्यं
-
ख
.
। २१ वि
(
मोचन
)
-
ख
.
। २२ पश्यस्व
-
क
.
ख
.
। २३ तथा
-
ख
.
। २४ पृच्छते ऋषिसत्तमान्
-
क
.
ख

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ।

ततः स भगवान्देवो मार्तण्डतनयो वरः ।
नारकेभ्यो२५ ददात्याज्ञां सर्वे यूयमिमं नरम्२६ ।

शोधयिष्यथ गच्छध्वं नैका२७ ह्यस्य गतिः स्मृता

ततस्ते तस्य वचनान्नारकाः पापकर्मिणम्२९ ॥ १८। ।
सर्वेष्वेवानुपूर्व्येण३० यातयन्त्यतिदारुणाः

भर्तृपिण्डापहर्ता च पितृपिण्डापहारकः । ।१ ९। ।
।
तस्माद् गृहीत्वा विद्याञ्च दक्षिणां यो न यच्छति

8.49.

। ।
पुष्टश्च यस्तं नान्वेति यश्च तं घातयेन्नरः ।
कृतस्य दोषं वदति सकामं३३ न करोति च । ।२ १ । ।
न स्मरेच्च कृतं यस्तु आश्रमान् यश्च दूषयेत् ।
न पुष्णाति तथा वाहानाश्रिताँश्चोपकारिणः३४ ॥२२। ।
भृत्यांश्च कर्मनिरताँस्तथैव हितकारिणः ।
भार्यां कर्मकराणां३५ च नर्माणि वदते च यः

न दत्तं न हुतं किञ्चिदमुष्मिन्निति३६ यो वदेत् ।
सर्वाँस्तानृषिभिः सार्धं कृतघ्नानब्रवीन्मनुः

कृतघ्नश्च शठश्चैव नास्तिकोछिन्नसंशयः ।
एतान् सर्वेभिगच्छन्ति य एते कीर्तिता मया ॥२५। ।
जनेता३७ चोपनेता च यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
भयत्रातान्नदाता च पंचैते पितरः स्मृताः । ।२ ६ । ।
यस्तेषान्दोषवक्ता च अभ्यसूयक एव च ।
तथा द्रोहप्रवृत्तश्च सन्त्यजेत्तान्नराधमान्३८

२५ नरकेभ्यो
-
क
.
ख
.
। २६ नदं
-
क । २७ नैवा
.. -
ख
.
। २८ सदा
-
ख । २९ पापकर्मिणां
-
क
.
घ
.
। ३० पूर्वेण
-
क
.
ख
.
घ
.
। ३१ दारुणं
-
क
.
।
३२ न प्रयच्छति
-
ख
.
। ३३ स्वकर्म
-
ख
.

..
श्चोपकारिणं
-
क
.
। ३५ कर्मकारिणां
-
क
.
ख
.

अविथिं नास्ति
-
घ । ३७ उत्पादको
-
क
.
ख
.
घ
.,
जनकश्चोपनेता

) -
। ३८ तान्निन्दति नराधमः
-
घ
.

मित्रध्रुग्३९ यश्च दुष्टात्मा तस्य रन्ध्रावकीर्तनः ।
कृतोपकारिणे पूर्वँ न करोति प्रियं च यः ।

एते सर्वे नरा दुष्टाः सर्व एवाशुभे रताः ।
नरकान् संप्रपद्यन्ते४० बद्धाः पापेन कर्मणा । ।२९। ।
एते सर्वे मया प्रोक्ता महानिरयगामिनः ।
उच्छ्रयानेव४१ गच्छन्ति येन्ये पापकृतो जनाः ॥
8.49.

य इमं तामसं घोरं शृणुयाद्वा पठेत वा ।
अधर्मश्च४२ निवर्तेत स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् ॥३

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने तमोतितमं नाम ऊनपंचाशत्तमोध्यायः
अतः परं प्रवक्ष्यामि संसारपरिवर्तनम् ।
यथा वै१ नरकात्तीर्णाः संसरन्ति समासतः२ ।

प्रथमे नरके प्रोक्ता ये मया पापकर्मिणः ।
शेषेण कर्मणा ते तु जायन्ते३ कृमियोनिषु ।

कृमियोनौ परावृत्ताः सहस्राणां४ शतं समाः

ततः पुनर्मर्कटास्ते जायन्तेथ तरक्षवः ।

तत्र६ तावत् परावृत्ता जायन्ते गोषु ते यदा

तदा८ तत्र शतेनैव जन्मनां शेषतस्ततः । ।४। ।
मानुषेषूपजायन्ते तावदेव न संशयः

तत्र ते कुर्वते भूयो यदि किंचिन्न किल्बिषम् ॥५। ।
ततो विशुद्धां जातिं ते लभन्ते पुनरेव तु

न च११ भूयोपि ते घोरं संसारं प्राप्नुवन्ति वै ॥६।

..
द्रुह्य
-
क
,...
द्रोह
-
ख
.
। ४० प्रतिपद्यन्ते
-
ख

...
न्नैव
-
घ
.
। ४२ अधर्माच्च
-
ख
.
।
१ ये वै नरकसंप्राप्ताः
-
घ
.
। २ समन्ततः
-
घ
.
। ३ ते तु जायन्ते सततं
-
ख
.
। ४ सहस्राणि
-
ख
.
घ
.
। ५ यदा
-
ख
.
। ६ तेषु
-
ख । ७ तदा
-
ख
.
। ८ तथा
-
ख
.
। ९ कुत्सितानां च योनिषु
-
ख
.
। १० पुनरेव लभन्त्युत
-
क
.
ख
.
। ११ महद्
-
घ
.

द्वितीये ये मया प्रोक्तास्ते मुक्ताः१२ शेषकर्मणा ।
कृमिकीटेषु जायन्ते सहस्राणां शतानि१३ षट्१४

तथा शतसहस्रं च शतानां ते पुनर्गताः ।
मत्स्ययोनौ प्रसूयन्ते तावदेव न संशयः

ततो व्याघ्राश्च ऋक्षाश्च ततो गोत्वमवाप्यते ।
मानुषेषूपपद्यन्ते कुत्सिताः स्वेन कर्मणा । ।९। ।
तृतीये त्वथ ये प्रोक्ता मया दुष्कृतकारिणः ।
ते मुक्ताः कर्मणस्तस्माच्छेषेण समवेष्टिताः

कृमिकीटेषु जायन्ते सहस्राणां शतानि षट् ।
तथैव दश चान्यानि पक्षिणस्तावदेव च ॥१

ततः सिंहाश्च सर्पाश्च गावः पश्चाच्च मानुषाः ।
चतुर्थे त्वथ ये प्रोक्ता मया दुष्कृतकारिणः ।

ते सर्वे शेषवन्तस्तु जायन्ते कृमियोनिषु ।
सहस्राणां शतान्यष्टौ तथा चान्यानि षोडश

योनीनां हि तथा१५ भूयो जायन्ते ते१६ ततो मृगाः ।
मृगभावाद्विनिर्मुक्ता जायन्ते च पुनः खराः१७

ततोजा गवयाश्चापि गावो मानुषतां ततः ।
पंचमे ये मया प्रोक्तास्तेपि शेषेण कर्मणा ॥१

कृमिकीटेषु जायन्ते जन्मनां कोटिमेव हि ।
हस्तियोनौ च तावद्धि उष्ट्रेष्वश्वेषु चैव हि ।

ततो गोत्वं समासाद्य मानुष्यं प्राप्नुवन्ति ते ।
षष्ठाच्चैव१८ विनिर्मुक्तास्ततः शेषेण कर्मणा । ।१७। ।
जायन्ते कृमिकीटेषु जन्मनां१९ द्विगुणेन हि ।
कोटिमेकां ततो यूका ततो मत्स्योथ२० सूकरः२१

१२ नरके
-
ख
.
। १३ सहस्राणि
ख
.
। १४ वै
-
घ
.
। १५ ततो
-
घ
.

च
-
घ
.
। १७ खगाः
-
घ
.
। १८ षष्टेन तु
-
ख
.
। १९ जन्मना
-
घ
.
। २० मत्स्याश्च
-
घ
.
२१ सूकराः
-
घ
.

महिषत्वं ततः प्राप्य गोत्वाज्जायेत मानुषः

मानुषत्वे कुत्सितश्च२३ व्याधितश्चैव जायते । ।१

सप्तमाच्च विनिर्मुक्तः२४ कृमिकीटेषु जायते ।
कोटीत्रयं तावदेव वृक्षत्वमधिगच्छति२५ ॥8.50.२ ० । ।
ततो लता ततो गुल्मस्ततो हस्ती प्रजायते

गोत्वं च समनुप्राप्य जायते मानुषस्ततः ॥२ १ । ।
अष्टमाच्च विनिर्मुक्तो बद्धः शेषेण कर्मणा ।
जायते कृमिकीटेषु द्वे कोट्यौ द्विगुणे च सः ।

ततश्चोषधिभावेन२७ वीरुत्सु च कुशेषु च ।
ततो गोत्वाद्विनिर्मुक्तो२८ जायते कुत्सितो२९ नरः ।

नवमादपि चोत्तीर्णो बद्धः शेषेण कर्मणा ।
जायते कृमिकीटेषु पञ्चकोटीस्ततः खगः ।

ततो मत्स्यश्च तावद्वै तावदेव सरीसृपः ।
श्वा ततस्तावदेवाथ ततो भवति किन्नरः ॥ २५। ।
किन्नरत्वाद्विनिर्मुक्तस्ततो गोषूपजायते

ततो गोयोनिनिर्मुक्तो मानुषेषूपजायते३१ ॥२६। ।
दशमादपि चोत्तीर्णः षट् कोटीर्जन्मनां३२ कृमिः ।
शेषेण कर्मणा जातस्ततो भवति वानरः ।

वानरस्तावदेवेह तावदेव च३३ कुक्कुटः ।
तावदेव च काकस्तु जीवंजीवक एव च ।

वृक्षदारकमार्जारपिपिलीका३४श्च जायते

ततो गोषु प्रजातोसौ३६ मानुषेषूपजायते३७ । ।२९। ।
२२ ततो गोर्मानुष्षस्ततः
-
ख
.
। २३ कुत्सितं मन्नुषे जन्म
-
ख

माद्य
(
द
)
पि निमुर्क्त
-
ख
.
। २५ गम्य च
-
क
.
। २६ च जायते
-
क ख । २७ भावेषु
-
ख
.
। २८ गोभावनिर्मुक्तो
-
ख
.
। २९ कुत्सितो जायते
-
ख
.
। ३० जायन्ति गोषु ते
-
ख
.
। ३१ गवा योनौ विजायते
-
ख
.
। ३२ कोटीर्जन्मतः
-
ख
.
। ३३ तु
-
ख
.

पिरिलीका
-
क
,
पिप्रिता
-
ख । ३५ जायते ततः
-
ख
.
। ३६ प्रजायेत
-
ख
.

...
तु ततः परं
-
ख
.

महारौरवनिर्मुक्तः सप्तकोटीः३८ सुदुःखितः ।
जन्मनां३९ कृमिकीटेषु जातो४० मत्स्यत्वमश्नुते४१ । ।8.50.३ ० । ।
ततः४२ श्वा गर्दभश्चैव भैनाशी

(?)
शुक एव च ।
ततो भवति गौश्चापि ततः षण्ढश्च मानुषे४४ ॥३ १ । ।
तमोनरकनिर्मुक्तस्त्वष्ष्टकोटीः सुदुःखितः ।
जन्मनां प्राप्नुते जन्तुर्विष्ठायां कृमियोनिषु । ।३ २ । ।
ततः श्वा जायते भूयश्चक्राह्वश्च पुनः पुनः

ततो मण्डूकतां प्राप्य जायते मृगपक्षिषु४६ । ।३ ३ । ।
जायते किन्नरश्चापि४७ द्वीपी शरभ एव च ।
ततो गोत्वं समासाद्य मानुषत्वमवाप्नुते४८ । ।३४। ।
तमोनरकनिर्मुक्तः शेषेणैव हि कर्मणा ।
जायते कृमिकीटेषु नवकोटिः स जन्मनाम्४९ ॥३

ततो भवति काकश्च भासश्चैव ततः परम्

वान्ताशी च ततः पक्षी उलूकश्च ततः पुनः५१ ॥३ ६। ।
पुनर्वृक्षश्च गुल्मश्च ततो भवति वै मृगः ।
ततो गौर्मनुजश्चापि गर्भस्थः स विपद्यते५२ ।

पुनःपुनर्जायमानः सहस्राणां शतं समाः

व्याधितः५४ कुत्सितश्चैव५५ जायते च पुनः५६ पुनः ॥ ३८। ।
यस्तु सर्वानिमान् प्राप्य नरकानिह जायते ।
स योनिषु समस्तासु सर्वसंसारमश्नुते ॥३ ९। ।
यदि मानुषतां५७ याति कदाचित् कालपर्ययात् ।
तत्रापि कुत्सितां योनिं भूयो भूयः प्रपद्यते । ।8.50.४० ।

...
कोटी
-
ख
.

जन्मानि
-
ख
.
। ४० ततो
-
ख

.,.
मेष्यति
-
ख
.
। ४२ तत्र
-
क
.
। ४३ तैलाकी
-
ख
.
।
४४ षण्ढः प्रजायते
-
क
.
षण्ढत्व
,.
-
ख
.
। ४५ तत्र चक्राह्वो जायते
-
ख

...
योनिषु
-
ख
.
। ४७ तत
.
किन्नरतां चापि
-
ख
.
। ४८ मानुष्यमवाप्यते
-
ख
.
। ४९ जन्मना
-
ख
.
। ५० स जायते
-
क
.
। ५१ उलूको जायते ततः
-
ख
.

तत्र गर्भे स वै मृतः
-
क । ५३ स तु
-
क
.
। १४ व्यधिना
-
ख । ५५ सततग्रस्तो
-
ख
.
। ५६ स नरः
-
क
.
। ५७ मनुष्यतां
-
क ख
.

अनिष्टः५८ सर्वभूतानां दुःखितो व्याधितस्तथा

विकृतं रूपमाप्नोति कर्मणा स्वेन दूषितः

देवब्राह्मणविद्वेष्टा सर्वव्रतबहिष्कृतः ।
सर्वधर्मविनिर्मुक्तः साध्वाचारविवर्जितः । ।४२। ।
निर्नमस्कारदुश्शीलः किम्भक्षो६० ब्रह्मनिन्दकः ।
न तीर्थदेवायतनः स्वधास्वस्तिविवर्जितः ।
अकीर्तनीयो लोकानां जायते स्वेन कर्मणा ॥४३ । ।
सुशर्मोवाच
एतत्ते कथितं सर्वं समासात् पुत्र सर्वशः

नरकाणां सतत्त्वं च क्रमभेदो यथामति६२ ॥४४। ।
सनत्कुमार उवाच
य इमं शृणुयाद् युक्तः६३ सदा पर्वसु पर्वसु ।
श्रावयेद्वा द्विजान् सम्यक् सर्वपापैः६४ प्रमुच्यते

धन्यं यश६५ स्यमायुष्यं स्वर्ग्यं सर्वार्थसाधकम् ।
श्रव्यं६६ च पठितव्यं च सततं भूतिमिच्छता६७

इदं तु सर्वार्थसुखावहं ध्रुवं महानुभावं सुगतिप्रदं६८ शुभम् ।
सदैव विप्रेण समाहितात्मना अधीत्य धार्यं श्रुतिसम्मितं ध्रुवम्

इति स्कन्दपुराणे संसारगतिवर्णनं६९ नाम पञ्चाशोध्यायः