स्कन्द पुराण · अध्याय 8.7

[ह्त्त्प्स्:॥स.wइकिसोउर्चे.ओर्ग्।स्।अ5य् पूर्ववर्ती पृष्ठः (अध्यायाः ५१-६०)] [ह्त्त्प्स्:॥स.wइकिसोउर्चे.ओर्ग्।स्।अ9x आगामी पृष्ठः (अध्यायाः ८१- ९०)]
सनत्कुमार उवाच
अथ दानवमुख्यानां लोकनाशाय निर्ययौ ।
मत्तवारणसम्बाधं१ रथाश्ववलितं बलम्२

तत्तदा३ दानवानीकं विससार दिशो दिशः

प्रलये मारुतोद्धूतमौदन्वतमिवोदकम् ॥ २ । ।
निजघ्नुर्ब्राह्मणान् केचित् केचिन्निष्पिपिषुर्विशः

तुस्तुभुः क्षत्रियानन्ये शूद्रानन्ये बभक्षिरे६ । । ३ । ।
जग्लसु७र्ल्लिलिहुर्न्नेदुर्बभञ्जुश्च समन्ततः ।
यज्ञेष्वन्नं हविर्नादान्८ यूपाँश्चामरविद्विषः । ।४। ।
ऽ
स्वधीतवेदाध्ययनाभिनादितान् मुनिप्रवेकाचितगुल्मपादपान् ।
प्रभूतचीराजिनदर्भसंचयान् निकामपर्यन्तहिमाम्बुनिर्झरान् ।

उपान्तनीवारगवेधुकाचितान्९ प्रसुप्तविश्वस्तमृगर्क्षवानरान् ।
हबिर्भुजो१० धूमवितानसंकुलान् विसृत्य चान्ये प्रविजघ्नुराश्रमान्११

केचिन्मुनीनामसुरा जीर्णोरगसमत्विषः

जटाः संगृह्य लुलुचुः क्षालितास्तीर्थवारिणा । ।७ ।

....
त्तमाङ्गो
( ?
।
१ मत्तैरावणसम्बाध
-
घ

..
कलितं बलम्
-
घ । ३ तत्तथा
-
घ
.
। ४ दश
-
घ । ५ च्चिक्षिपुश्च दिशो दश
-
घ
-
। ६ बभञ्जिरे
(?)
। ७ जग्रसु
-
घ । ८ बहिर्दानान्
-
क । ९ उपात्तनीवारगवेधुकाचितान्
-
ख

हविर्भुजां
(?
। ११ परिजघ्नुराश्रमान्
-
ख

..
मिव द्विप
(
आ
). -
ख

पातयित्वासुराः१३ केचिच्चरणैः पिपिषुः क्षितौ ।
ऋषीनात्मविनाशाय हुताशान् ज्वलितानिव१४

शिरांसि मुनिपत्नीनां करैः केचित् तलैस्तथा

पूतानि१६ वारिभिः पुण्यैः पस्पृशुर्दानवाधमाः ॥९। ।
अथ ते जगृहुर्यात्रां१७ ज्ञात्वाभ्युदयमात्मनः ।
विक्षिप्तं१८ लोकनाशाय बलमाहूय सर्वशः ॥
8.61.

० । ।
प्रशस्तेहनि नक्षत्रे मुहूर्त्ते च जयान्विते

सन्नाहभेरीराहत्य क्रियाश्चक्रुर्जयावहाः

सन्नाह्यान् बलिनो सत्तानानाय्य वरवारणान् ।
सम्यगभ्यर्च्य वर्माणि बबन्धुर्विधिनासुराः ॥ १

यन्त्राणि धौतैर्नाराचैः पूर्णान्यासनपार्श्वयोः ।
बबन्धुः शक्तिपूर्णाँश्च वेणून् तिर्यगवस्थितान् ॥१

तोमरान् कणपान्२० शंकून् शूलचक्रपरश्वधान् ।
आबबन्धुर्नियुक्ताश्च मध्यमासनपार्श्वयोः ।

सज्जानि परमास्त्राणि बालधीँश्च सुसंस्कृतान् ।
संपूर्णान् गन्धवासोभिर्निशिताग्रैः शिलीमुखैः ॥१

सन्नाह्यानकुशाँल्लौहान् बालेन्दुसदृशद्युतीन् ।
ग्रैवेयेषु सिताँश्चक्रुर्मध्ये मस्तकपिण्डयोः । ।१

क्षुरप्रमालां२१ संयस्तां शातकुम्भमयीं शुभाम् ।
आबबन्धुश्च कुम्भेषु गजानां गजसादिनः२२

वैजयन्तीपताकाश्च विचित्राः स्वभिलक्षिताः ।
उच्छ्रयामासुरायत्ता दन्त्यनीकस्य दानवाः

घण्टा वारणमुख्यानामाससज्जु२३ र्महास्वनाः ।
चामराणि सुदीर्घाणि हंसांशुरुचिराणि२४ च । ।१ ९। ।
१३ पाटयित्यासुराः
-
घ । १४ हुतानाञ्जिलतानिव
-
ख
.
। १५ चलैस्तथा
-
क
.
ख
.
। १६ युतानि
-
घ
.

...
र्गोत्रां
-
क
,
र्यज्ञं
-
घ
.
। १८ विक्षिप्ता
-
ख
.
। १९ विजयान्विते
-
घ
.

...
यान्
-
क
.
। २१ क्षुरप्रमाणाः
-
घ
.

..
सादिभिः
-
घ
.

,.
मानसंजु
-
क
,.
माससर्ज
(
र्जु
) -
घ
.
। २४ हंसांगरूचिराणि घ
.

एकैकस्य चतस्रश्च करेण्वश्चारुदर्शनाः ।
स्थापिताः पुरतो दैत्यैः परवारणवारणाः । ।
8.61.

यूनो युवभिरारूढान् शिक्षितानस्त्रकोविदैः

चक्रुरग्रेसरानश्वान् वर्मिणो लोहजालिनः

वर्मिणो बद्धकवचाञ्छितनिस्त्रिंशधारिणः ।
तेषां पुरस्सरान् पत्तीननुयाताँश्च धन्विभिः ॥ २२। ।
दैत्ययोधास्ततश्चान्ये२६ वर्मिणो लोहजालिनः ।
आरूढा बद्धनिस्त्रिंशाः स्नातपीताँस्तुरङ्गःमान्२७ ।

केचिद्विनीतैर्युवभिः स्नपितैः

कृतमङ्गलैः ।
रथान् संयोजयामासुरश्वैरग्रजवैस्तदा२९ ।

आयुधान् सपताकाँश्च किंकिणीजालनादितान् ।
अधितस्थुस्तदा केचिद् रथान् हाटकसंस्कृतान् ॥२५ । ।
एवं तत् कल्पितं श्रुत्वा सैन्यं सैन्यनमस्कृतः ।
सुन्दो दानवशार्दूलो निर्ययौ कृतमङ्गलः । । २६ । ।
स्वीषं सुकूबरं३० स्वक्षं शातकुम्भमयं वरम् ।
नानामणिमयैश्चित्रैर्भक्तिपुष्पमृगद्विजैः३१ । । २७। ।
युक्तं परमसंहृष्टैर्मनोवेगैस्तुरङ्गमैः ।
आरुह्याथ रथं दिव्यं पताकाध्वजशोभितम्

कवची बद्धनिस्त्रिंशो विधूतसितचामरः

अभितः स्तूयमानश्च सूतमागधबन्दिभिः

निसुन्दोपि३३ मदश्यामकपोलालीनषट्पदम्

आरुह्य निर्जगामाशु सांग्रामिकमनेकपम्

8.61.
३० । ।
अन्ये च दानवास्तत्र रथैरश्वैर्मतङ्गजैः ।
निर्ययुः परमप्रीता३६ युद्धशौण्डाः सुदंशिताः ॥३ १ । ।
२५ वासितामस्त्रकोविदैः
-
ख
.
। २६ स्तथा चान्ये
-
घ । २७ स्नातपीतास्तुरङ्गमाः
-
क
.
। २८ स्नापितैः
-
क
.
ख
.

...
स्तथा
-
घ
.
। ३० सुकुरवं
-
क
.
। ३१ भक्तापुष्पसुगंधिजैः
-
घ । ३२ बद्धनिस्त्रिंश उद्धूतशितचामरः
-
घ
.
। ३३ उपसुन्दो
-
ख
.
। ३४ नीरदश्यामकपालानीलषट्पदम्
-
घ
.
। ३६ संग्रामिकमनीकपम्
-
क
.,
महाद्विपं
-
ख । ३६ परमप्रीत्या
-
क
घ
.

बलस्याग्रेसरं कृत्वा तारकाक्षं३७ महासुरम् ।
सहितं बहुभिः शूरै रथनागाश्वपत्तिभिः । । ३

पृष्ठतः संविधायाशु बलोन्मत्तं महासुरम् ।
बलेन चतुरङ्गेण३८ महिषं पार्ष्णिरक्षिणम्३९ । ।३ ३ । ।
पार्श्वयोरुभयोर्न्यस्य४० मेघस्वनमहास्वनौ ।
सैन्येन महता दृप्तौ४१ दानवावरिसूदनौ ॥३४। ।
मध्ये सुन्दो निसुन्दश्च मयः शम्भुः खरो मुरः ।
सन्नद्धा बलिनः शूरा परसैन्यविदारणाः४२ । ।३ ५। ।
प्रतस्थिरे सुसंयत्ता दिवं दानवसत्तमाः ।
प्रलये मारुतोद्धूता घनाः संवर्त्तका इव । ।३ ६। ।
तेषामागमनं ज्ञात्वा सह स्वर्लोकवासिभिः ।
अपसृत्य जगामाशु जनस्थानं शतक्रतुः । । ३७। ।
मेरो शिखरमारुह्य सर्वेथ सहितास्तदा ।
सेना निवेशयामासुर्नन्दने ते सुरद्विषः४३

अथ सैन्यस्य दैत्येन्द्रा४४ रक्षामाधाय सर्वशः

प्रविभक्तानसंबाधानावासान्४६ जगृहुस्ततः ॥३

दत्तानुज्ञास्ततः सर्वे दानवा दानवोत्तमैः ।
सन्नाह्यमपनिन्युस्ते सर्वोपकरणं तदा ॥
8.61.

आरूढा गजकन्यासु४७ वर्माणि मुमुचुः शनैः ।
आयुधान्यपनीयाशु४८ सैनिका मत्तदन्तिनाम्

सन्नाहानपनिन्युश्च४९ मुमुचुः कवचानि च ।
तनुत्राणि च चित्राणि५० तदा दानवसैनिकाः ।

३७ तारकाख्यं
-
घ
.
। ३८ बलेन च तुरङ्गेण
-
क
.
ख
.

पारिरक्षिणम्
-
क
.,
परिरक्षिणम्
-
ख
.
घ
.

...
स्तस्य
-
ख
.

गुप्तौ
-
क
.
घ
.

..
निवारणा
-
क
ख
.
। ४३ निर्जरद्विजः
- (
षः
)
-
घ
.
। ४४ दैत्यास्ते
-
घ
.
। ४५ सर्वतः
-
क
.
घ
.

...
वासं
-
क
.
ख
.,
वासास्ते
-
घ
.

...
जगकन्यासु
-
क
.

.. .
न्युपनीतानि
-
ख
.
। ४९ परिनिन्युश्च
-
घ
.
। ५० विचित्राणि
-
ख
.
घ

अपेत कक्षान्५१ मातङ्गान्५२ स्नातपीतान् गतक्लमान्

बबन्धुः कल्पवृक्षेषु५४ केचिद्दानवसैनिकाः ।

केचित् कल्पद्रुमान्नागा मदसंलीनषटपदाः

बभंजुर्बलिनस्त्रस्तमत्तोद्भ्रान्तविहङ्गमान्

चुक्रशुर्बलिनः केचिन्मदश्यामान्५६ मतङ्गजाः ।
कपोलान् कल्पवृक्षेषु पुष्पालीनालिपंक्तिषु

नागा जगाहिरे केचिन्मत्ता मन्दाकिनीं नदीम् ।
हैमवारिजकिञ्जल्कपिञ्जरोपान्तरोधसम्

विमुक्तसाङ्ग्रामिकवर्मजालान्५७ प्रसन्नचित्तान् परिघृष्टकायान् ।
निपीततोयानपनीतखेदान् बबन्धुरश्वान्पृथगश्वबन्धाः

अथ सूक्ष्माणि वासांसि चित्राश्च परमाःस्रजः

आनिन्युः कल्पवृक्षेभ्यः फलानि मधुराणि च५९

हैमानि केचित् पद्मानि तद्रजोरुणमूर्त्तयः

बभञ्जुर्दानवा हृष्टा गता मन्दाकिनीं नदीम् ।

आनिन्युः सैनिकाः केचिन्मन्दारकुसुमोत्करान् ।
फलान्याजह्रिरे केचित् स्वादूनि च बहूनि च ॥
8.61.

तत्रोष्य रजनीमेकां भेरीराहत्य दानवाः ।
तेनैव विधिना यत्ताः प्रजग्मुरमरावतीम्

ततस्तूर्यनिनादेन गजानां बृंहितेन च ।
सिंहनादैश्च दैत्यानां चचालेवामरावती

अथ शून्यां समुद्वीक्ष्य पुरीं दानवसत्तमाः ।
इत्थमूचुः सुसंहृष्टा६१ नदन्तो भैरवस्वनम्६२ ॥५३ । ।
५१ अपेतभक्ष्यान्
-
क
.
। ५२ अपेतकक्षास्तान्नागान्
-
घ
.
। ५३ स्नपितान्विगतक्लमान्
-
घ
.
। ५४ वृक्षकल्पेषु
-
क
.

...
षट्पदान्
-
ख । ५६ मदश्यानान्
- (?)

...
सङ्ग्रामिकवर्मजालान्
-
क
.
। ५८ विचिक्नुयिरय
... -
क
.
ख
.
। ५९ मुमुचासुराः
-- -
क
.
ख
.
। ६० भद्राणि
रणमूर्धनि
-
घ
.
। ६१ संप्रहृष्टा
-
घ
.
। ६२ भैरवं रवं
(?)

जयति विबुधशत्रुः सुन्ददैत्येन्द्रसिंहः
कठिनरुचिरबाहुः पीनविस्तीर्णवक्षाः ।
शतमखपुरजेता चारुपृथ्वायताक्षः
सजलघननिनादो मत्तनागेन्द्रगामी

तदनु जयति चारुप्रान्तरक्तायताक्षो
मृगपतिगतिलीलः संयुगेष्वप्रधृष्यः ।
त्रिदशवरविजेता दानवेन्द्रो निसुन्दः
प्रहतमुरजनादः पीनदीर्घोरुबाहुः ।

इति स्कन्दपुराणे अमरावतीप्रवेशो नाम एकषष्टितमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
अथ निर्जित्य दैत्येन्द्रौ दिवं१ विक्रमशालिनौ ।
जग्मतुः सहितौ दैत्यैर्विन्ध्यं तुङ्गशिलोच्चयम्

संपूज्य विधिवद्दैत्यान् प्रस्थाप्य भ्रातरौ तदा ।
रेमाते विन्ध्यपादेषु फुल्लपादपसानुषु

दैत्याभ्यामथ विज्ञाय ब्रह्मा सुरपराभवम् ।
विचिन्त्यैकमनाः सम्यग् वधोपायं तयोस्तदा

तिलं तिलं समादाय रत्नेभ्यश्चारुदर्शनाम् ।
ससर्ज कमनीयाङ्गीमङ्गनां वल्गुनिस्वनाम्

तिलोत्तमेति तस्याश्च नाम चक्रे पितामहः ।
दिव्यानामपि सा स्त्रीणामुपमेव३ तदा बभौ

अतिसंपूर्णवक्त्रां४ तामतींदीवरलोचनाम् ।
अतिहंसस्वनालापामतिमत्तेभगामिनीम्

लक्ष्मीर्निरीक्ष्य सव्रीडा पङ्कजेनावृणोन्मुखम् ।
वपुर्भिश्चैव चार्वङ्ग्यास्त्रेपुरुद्यानदेवताः

१ देवान्
-
घ
.

...
मनङ्गां
-
क
.

...
मतिरूपा
: -
च
.

सिन्दूरवक्त्रां
-
घ
.

.
स्स्वैश्च
-
क ख
.

तामुत्पाद्य ततो धाता६ पाकशासनमब्रवीत् ।
शम्भुना मदनः पूर्वं निर्दग्धो लोचनाग्निना७ ।

तस्य प्रोद्भूतये८ याम सर्वे९ पार्श्व पिनाकिनः ।
तमाराध्य ततः१० कुर्म्मो यथा स्यान्मदनः पुनः ।

अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तया चासुरविद्विषः ।
जग्मुर्विन्ध्यगिरेः शृङ्गं यत्रास्ते भगवान् हरः ॥
8.62.

तत्र शर्वमपश्यन्तो दध्युस्ते सुरसत्तमाः ।
गृणन्तः प्रणवं सर्वे शिवसन्यस्तचेतसः

अथ लिङ्गं समुत्तस्थौ तेषां मध्ये दिवौकसाम् ।
सुसंहतं११ सुसंश्लिष्टं समूहस्तेजसामिव । ।१२। ।
उच्चचार तदा तस्मादुच्चैर्वाग्१२ विशदाक्षरा ।
निर्दग्धोयं मया पापस्तपस्विजनकण्टकः ॥ १३ । ।
युष्मदर्थे विमोक्ष्यामि कार्यं वोयं१३ करिष्यति ।
करोतु परितश्चेयं मां प्रदक्षिणमङ्गना

एवमुक्ता महेशेन सा चकार प्रदक्षिणाम्

सन्निधायाञ्जलिं मूर्ध्नि रक्तेन्दीवरकोमलम्१५

नेमे१६ मूर्तिं तदा पूर्वां निस्ससार ततो मुखम्

त्र्यक्षं प्रसन्नबिम्बोष्ठममितद्युति कान्तिमत् । । १ ६। ।
अथ तेजो विनिःसृत्य१८ वदनेन्दोः पिनाकिनः ।
तां विवेशाङ्गनामाशु१९ शरद्भास्करभास्वरम् ।

अथ सा दक्षिणां मूर्त्तिं प्रणेमे चारुदर्शना ।
निर्जगाम तदा दीप्तं मुखं सुरगुरोस्ततः । ।१

वारिभारालसाम्भोदरुचिमद्२० भीमनिस्वनम् ।
करालदशशनोद्भासि दीप्तरक्तान्तलोचनम्

६ तां समुत्पाद्य धाता तु
-
घ
.
। ७ नेत्रवह्निना
-
घ । ८ प्रोद्धृतये
-
घ । ९ यामस्सर्वे
-
क
.
घ
.
। १० तथा
-
क
.
ख । ११ सुसंघातं
-
क ख
,
। १२ दुर्बोध
... -
ख । १३ यः
-
क
.
ख
.
। १४ प्रदक्षिणं
-
क घ
.

...
लोचनं
-
घ
.
। १६ रेमे
-
घ
.
।
१७ तदा
-
क
.
ख

.. .
भिनिःसृत्य
-
घ
.
। १९ आविवेशाङ्गनामाशु
-
घ
.

...
धारालसाम्मोदरुचिरं
-
घ
.

अत्यादित्यं ततस्तेजो मुखान्निःसृत्य दक्षिणात् ।
दृश्यमानं सुरैस्सर्वैर्विवेश प्रमदोत्तमाम् । ।
8.62.
२० । ।
प्रणेमे सा ततस्तस्य पश्चिमां मूर्त्तिमञ्जसा ॥
निश्चक्राम ततस्तस्या२१ मुखं त्र्यक्षमनुत्तमम्

ततस्तेजो विनिःसृत्य मुखेन्दोर्मदनद्विषः

दीप्यमानं विवेशाशु तामेव प्रमदोत्तमाम् । ।२२ । ।
उत्तरां मूतिमागत्य प्रणेमे सा कृताञ्जलिः ।
तस्या२३ मुखं सुसंपूर्णं सुप्रसन्नं विनिर्ययौ ॥२ ३ । ।
तस्मात्तेजो विनिःसृत्य सूर्यदीप्तानलप्रभम्

विवेश प्रमदामाशु तामेव वरवर्णिनीम् ॥२४। ।
मुखानि देवदेवस्य सुराणामर्थसिद्धये ।
चत्वारि निर्ययुर्दिक्षु न तस्या रूपविस्मयात् ।

आत्मसंस्थं पुरा तेजो दग्ध्वा यन्मदनं कृतम् ।
अनुजग्राह देवेशस्तेन तां प्रमदोत्तमाम् ॥३

अब्रवीच्च सुरान् सर्वाँस्तत्रेदं वचनं शिवः ।
यस्मादियं मां युष्मांश्च मण्डलेन प्रदक्षिणम् । ।२७। ।
चक्रे सर्वान् सुरश्रेष्ठाः स्थानं तस्मादिदं मम ।
भविष्यति गिरौ विन्ध्ये मण्डलेश्वरसंज्ञितम् ।

मंडलेश्वरमेतच्च यः करोति प्रदाक्षिणम् ।
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा मही भवेत्

सान्निध्यं सर्वदा ह्यस्मिन् करिष्यामि वरप्रदः२६ ॥२९। ।
मण्डलेश्वरमीशानं दृष्टवा तु प्रयतो नरः ।
अश्वमेधफलं प्राप्य मम लोकमवाप्स्यति । ।
8.62.

० । ।
नैकसिद्धसमाकीर्णं किन्नरोरगसेवितम् ।
युष्माभिः सर्वदा युक्तं भविष्यति मम प्रियम्

२१ ततस्तस्मान्मुखं
-
घ
.

...
र्वदनत्विषः
-
क
.
। २३ तस्मान्
-
घ
.
। २४ सूर्यानलप्रभामिव
-
घ
.
। २५ इति पद्यं दृश्यते घ
.
पुस्तके
,
न तु
मण्लेश्वरमीशानमिति
। २६ वरप्रदम्
-
क
.

एषा तिलोत्तमा चैव यदर्थं सुरसत्तमाः ।
सृष्टा युष्माभिरव्यग्रा तद्वः कार्यं करिष्यति । ।३ २ । ।
एतामवेक्ष्य तौ दैत्यौ मोहितौ मदनार्दितौ ।
अन्योन्यं यास्यतो नाशमेषा चैव भविष्यति । ।३

अजरा चामरा२७ चैव सर्वाप्सरवरा शुभा ।
पूज्या चेह सदा स्थाने वन्द्या चैव भविष्यति ॥३४। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्ते२८ महेशेन सुराः सुप्रीतचेतसः ।
तां स्त्रियं प्रेषयामासु२९र्वधार्थं दैत्ययोस्तदा

सहायान् प्रददौ चास्यै ब्रह्मा कमलवाहनः ।
क्रोधं दर्पमृतूत्सर्वान्३० मात्सर्यं मदमेव चः३१ । ।३

कालं मृत्युं च मोहञ्च विषादञ्चामितद्युतिः ।
अथ संप्रेषयित्वा तु देवतास्तां तिलोत्तमाम् ॥३७। ।
आत्मानं पिण्डयामासुर्देवास्ते सर्व एव हि ।
कः कः कतम आयात इहाद्येति सुरर्षभाः ।

ततो मध्ये स्थितं नत्वा भूयस्ते परमेश्वरम् ।
पिण्ड्यमानेषु देवेषु यस्मान्मध्ये समास्थितः । ।३ ९। ।
पिण्डारेश्वर इत्येव तत्रासावभवत्ततः

पिण्डारेश्वरमीशानं दृष्ट्वा भक्त्या तु३३ मानवः । ।
8.62.

सर्वाशुभविनिर्मुक्तो३४ देहभेदे गणो भवेत् ।
पृथिव्यां यानि लिङ्गानि३५ चतुर्मुखायतनानि च३६ । ।४१ । ।
२७ ह्यमरा
-
घ । २८ एवमुक्ता
-
घ । २९ शंसयामासु
-
घ
.
। ३० क्रोधदर्पादिकान् सर्वान्
-
घ
.
। ३१ रागं मदनमेव च
-
क
.
ख । ३२ तदा
-
घ
.
। ३३ च
-
घ
.

शुभाशुभविनिर्मुक्तो
-
घ
.

सर्वाणि
-
क
.
ख । ३६ चतुर्मुखानि मे
सुराः
-
घ

तानि सर्वाणि दृश्यानि इदं दृष्ट्वा भवन्ति हि ।
ततस्ता देवताः सर्वाः कृत्वा कार्यमतन्द्रिताः

प्रणस्य
(
म्य)
परमेशानं स्वानि सद्मानि भेजिरे ।
सापि चारुमुखापाङ्गी पीनोन्नतपयोधरा३७

आक्षिपन्तीव३८ चेतांसि सुराणां विभ्रमैस्तदा

प्रतस्थे दक्षिणामाशामासाते यत्र दानवौ

विन्ध्यपादेषु रम्येषु विहगोद्गीतसानुषु ।
भ्रमन्तावथ दैत्येन्द्रौ स्थितां ददृशतुस्तु ताम्४०

अशोकशाखामुत्फुल्लामालम्ब्योन्मत्तषट्पदाम् ।
वसानामंशुकं चित्रमाबद्ध४१ मणिमेखलाम् ॥४६। ।
गायन्तीं मधुरं रक्तं समं कलमनाकुलम्

तारमन्द्रातितारैश्च स्वरैः सम्यगलंकृतम् ।

साक्षादिव तपःसिद्धिं श्रियं मूर्त्तिमतीमिव ।
प्राप्तामिव रतिं साक्षात् कान्तिं चान्द्रमसीमिव ॥४८। ।
ममैवेयं४३ ममैवेय४४ मिति तौ दानवोत्तमौ

अभिसृत्य तु तौ४६ देवीं पाण्योर्जगृहतुः समम्४७

अथ दर्पमदक्रोधमात्सर्याविष्टचेतसौ ।
तौ चुक्रुधतुरत्यर्थमन्योन्यस्यासुरोत्तमौ ॥
8.62.
५० । ।
तयोर्गदेन्तकः४८ कालो मृत्युश्चाविविशुर्द्रुतम् ।
प्रगृह्याथ गदे क्रुद्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।

अथैकैकेन४९ तौ तत्र प्रहारेणाभिताडितौ ।
विषण्णौ भिन्नसर्वाङ्गौ५० शिवशापविमोहितौ५१

३७ पीनोत्थितपयोधरा
-
क
.
ख । ३८ आपिक्षन्ती च
-
क
.
घ
.

विद्रुमैस्तदा
-
घ

...
स्ततः
-
घ
.

..
मालम्ब्य
(
म्ब
) -
क
,...
मानस्या
-
घ । ४२ समदकगुण्या
-
घ
.
। ४३ ममैवैषा
-
घ
.
। ४४ ममैवेति
-
घ
.
। ४५ दानवौ रूपमोहितौ
-
घ
,
तौ तदा दानवोत्तमौ
-
घ
.
। ४६ च तां
-
घ
.,
शुभां
-
क । ४७ स्वयं
-
क
.
। ४८ तयोर्दं
(
र्दे
)
हेन्तकः
-
घ । ४९ यथ त्वैकेन
-
ख
.
। ५० विषण्णास्धितसर्वाङ्गौ क
.,
विसंज्ञौ
-
घ
.

शिरसा परिमौहितौ
-
घ
.

विसंज्ञौ पतितौ भूमौ छिन्नमूलाविव द्रुमौ ।
अथ निर्ययतुस्तत्र५२ कामोपहतचेतसौ

आत्मानौ सह शुक्रेण तयोर्दानवमुख्ययोः ।
तौ तदा५३ निर्गतौ तत्र तयोर्जीवौ दुरात्मनोः

बलिनौ चारुसर्वाङ्गौ बालावाशु बभूवतुः ।
एकस्तत्राब्रवीद्बालः शुंभोहं द्विषतामिति

निशुंभोप्यहमन्यस्तु बालस्तत्रावदत्तदा ।
अथ विन्ध्यः५४ समासाद्य बालौ तावमितद्युती

आदिदेशात्मनः पत्नीं पाहि त्वं बालकाविति ।
ववृधातेथ तौ तत्र दानवेन्द्रसुतावुभौ

कृष्णपक्षक्षये यद्वद् युगपच्छशिसागरौ

बुद्ध्वा तौ च तदा जन्म५६ दानवाभ्यामरिन्दमौ

तपश्चेरतुरत्युग्रं५७ पर्णाम्बुपवनाशनौ ।
तपसाराधितस्ताभ्यां तत्रागत्याब्रवीत्प्रभुः

तुष्टास्मि युवयोः पुत्रौ वरं किं
ऽ

वा ददान्यहम्

वव्राते तौ वरं वीरावजय्या६० वध्यतां सदा ॥
8.62.

प्रार्थनां तां तयोः श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः ।
अवश्यं पुत्रयोरेष्यं मरणं येनकेनचित्

सुरेभ्योन्यत्र दैत्येन्द्रावमरत्वं न विद्यते ।
इत्युक्तवन्तं ब्रह्माणं वव्राते दानवौ वरम्

उभावपि६१ सुनिश्चित्य संप्रहृष्टतनूरुहौ ।
जगन्मातुश्च६२ या कन्या विना तस्याः पितामह ॥६३। ।
मा६३ भूतामावयोर्देव सदा मृत्युपराजयौ ।
एवमस्त्विति तौ प्रोच्य दैत्येन्द्रतनयावुभौ

५२ निर्ववतुस्तत्र
-
घ
.
। ५३ ततस्तौ
-
घ । ५४ विन्ध्यं
-
ख घ

.
च्छणिभास्करौ
-
क
.
ख
.,  ...
त्सिन्धुसागरौ
-
घ
.
। ५६ जग्मुर्
-
घ । ५७ तपश्चरतुरत्युग्रं
-
घ
.
। ५८ कं
(?)
।
५९ ददाम्यहं
-
क
.
ख
.

...
वजेया
-
ख
। ६१ हतावपि
-
घ
-
। ६२ जगन्मातेव
-
घ
,...
न्माते च
-
क
.,
जगत्पते
-
ख
.
। ६३ न
-
ख
.

विश्वस्य जगतः स्रष्टा तत्रैवान्तरधीयत ।
अथ तौ तपसस्तीव्राद्विरम्य कृतमङ्गलौ॥६५। ।
मौलिनौ६४ बद्धकवचौ६५ हाराङ्गदविभूषितौ ।
हरिचन्दनदिग्धाङ्गौ पीतकौशेयवाससौ

विन्ध्यप्रस्थेषु रम्येषु चेरतु६६र्दानवोत्तमौ ।
पितामहाद् वरप्राप्तिं श्रुत्वा शुंभनिशुंभयोः

आजग्मुर्दानवा हृष्टाः पातालतलवासिनः ।
शंभुर्मयो घनः केशिर्नरको नमुचिर्द्रुमः ।

अन्ये च कोटिशो दृप्ता हतशेषाः सुरद्विषः ।
विन्ध्यप्रस्थे निषेदुस्ते समेताः सर्वदानवाः ।

नानाद्रुमलतागुल्मविकीर्णकुसुमोत्करे

धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशाश्चित्राभरणभूषिताः ॥
8.62.

सेन्द्रचापास्तडित्वन्तो नभसीव बलाहकाः ।
अथोवाच मयस्तत्र दानवो दानवोत्तमौ

पितृभ्यां युवयोर्भुक्तं त्रैलोक्यमखिलं पुरा ।
युवाभ्यामधुना दैत्यो कस्मान्नादीयते पुनः ।

समेतानमरान्६८ सर्वान्निर्जित्य रणमूर्धनि ।
ये सहाया हि वां पित्रो६९ र्बभूवुः सुरविद्विषः

त एवामी बलोन्मत्ताः सहाया युवयोर्युधि ।
इत्युक्तवति दैत्येन्द्रे मये शुम्भो महासुरः । ।७४। ।
निशुम्भस्य मुखं प्रेक्ष्य वाक्यमित्थं तदाब्रवीत् ।
भूर्लोकमखिलं दैत्या युष्माभिः सह सांप्रतम् । ।७५। ।
संविभज्य सुरान्सर्वाञ्जेष्यामो रणमूर्धनि ।
जम्बूद्वीपं स्वयं सोथ जग्राहासुरसत्तमः ॥७६ । ।
६४ भौमिनौ
-
ध
.
। ६५ बद्धकेयूरौ
-
घ
.
। ६६ चरतु
..  -
घ
.

..
कीर्णे
विस्तीर्णकुसुमोत्करे
-
ख
.

...
व्रमरान्
-
घ
.
। ६९ पुत्रौ
-
ख
.
घ
.

शाकद्वीपं निशुम्भाय ददौ भ्रात्रे कनीयसे ।
शाल्मलिद्वीपगोमेदौ७० दानवेभ्यो ददौ प्रभुः ।

क्रौञ्चद्वीपकुशद्वीपौ दैत्येभ्यः प्रददौ च सः ।
दैत्येन्द्रः पुष्करद्वीपं भार्गवाय न्यवेदयत् ॥७८। ।
एवं प्रतिविभज्याशु७१ भूर्लोकमखिलं तदा ।
इज्याञ्जलिनमस्कारान् यज्ञान् सर्वा७२श्च सत्क्रियाः७३

आच्छिद्य दैवतेभ्यस्ते जगृहुर्दैत्यदानवाः ।
बभूवाथ ततो यज्ञः कश्यपस्य७४ महात्मनः ॥
8.62.

। ।
आगत्य तं७५ तदा यज्ञं ममृदुः७६ सुरशत्रवः ।
आधिपत्यं हि नः कृत्स्ने७७ भूर्लोके कश्यपाधुना । ।८ १ । ।
सर्वावस्थासु यज्ञे७८स्मिन्नस्मान् त्वं यष्टुमर्हसि ।
एवमुक्तस्ततो दैत्यैर्मारीचः कश्यपस्तदा । ।८२। ।
गम्भीरमर्थवद्वाक्यमुवाचेत्थं स्मयन्निव ।
त्रैलोक्यमात्मनः७९ कृत्वा जित्वा सर्वामरान् रणे ॥८३ । ।
यज्ञभागाँस्ततो दैत्याः सर्वानादातुमर्हथ ।
एवमुक्तास्तदा तेन दैत्यदानवसत्तमाः ।

बलं सर्वं समादाय८० कृत्वा साङग्रामिकीः८१ क्रियाः ।
प्रशस्तेषु कृताचारा मुहूर्त्त८२ र्क्षदिनेषु ते ॥८५। ।
रथैर्नागैस्तुरङ्गैश्च निर्ययुर्दैत्यदानवाः ।
पृष्ठतः पुरतः सम्यक् पार्श्वयोरुभयोरपि । ।८६। ।
विधाय रक्षो संयत्ता ययुर्देवान् जिगीषवः ।
तेषामागमनं ज्ञात्वा द्विषतां पाकशासनः ।

संहतानां८३ सुसंयत्तो८४ युद्ध्वा नाकं जिगीषताम्

विधिं विधाय स्वपुरे८६ समस्तं दौर्गकर्मिकम् ।

७० शाल्मलिप्लक्षद्वीपौ च
(?),...
गोमेया
(?) -
ख
.
। । ७१ प्रतिविभज्याथ
-
घ
.
। ७२ सर्वां
-
क
.
।
७३ सत्क्रियां
-
क
.
। ७४ काश्यपस्य
-
क । ७५ तु
-
घ
.
।
७६ संगृह्य
-
घ
-
। ७७ कृत्स्नं
-
ख
.
घ
.

तस्मात्त्वं दानवान्
-
घ । ७९ मन्विलं
? -
घ । ८० समानाय्य
-
घ
.
। ८१ संग्रामिकीः
-
क
.
। ८२ मूहूर्ते
-
ख
.
।
.
८ ३ संघातानां
-
ख
.
। ८४ दानवानां
-
घ । ८५ योधानां
विजिगीषताम्
-
घ
.
। ८६ समरे
-
घ
.

पुण्येषु८७ तिथिनक्षत्र

-
मुहूर्त्त८९ करणेषु सः

मुनीन् विधिवदभ्यर्च्य नमस्कृत्वा पिनाकिने ।

सार्धं सुरगणैः सर्वेर्निर्ययौ कृतमङ्गलः ।
हिमवच्छिखराकारं चतुर्दन्तमनेकपम् ॥
8.62.

आरुह्यैरावतं शश्वन्मदतोयौघवर्षिणम् ।
महताहैमदण्डेन९१ रत्नांशुपरिवेषिणा ।

उच्छ्रितेनातपत्रेण ध्रियमाणेन भास्वता

वीज्यमानः शरच्चन्द्रकिरणोत्करनिर्मलैः

चामरै रत्नदण्डांशुसमूहखचितोदरैः ।
आशीर्भिर्जयशब्दैश्च मुनिभिः परिवर्द्धितः

अभितः स्तूयमानश्च सूतमागधबन्दिभिः ।
अथावकाशे विस्तीर्णे९३ समे पादपवर्जिते

रचयामास देवानां पद्मव्यूहं९४ बृहस्पतिः ।
मरुद्भिः सहितं कृत्वा कणिकायां शतक्रतुम्र९५

पत्रेषु च वसून् रुद्रानादित्याँश्च न्यवेशयत् ।
केशरेषु यमं९६ कालं कुबेरवरुणावपि ।

अनन्तं सहितं नागैर्नाले९७ गुरुरकल्पयत् ।
देवानन्यान् समेताँश्च रक्षोगन्धर्वसेनया

पुनः सरः९८ स पद्मस्य परितः९९ पर्यकल्पयत् ।
अथ दानवतूर्याणां शब्दं श्रुत्वा दिवौकसः ।

आजघ्नुर्मुदिता भेरीर्नेदुर्नादाँश्च संघशः ।
विमिश्रान्१०० तूर्यशब्देन श्रुत्वा नादान्१०१ दिवौकसाम्

संयत्ताः१०२ सुतरां चक्रुः प्रयत्नं दानवेश्वराः ।
अथ ते दानवा दृष्ट्वा पद्मव्यूहं दिवौकसाम् ॥
8.62.

०

८७ पुण्ये च
-
ख
.
। ८८ तिथिनक्षत्रे
-
ख । ८१ मूहूर्ते
-
ख
.
। ९० च सः
- (?)
। ९१ हेमदण्डेन
-
ख
.
घ
.
। ९२ मूर्धनि
-
च
.

-
अथाकाशे सुविस्तीर्णे
-
घ । ९४ प्रतिव्यूह
-
घ
.
। ९५ शतक्रतुः
-
क
.
घ
.
। ९६ मयं
-
क । ९७ नलि
क
.,
नाले समुपकल्पयत्
-
घ
.
। ९८ पुरः
सरान्
-
क
.
घ
.,
पुरस्तात्स
-
ख
.
।
९९ सरितः
-
क
.
। १०० विमिश्र
-
घ
.
। २०१ नादं घ
.
। १०२ संयतौ
-
घ

पप्रच्छुर्भार्गवं तत्र तद्भेदममितौजसः ।
स पृष्टो दानवश्रेष्ठैर्व्यूहभेदमनाकुलः१०३ । । १०१ । ।
विचिन्त्य भार्गवो धीमानीत्थमाहासुराँस्तदा ।
विकीर्णाः१०४ परितः१०५ सर्वे तुषारनिकरा इव१०६ । । १०२ । ।
पद्मव्यूहं सुरेन्द्राणां हत१०७ सम्यक् सुरद्विषः ।
एवमुक्तास्ततो१०८ दैत्या भार्गवेण महात्मना ।

सिंहनादं१०९ विनद्याशु परितस्तेभिसंपतन्

ततो युद्धं समभवद् देवदानवसैन्ययोः । । १ ०४। ।
आयुधैर्विविधैस्तीक्ष्णैः परस्परमभिध्नतोः ।
सादिनः सादिभिः सार्धं नागा नागै रथा रथैः ॥ १० ५। ।
पत्तयः पत्तिभिर्दृप्तैर्दृप्ता युयुधिरे१११ युधि ।
केचिद्विभिन्ना नाराचैश्छिन्नाः केचित् परश्वधैः ॥ १० ६। ।
निपेतुर्व्यसवो११२ यौधाः सेनयोरुभयोरपि ।
छिन्धि भिन्धि सहेदानीं तिष्ठ मूढ क्व गच्छसि ।

इति वाचः सुमुत्तस्थुर्युधि योधैरुदीरिताः

वसारुधिरसंसिक्तं११४ तनुत्रावरणाचितम् । । १० ८। ।
हतनागाश्वकललं११५ तद्बभूव रणाजिरम् ।
अथ तैर्दानवैस्तत्र११६ पीड्यमाना दिवौकसः । । १०९ । ।
सव्रणा हतभूयिष्ठाः शक्रमेवाभिशिश्रियुः

अनन्तं नागमुख्याश्च कुबेरं यक्षराक्षसाः । ।
8.62.
११० । ।
भिन्ने व्यूहेय देवानां प्रहृष्टा दैत्यदानवाः ।
सिंहनादान् विनद्योच्चै११८ स्तूर्याण्याहत्य भूयशः । । १११ । ।
अभ्यद्रवन्तः संयत्ताः समरे पाकशासनम् ।
अथोत्थाप्य गजं शक्रो वज्रेण शतपर्वणा । । ११२ । ।
१०३ मेनाकुलम्
-
ख । १०४ वीस्तींर्णाः
-
ख। १०५ पततः
क। १०६ तुषारेण हिमागमे
ख। १०७ हतं
-
घ
.,
हता
-
ख
.,
हताः
-
क । १०८ स्तदा
-
ख
.
। १०९ सिंहनादान्
-
घ
.

..
भ्यपेत्य च
-
घ
.
। १११ संयुयु
?
ख । ११२ र्बहवो
-
घ
.
। प

...
रुदाहृताः
-
घ
.
। ११४ संसक्तं
-
क
.,
स
?- - -
।

?
। ११६ ते दानवैस्तत्र
-
क
.
ख
.

.
संश्रयुः
-
क
.,
संश्रिताः
-
ख
.
घ
.
।
११८ वदन्त्युच्चै
-
घ

चूर्णयामास संक्रुद्धो वेत्यदानववाहिनीम् ।
ददाह दानवामाकं परितः११९ पाकशासनः । । ११ ३ । ।
निदाघसमये दीप्तः शुष्ककक्षमिवानलः

अथ शुम्भः समभेत्य समरे शक्रमब्रवीत् । ।१

दृष्टोस्यद्य१२१ मया शक्र न१२२ जीवन् प्रतियास्यसि

अथागत्य तदा ब्रह्मा प्राहेत्थं सुरसत्तमान् । ।१ १५। ।
न योद्धव्यं सुरा दैत्यैरवध्या वः सुरद्विषः ।
न योद्धव्यं न योद्धव्यं सुरा दैत्यैर्महाबलैः । । ११

पूर्वलब्धवरा ह्येते अवध्याश्च सुरद्विषः ।
अन्तर्दधुस्ततस्तस्य वाक्यं श्रुत्वा दिवौकसः ।
विहाय समरं सर्वे क्षिप्रं सबलवाहनाः ।

अथ दैत्याः सुसंहृष्टास्तूर्याण्याहत्य भूयशः

नेदुरुच्चैर्वचश्चेदमूचुः समरशालिनः१२५ । । १

तुरगखुरपुटान्तक्षुण्णरेण्वन्धकारे

द्विरदरथनिनादत्रस्तपादातवृन्दे

विगतभयविषादः संयुगे शुंभसिंहो
जयति सुरविजेता वारिवाहोरुनादः । । १ १९। ।
तदनु जयति दीर्घपीनथुबाहुः पृथुरुचिरोन्नतसंहतोरुवक्षाः ।
मृगपतिगमनोम्बुवाहनादः समरवरे१२८ विजयी निशुंभसिंहः१२९ । ।
8.62.

इति स्कन्दपुराणे देवासुरसंग्रामे शुंभनिशुंभविजयो नाम१३० द्विषष्टितमोध्यायः
११९ पतितः
-
घ
.
। १२० शुष्ककाष्ठमिवानलः
-
घ । १२१ तुष्टोस्म्यद्य
-
घ । १२२ स
-
ख
.
। १२३ त्वं क्व यास्यसि
-
ख । १२४ सर्वशः
-
घ । १२५ समरपालिनः
-
क । १२६ क्षिप्तरेण्वन्धकारे
-
क
.

.. .
पादातिवृन्दे
-
क
.
। १२ न सुरसमरे
(?)
।
१२९ तदनु जयति दीर्घः
पीनबाहूरुपादः पृथुरुचिरसुवक्षाश्चोन्नतांसः सुनेत्रः ।
मृगपतिसमगामी तोयदध्वाननादी
सुरसमरविजेता दैत्यनाथो निशुम्भः । । इतिः ख
.
पुस्तकपाठ
.
दनकुलभयहंता
दैत्यनाथोसुरेन्द्रस्तदनु जयति धीमान् पीत
(
न
?)
बाहूरुवक्षाः ।
मृगपतिगतिलीलो दीर्घनेत्रो
विशालः पृथुऽरुचिरललाटो दैत्यनाथो निशुंभः । । इति
घ
.
पुस्तकपाठः । ।
१३० असुरविजयो नाम
-
घ
.

अथ निर्जित्य समरे देवान् देवद्विषस्तदा

आजग्मुः सहिता विन्ध्यं शिखरालीनतोयदम्२ । । १ । ।
प्रस्थाप्य विधिवत् सर्वान् तौ तदा३ दैत्यदानवान् ।
रेमाते सहितौ विन्ध्ये किन्नरोद्गीतकन्दरे । २ । ।
आरक्षिकस्तयोस्तत्र मूको नाम महासुरः ।
अपश्यच्छिखरे देवीं४ ज्वलन्तीमिव

तेजसा । ।३ । ।
पुण्यलक्षणसंपूर्णां पुण्याभरणभूषिताम्

आगतां तत्र तां सिद्धिं पुण्यानां कर्मणामिव ।

अथ मूकस्तदा देवीं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
दृष्ट्वा जगाम मनसा शुंभं दानवसत्तमम् ॥५ । ।
यथेयं चारुसर्वाङ्गी प्रधाना सर्वयोषिताम् ।
तथा पुंसां प्रधानोसौ७ शुम्भो दैत्येन्द्रचन्द्रमाः । । ६। ।
विस्तीर्णवक्षसस्तस्य८ विशालजघनस्थला ।
अनुरूपा भवेत् पत्नी दीर्घाक्षस्यासितेक्षणा । ।७। ।
इति संचिन्त्य मनसा तामुवाच९ सुमध्यमाम् ।
का त्वं त्रस्त१० समुद्भ्रान्तसृगशाव११ विलोचने१२ । ।८। ।
कः पिता तेनवद्याङ्गि का वा१३ माता तवानघे ।
किमर्थं वा वसस्यत्र१४ गिरौ दानवसेविते ॥९। ।
एवमुक्ताश्च मूकेन महायोगा सुरेश्वरी ।
विज्ञाय मनसा कालं प्राप्तं शुंभनिशुंभयोः ॥
8.63.
१० । ।
स्मितपूर्वमिदं प्राह वाक्यं वाक्यविशारदा ।
मानुषीं मां विजानीहि गिरावस्मिन् कृतालयाम् ।

आत्रेयः स्वर्गतो विद्वान् पिता चक्रचरो१५ मम ।
विहाय मां पुरो बालां माताप्यनुगता पतिम् ॥ १२ ।

..
स्सदा
-
घ । २ शिशिरे नीलतोयदम्
-
ख
.,
शिखरं नीलतोयदम्
-
घ
.
। ३ पुनः संस्थाप्य विधिवत् सर्वांस्ते
-
घ
.
। ४ रम्ये
-
क ।
५ स्वेन ।
-
ख
घ।

दिव्याभरणभूषिताम्
-
ख । ७ प्रधानोयं
-
घ
.
। ८ वपुषस्तस्य
-
घ
.
। ९ तां वाचमिदमाह
-
घ
.
। १० त्वमत्र
-
घ
.
। ११ शावक
-
घ । १२ लोचना
-
घ
.
१३ का च
-
घ
,
माता वा कस्तव
-
ख
.

-
किमर्थमागतास्यत्र
-
ख
.
। १५ चक्रधरो
-
घ

आज्ञप्तास्मि तदा मात्रा प्रदायास्त्राणि दानव ।
वस विन्ध्ये गिरौ रम्ये योगं१६ च कुरु सर्वदा । ।१ ३ । ।
साहं वचनमार्यायाः१७ पालयन्ती नगोत्तमे ।
वसामि सिंहशार्दूल मातङ्गमृगसेविते ॥१४। ।
इति देव्या वचः श्रुत्वा मूकः१८ संहृष्टमानसः ।
जगाम दानवश्रेष्ठं शुम्भं द्रष्टुं कृतत्वरः । । १ ५। ।
अथ शुंभं समासाद्य हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।
आचचक्ष इवाकारैरपूर्वं रत्नदर्शनम् । । १

तं दृष्टवा विस्मयोत्फुल्लं रक्तायतविलोचनः

मूकमाह तदा शुंभः कस्मात्तुष्टोसि दानव ।

एवमुक्तः स शुंभेन मूको वचनमब्रवीत् ।
अपूर्वमद्य दृष्टं मे स्त्रीरत्नं शिखरे गिरेः२० ।

न तादृशी मनुष्येषु न देवेष्वपि२१ सुन्दरी ।
न रक्षस्सु२२ न यक्षेषु न गन्धर्वपुरेषु वा । । १

न नागेषु न सिद्धेषु न दैत्यपतिवेश्मसु ।
दृष्टपूर्वा मया राजन् यादृशी सा२३ वरांगना । ।
8.63.

०। ।
का त्वं कस्य किमर्थं वा वससीह गिराविति२४ । पृ
ष्टाब्रवीन्मया वाक्यमात्रेयदुहिता ह्यहम् । ।२ १ । ।
वसामि चात्र२५ विन्ध्यस्य शिखरे मातुराज्ञया ।
इति भर्त्तुः समाख्याय विरराम स दानवः२६ ।

अथ शुंभस्य हृदये मूकस्य वचसा सह ।
कामोवकाशमकरोद्विनाशाय सुरद्विषाम् ॥२ ३ । ।
ततः प्रोवाच दैत्येन्द्रः कामाकुलितमानसः

गच्छ मूक मदर्थे तां२८ प्रलोभय सुमध्यमाम् ।

१९ योग्यं
-
घ
,
योज्या
-
क
,
द्यां
ख

माद्ययाः
घ। १८ ऋतः
(
दूतः
?)
-
ख । १९ विस्मयोत्फुल्लरक्तान्तायतलोचनम
-
घ ।
:
२० गिरौ
-
क
,
ख । २१ देवेष्वस्ति
-
क
.
। २२ राक्षसेषु
-
घ
.
। २३ यादृशा तादृशा
-
क ख
.
। २४ गिरावपि
-
क ख
.
। २५ चित्रे
-
घ
.
।
२६ विरेमे मूकदानवः
-
क
.
ख
.
घ । २७ समाकुलितमानसः
-
घ
.
। २८ त्वं
-
ख
,
न
-
क
.

एवमुक्तः स शुंभेन द्रुतमुत्थाय दानवः ।
प्रययौ यत्र सा देवी प्रागनेनाभिलक्षिता

तं दृष्टवा दानवं देवी कृताञ्जलिमुपस्थितम् ।
किमर्थमागतोसीति मूकं पृष्टवती तदा ।

एवं पृष्टोथ कौशिक्या प्राहेत्थं मूकदानवः ।
आर्ये दूतोस्मि शुम्भस्य त्वत्समीपमुपागतः

अथ देवी स्मितं कृत्वा प्रसन्नमभिवीक्ष्य तम् ।
इत्थमाहागतं दूतं२९ किं स आहा३० सुरेश्वरः

इति पृष्टस्तदा देव्या प्राह मूकः कृताञ्जलिः ।
आर्ये दैत्येश्वरः शुंभः पत्नीत्वेन वृणोति ते

तस्य दानवसिंहस्य जेतुः शक्रस्य संयुगे ।
भवाग्र्या सर्वपत्नीनां पत्नी मृगविलोचने ॥
8.63.

एवमुक्ता तदा तेन विहस्याहामरेश्वरी

स्वबाहूनवलोक्येत्थं युद्धशुल्का३२ मवेहि माम् ॥३१। ।
मां विनिर्जित्य दैत्योसौ पत्नीं वै कर्तुमर्हति ।
मया वा निहतो३३ यातु काकगोमायुभक्ष्यताम्३४

एवमुक्तवतीं देवीमाह मूको हसन्निव ।
पत्या दानवदैत्यानां किं ते युद्धेन भामिनि ।

क्रुद्धस्य यस्य३५ समरे न शशाक निरीक्षितुम् ।
मुखमैरावतस्कन्धगतोपि बलवृत्रहा

श्रुत्वा तद् वचनं तस्य प्राह देवी स्मयन्निव

(?)
।
तृणानि मम दैत्येन्द्राः सर्वेपि रणमूर्धनि ॥३५। ।
निवेदयस्व शुंभस्य गच्छ त्वं दानवाधम ।
दौत्येनासि यतः प्राप्तो मयातो३७ न विहन्यसे

२९ किम्मा
...
-
ख
.
। ३० किमाहासौ
-
क
,
दानवोसौ
-
ख
.
। ३१ महेश्वरा
-
क
.,...
मरेश्वरा
-
ख
.

स्वान् बाहूनवलोक्याहमवैहि
-
क
.
।
३३ विनिहतो
-
ख
.
। ३८ भोज्यताम्
-
क
.
ख । ३५ तस्य
-
क
.
ख
,
। ३६ स्मयादिव
(?)
। ३७ त्वं
-
क

अथ प्रणम्य तां मूको ययौ पार्श्वं सुरद्विषः ।
अनुज्ञातश्च तेनासावाख्यातुमुपचक्रमे

सा मया प्रार्थिता कन्या त्वदर्थे३८ दानवोत्तम ।
उवाच युद्धशुल्कास्मि जित्वा मां नेतुमर्हसि

भूयश्चोक्तवती राजन् गर्वमालम्ब्य साङ्गना ।
तृणानि मम संग्रामे दैत्या इति सविस्मया ।

तत्तदा वचनं तस्या मूकेनोक्तं निशाम्य सः ।
क्रोधाद्दर्पाच्च कामाच्च ममृषे नासुरोत्तमः

8.63.

अथोत्थाय सभां रम्यामगच्छद्दानवाधिपः ।
स्फाटिकस्तम्भनिर्व्यूहां४० विचित्रमणितोरणाम्४१

तस्यां४२ सिंहासने हैमे स्वास्तीर्णे महति स्थिरे ।
निषसाद महाबाहुः सुखायां४३ वरुणो यथा

अनु तस्य निशुंभोपि निषसाद वरासने ।
रत्नाङ्गदांशुनिवहच्छुरितोरःस्थलस्तदा

तयोरनु महासत्वा विविशुर्दैत्यदानवाः ।
दरीं हिमवतो रम्यां वारिश्यामा४४ इवाम्बुदाः

अथ तेषूपविष्टेषु दैत्यदानवराजसु ।
प्रोवाच वचनं शुम्भो घनस्तनितनिस्वनः

आरक्षिको गिरो विन्ध्ये मदीयो मूकदानवः ।
विन्ध्यस्य शिखरे कन्यां दृष्टवान् चारुरूपिणीम्

युद्धशुल्काहमित्याह न मदर्थेनेन४६ सार्थिता

तृणानि मम दैत्येन्द्रा भूयश्चोक्तवती किल

जित्वा तां प्रसभं कन्यां समरे गर्वशालिनीम् ।
विचेष्टमाना४८ मवशामद्यैवानेतुमुत्सहे

३८ त्वदर्थं
-
ख
.
। ३९ क्रोधो दर्पश्च कामश्च समं सर्वे
(
र्वं
)
समुत्थितम्
-
ख
.
। ४० निर्व्यूहे
-
क
,
निर्यूहे ख
.

...
मणितोरणे
-
क
.,...
णं
-
ख
.

तस्मिन्
-
ख
.
। ४३ भूषितो
-
ख
.
। ४४ करिश्यामा
-
क
,
सविद्युतः
-
ख ।
४५ युद्धशौल्किकमित्याह
-
ख । ४६ मदर्थेनेह
-
ख
.
। ४७ श्राविता
-
क
.,
सा वृता
-
ख
.
। ४८ विवेष्टमाना क
,
विवेष्ट्यमाना
-
ख
.

अथ तस्य वचः श्रुत्वा शंभुर्नाम महासुरः ।
प्रहस्योच्चैर्महाबाहुरिदमाहासुरेश्वरम् ।

वामप्रकृतयः सर्वाः स्वभावेन वराङ्गनाः ।
परिसान्त्व्या सकृद् राजन्४९ तां त्वमादातुमर्हसि ॥
8.63.

श्रुत्वाथ वचनं शम्भोर्मयो दानवसत्तमः ।
प्रोवाचाभिनवोत्फुल्लनीलनीरजलोचनः

आकारः कः पुनस्तस्याः का वा चेष्टा सुराधिप

पार्श्वस्थानि च कान्यस्याः सदोपकरणानि वा ।

इत्युक्तवति दैत्येन्द्रे मये मत्तेभविक्रमे ।
अथ दैत्यपतिर्मूकं पार्श्वस्थं समचोदयत् । ।१३ । ।
यं प्रश्नं पृष्टवाँस्तत्र मयो मतिमतां वरः ।
मूकस्तु तं तदा सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे

सदा सुसंस्थिता व्यक्षा करालदशनानना ।
अष्टबाहुर्घनश्यामा सुनासा वल्गुनिस्वना५२ ।

सा
र्श्वस्थानि
सदा तस्याः सर्वप्रहरणानि५३ च ।
तनुत्राणि च मुख्यानि चित्राण्याभरणानि च

अत्यादित्यं वपुस्तस्याः कान्तिश्चातिनिशाकरा

इत्याख्याय तदा मूको विरेमे दैत्यसंसदि

अथ दीर्घं विनिःश्वस्य तदा मय महासुरः ।
प्रोवाच सदसि५५ स्वन्तं वचो वचनकोविदः ।

नूनमुत्पादिता देवैः कृत्या युधि पराजितैः ।
विन्ध्यं महीध्रमायाता विनाशाय सुरद्विषाम्

तदलं ते तया राजन् सन्ति कन्याः सुमध्यमाः ।
दीर्घाक्ष्यश्चारुसर्वाङ्ग्यो दैत्यदानववेश्मसु ॥
8.63.

४९ गर्व
-
क
.
। ५० वद मूक महामते
-
घ
-
। ५१ सुरया
-
ख
.
। ५२ वल्गुभाषिणी
-
ख
.
। ५३ सर्वप्रकरणानि
-
क
.,
सदोपरकराणि
-
घ
.
।
४ निशाकर
-
क ख
.
। ५५ वचसि
-
क
.
ख
.

सम्यगाहृत्य ता राजन्ननुरूपाः कलस्वनाः ।
यथेष्टं क्रीड सततं प्रासादोदरसंस्थितः५६

एवमुक्ते तदा वाक्ये मयेनासुरसंसदि ।
प्राह वाक्यं तदा शुम्भो विहस्येत्थं महासुरः

यदि सा दैवतैः५७ सृष्टा कृत्या५८ दानवशासने ।
अहत्वा दानवानाशु तदा सा न विरंस्यते५९

यावदेव न६० कृत्यास्मानभियुंक्ते कृतोद्यमा ।
तावदेव प्रसह्याशु तां वशे कर्तुमर्हथ

ततोनुमेनिरे सर्वे दैत्यदानवसत्तमाः ।
वचनं दैत्यराजस्य कालेनाभिप्रचोदिताः

अथ सदसि समस्तान् दैत्यसिंहाँस्तदानीं
त्रिदशपतिविजेता वाक्यमेतद् विहृत्य

उदपतदवलम्बिस्वच्छशुभ्रोरुहारो
नवजलभरनम्रः प्रावृषीवाम्बुवाहः६२

इति स्कन्दपुराणे
(
महदर
?)
संवादे त्रिषष्टितमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
आहत्य भेरीः सन्नह्य१ दितिजा दानवाश्च ते ।
तदा सन्नाहयामासू२ रथनागतुरङ्गमान्

गृहीततोयानानीय ततो दैत्या मतङ्गजान्

मदस्फातिकरान् दत्त्वा धूपाँश्च कवलानि च

तथा कक्षाश्च४ सन्नाह्या ग्रैवेयाँश्च सुसंस्कृतान् ।
अंकुशान् सर्वलोहाँश्च हेमरत्नपरिष्कृतान्

...
संस्थिताः
-
क
.,..
संस्थितं
-
क
.
। ५७ देवतैस्तदा
-
क ख । ५८ कन्या
-
क
.
। ५९ सापि विरंस्यति
-
ख
.
। ६० न्न
-
क
.

.
.
विजेतुर्वाक्यमेतद् विधृत्य
-
क
.
। ६२ उदपतनविलम्ब्य स्वच्छशुभ्रोरुहारन्नवजलधरनम्रा
प्रावृषेवाम्बुवाहः
-
क
.,
उदपतदथ
शुंभः स्वच्छशुभ्रोरुहारो नवजलधरमत्तः
-
घ
,
प्रावृषीवाम्बुधारा
-
ख
.
। १ सन्नाह्याः
-
क
.
। २ सन्नाहमायासू
-
क
.
ख
.
। ३ दैत्येयान्मत्तदिग्गजां
(
न्
)
-
क
.
। ४ कक्ष्याश्च
-
क
.

करेणुषु समारूढाः समन्ताद् गजसादिनः ।
आबबन्धुर्विचित्राणि वर्माणि विधिवत्तदा ।

तिर्यगूर्ध्वमुखान् सस्यग्५ बबन्धुस्तोमरेषुधीन् ।
आयुधानि च सर्वाणि बबन्धुरुभयोरपि । ।५। ।
पार्श्वयोरासनानां तु त्रयाणामपि भागशः ।
वैजयन्तीपताकाश्च समुच्छिश्रियिरे ततः ।

तुरङ्गान् स्नातपीताँश्च वर्मिणो बद्धबालधीन् ।
आरूढा बद्धनिस्त्रिंशा७ दानवा लोहजालिनः ।

आरूढा रथिनः केचिद् रथान् युक्ततुरङ्गमान् ।
सायुधान्सपताकाँश्च प्रयस्तान् स्वक्षकूबरान् । ।८। ।
अथ शुंभो निशुंभश्च भ्रातरौ दानवेश्वरौ

आरुह्य बद्धकवचौ बलोन्मत्तौ महासुरौ । ।९ । ।
सांग्रामिकौ सुसंयत्तौ रथौ वल्गत्तुरङ्गमौ

सायुधौ सपताकौ च कार्त्तस्वरमयौ पृथक् । ।
8.64.
१० । ।
निर्जग्मतुर्महोरस्कौ प्रयुक्तजयमङ्गलौ ।
मागधैर्वन्दिभिः सूतैः स्तूयमानौ पुरःसरैः । । ११ । ।
ततो यातुं समारब्धास्तूर्याण्याहत्य संघशः ।
यत्रास्ते कौशिकी देवी तं शैलमभितोसुराः ॥ १

अथ दानवसिंहानां ध्वजाः पेतुर्यियासताम् ।
अशिवञ्च शिवा नेदुर्दीप्तायां दिशि संस्थिताः ॥ १३ । ।
पपात नभसो रेणुः कपोतोदरधूसरः ।
उपरिष्टाच्च सेनाया बभ्रमुर्गृध्रवायसाः

प्रतीपञ्च ववौ तेषां रजोगर्भः समीरणः ।
ररास परुषं व्योम चचाल च वसुन्धरा । ।१

५ मथो सम्यग्
-
ख
.
। ६ आरूढां
(
न्
)
-
क

...
शा
(
न्
)
-
क
.
। ८ देवकण्टकौ
-
क
.
। ९ वल्गुतुरङ्गमौ
-
क
.
ख
.

पराजयनिमित्तानि बुध्यमानाः सुरद्विषः ।
अभिजग्मुः कृतान्तेन कृष्यमाणा इवावशाः

आदिदेशाथ दैत्येन्द्रो मूकमारक्षिकं तदा ।
गृहाण शुल्कमिति तां ब्रूहि गत्वा सुमध्यमाम् ।

स गत्वा वचनात्तस्य प्रणम्योवाच कौशिकीम् ।
शुल्कं किल गृहाणार्ये दीयमानं सुरद्विषा ॥ १८। ।
एवमस्त्विति सा प्रोच्य तं विसृज्य च दानवम् ।
व्यवर्धत महायोगा योगमास्थाय कौशिकी

अथ तस्याः समुत्पेदु१० र्गात्रेभ्यः प्रमदोत्तमाः ।
बद्धगोधांगुलित्राणाः सायुधा भीमदर्शनाः । ।
8.64.

। ।
वायसी वायसास्यानां स्त्रीणां कोट्या११ समावृता

उपका१३ कोकिला१४ स्याभिस्तावतीभिर्महाबला ।

प्रचण्डा सिंहवक्त्राभिर्देवीभिरभिसंवृता ।
उग्रा१५ व्याघ्रमुखाभिश्च परितः परिरक्षिता

जया च गजवक्त्राभिर्जयन्ती१६ च महाबला ।
देवीभिः शिखिवक्त्राभिरमेया१७ भिर्वृतानघा ॥२३ । ।
जयमाना१८श्ववक्त्राभिर्हंसास्याभिः प्रभावृता

प्रभावती च चक्राह्ववदनाभिर्महाबला ॥२४। ।
शिवा गोमायुवक्त्राभिरशिवा विद्विषां रणे ।
सरमा श्वमुखीभिश्च२० वृता परमदुर्जया

विजया श्येनवक्त्राभिः सर्वतः परिरक्षिता ।
कंकास्याभिर्वृता मृत्युर्हन्त्रीभिः समरे रिपून्

नियतिर्मद्गुवक्त्राभि२१ र्दुर्जयाभिः परैर्युधि ।
अशनिः२२ कुक्कुटास्याभिर्बह्वीभिरभिनादिता२३ । । २७।

.
समुत्पेतु
... -
ख
.
। ११ कोट्यः
-
ख । १२ समाश्रिताः
-
ख
.
। १३ उलूका
(?)
। १४ कौशिका
...
-
ख
.
। १५ उषा
-
क
.

...
र्महाबलः
-
ख
.
। १७ रामया
-
क
.
। १८ जयमाला
-
ख

,?.
स्समावृता
-
क । २० सुमुखीभिश्च
-
ख
.
। २१ नियती मद्गुवक्त्राभि
-
क
.
। २२ शकुनिः
-
ख
.

. .
रभिपालिता
-
क
.

रेवती वृषदंशा च पूतना कटपूतना ।
आलम्बा२४ किन्नरी षष्ठी शकुनिर्मुखमण्डिका२५ । ।२८। ।
अलक्ष्मीरधृतिर्लक्ष्मीः पोतकी वानरी स्पृहा

एताश्चान्याश्च कौशिक्याः संबभूवुर्महाबलाः । ।२९। ।
नानावेषधराभिश्च बह्वीभिः परितो वृता ।
बिभ्रतीभिर्विचित्राणि कवचान्यायुधानि च ॥
8.64.

० । ।
ससर्ज कौशिकी तूर्णं२७ हैमान्सांग्रामिकान् रथान् ।
युक्तानश्वैर्मनोवेगैः सायुधानुच्छ्रितध्वजान् । ।३

वाजिनः सोपकरणान् मदोन्मत्तान्२८ मतङ्गजान् ।
आयुधानि तनुत्राणि तूर्याणि विविधानि च । ।३ २। ।
उवाच च महायोगा ता देवीः२९ पुरतः स्थिताः

देव्यः शुंभो निशुंभश्च भ्रातरौ देवकण्टकौ ॥३ ३ । ।
नेतुं मां३१ किल संग्रामे विजित्य रणमूर्धनि ।
आगतौ तौ बलोन्मत्तौ सहितौ दैत्यदानवैः३२ । । ३४। ।
तावहं३३ विनिहंस्यामि शेषान् हत सुरद्विषः ।
अजराश्चामराश्चैव भविष्यथ महाबलाः ॥३ ५। ।
इति ताभ्यो वरं दत्त्वा समादिश्य च तास्तदा

देवीर्देवी महाभागा युद्धाय कृतनिश्चया३५ । ।३

अथ सा स्वरथं महारथं३६ मनसाचिन्तयदच्युता तदा ।
तमुपस्थितमाशु चिन्तितं प्रददौ यं गिरिराजनन्दना ॥३७। ।
ज्वलदग्निसमानवर्च्चसं परितो रत्नमयूखमालिनम् ।
पुरतः समवेक्ष्य कौशिकी सुकृतं हेममयं नभश्चरम् । ।३८। ।
विविधायुधवर्मसंयुतं प्रचलत्पिङ्गसटाकलापिभिः ।
समरे जयिभिर्द्विषद्बलं३७ युक्तं केसरिभिर्महाबलैः ॥३ ९। ।
२४ अलक्ष्मीः
-
ख
.
। २५ मुखमण्डिता
-
क
.
। २६ स्मृता
-
ख
.
। २७ सिंहं
(
शीघ्रं
?) -
क
.
। २८ मनोन्मत्तान्
-
क
.
ख
.
। २९ देवी
-
क ख ।
-
३० स्थितां
-
क
.
ख
.
। ३१ मे
-
क
.
। ३२ शशिसूर्य
(
आ
)
इवा बभौ
-
ख
.

तानहं
-
क । ३४ ततः पुनः
-
ख
.
। ३५ कृतनिश्चयाः
-
क
.
। ३६ साश्वरथं महारथा
-
ख
.

...
द्विषां बलं
-
ख
.

नृत्यन्मयूरेण विकीर्णभासा समुच्छ्रितेनातितरां दृढेन ।
हैमेन रत्नद्युतिभास्वरेण ध्वजप्रवेकेण विराजमानम् । ।
8.64.

। ।
जग्राह विजया छत्रं सिंही सूता तदाभवत् ।
जयन्ती च जया चास्या दधतुश्चामराण्यथ । ।४१ । ।
ततः सा बद्धकवचा विविधायुधधारिणी ।
आरुरोह रथं दिव्यं स्रुताशीर्जयमङ्गला३८ । ।४२ । ।
संपूर्णचन्द्रद्युतिनाथ मूर्ध्नि समुच्छ्रितेनातपवारणेन ।
संवीज्यमाना च विचित्रदण्डैः सुचामरैरिन्दुमरीचिगौरैः । ।४३ । ।
ततस्तास्तूर्यमाहत्य नेदुर्नादान् पृथग्विधान् ।
देव्या देव्यः सुसंयुक्ता३९ बभूवुश्च पुरस्सराः । ।४४। ।
तेन नादेन दैत्यानां हृदयानि चकम्पिरे ।
विससर्ज शकृन्मूत्रं हस्त्यश्वञ्चासुरे बले । ।८५। ।
चकम्प इव भूर्लोकश्चुक्षुभुः सागरा इव ।
विचेलुरिवशैलेन्द्राः पूरितं व४० नभस्तलम् ।

तदा तद्देवतानीकं पताकाध्वजशोभितम् ।
विरेजे विनदत्तूर्यं सितनिस्त्रिंशसंकुलम्४१ ।

बलाकापंक्तिशबलं सेन्द्रचापं महास्वनम् ।
नभस्ये मासि सतडिद् वृन्दं जलमुचामिव ।

ततो जगाम संयच्छद्४२ दैत्येन्द्राभिमुखं तदा ।
जवेन देवतानीकं संक्षिप्येव दिशो दश४३ । ।४९ । ।
अथ ददृशुरनीकमागतं सुररिपवो विविधोच्छ्रितध्वजम् ।
प्रतिभयजननं महास्वनं प्रलय इवाम्बुदवृन्दमुन्नतम् ॥
8.64.
५० । ।
इति स्कन्दपुराणे शुम्भनिशुम्भयुद्धे सैन्यवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोध्यायः
३८ कृतार्था जयमङ्गला
-
ख । ९ सुसंयत्ताः
-
ख । ४० प्रस्फोटेत
-
ख
.,
पूरिरतेनेव
-
क
.
। ४१ शितनिस्त्रिंशसंकुलम्
-
ख
.
। ४२ संयत्तं
-
ख । ४३ ददर्श ह
-
ख
,
दशो दिशः
-
क
.

सनत्कुमार उवाच
अथ ता देवताः क्रुद्धा दैत्यानग्रेसराँस्तदा ।
निजघ्नु१र्विविधैः शस्त्रैस्ते च ता विभिदु२ र्युधि । । १ । ।
दैत्या नानायुधोपेता देवीर्जघ्नु३ स्तदा रणे ।
अबला५ बलिनो वीराः समरेमरविद्विषः

तुरङ्गिणस्तुरङ्गस्थाः पदातींश्च७ पदातयः ।
रथिनो रथसंस्थाश्च गजस्था८ गजसादिनः९ ॥३ । ।
रथा१० नागास्तुरङ्गाश्च११ रथान्१२ नागान् तुरङ्गमान् ।
पदातीः१३ सादिनः शूराः सादिनीश्च१४ पदातयः ॥४। ।
देव्योपि युधि संक्रुद्धाः पत्तिसादिरथ१५ द्विपान् ।
निर्जघ्नु१६र्दानवेन्द्राणां प्रासशक्ति परश्वधैः१७

पादैश्च पिपिषुः शूरान्निपात्य भुवि दानवान् ।
विभिदुर्मुष्टिभिः काश्चिच्छिरांसि सुरविद्विषाम्

विदार्योरःस्थलं काश्चित् समरे दर्पशालिनाम् ।
पपुश्च रुधिरं देव्यः प्राणैस्सह सुरद्विषाम् ॥७। ।
छिन्नाँश्च खण्डशः केचिद्१८ हेतीनुत्थाय१९ वेगिताः ।
निर्जघ्नु२० र्देवताः क्रुद्धा मुष्टिभिर्वज्रसंहतैः ॥८। ।
केचिन्मदाम्बुनिष्यन्दश्यामगण्डस्थला गजाः ।
पिपिषुः परमक्रुद्धाः समरे देवतारथान्२१

कपोलभित्तिसंलीनमत्तषट्पदपंक्तयः ।
हतारोहा गजाः केचिन्निर्जघ्नुर्दैत्यदेवताः ॥
8.65.
१

वर्मिणः केचिदुद्भ्रान्तशितनिस्त्रिंशपाणयः ।
चिच्छिदुर्देवतानीकं देवता दानवानपि । ।१

१ निर्जघ्नु
-
क
.
। २ ताम्बिभिदु
.. -
क
.,
मिमृदुः
-
ख
.
। ३ देवीं जघ्नु
-
क
.
। ४ भयाद्
-
ख
.

जवना
-
घ
.
। ६ धीराः
-
क
.
। ७ पदातीश्च
-
ख । ८ गजाश्च
-
ख
.

...
ङ्गजसादिनः
-
क
-
।
१० रत्ना
-
क
.
। ११ तुरङ्गाश्च
-
क । १२ रथौ
-
क
.
ख । १३ पादातीः
-
क
.
। १४ सादिनश्च
-
ख
.
। १५ रथान् द्विपान्
-
क
.
। १६ निजघ्नु
-
क
.
। १७ प्राशशक्तिपरश्वधैः
-
क
.
। १८ काश्चिद्
-
ख
.
। १९ नुच्छ्राय
-
ख
.
। २० निजघ्नु
-
ख
.
। २१ देवदानवान्
-
ख

मत्ताः प्रतिच्छन्न२२मुखाँश्च२३ केचिद् गन्धेन विज्ञाय गजान्२४ गजेन्द्राः ।
घ्रात्वा तु गन्धं सहसाभिजघ्नुराधोरणैरप्यभिसंगृहीताः२ ५ ॥ १ २। ।
विस्फार्यमाणानि महाधनूंषि महाबलैर्दानक्योधमुख्यैः ।
तारं विरेसुः२६ समराजिरेषु क्रौञ्चा इव व्योम्नि शरन्निशासु२७ । ।१

तूर्यस्वनैर्ज्यातलसन्निपातैर्नागाश्वनादै रथनेमिघोषैः ।
संपूर्णकुञ्जोदर२८ कन्दरोसौ२९ विन्ध्यश्चचालेव तदा समग्रः३० ॥१४। ।
देव्यः समुत्सार्य रणे रिपूणामुच्चैर्विनेदुः प्रसभं बलानि ।
नेदुश्च नादान् परिहृष्टचित्ताः प्रोत्सार्य देवीर्युधि दैत्ययोधाः ॥ १५ । ।
बलानि किञ्चित्क्षतजोक्षितानि प्रचक्रिरे तत्र गतागतानि ।
महावनानीव समीरणेन समीरितान्युद्गतपल्लवानि ॥ १ ६। ।
छिन्नानि वक्त्राणि पुरस्सराणां विचित्रहैमाभरणोज्ज्वलानि ।
देवीभिराजौ पतितानि रेजुर्निकृत्तनालानि यथाम्बुजानि

प्रत्याहता विद्रुतभीतनागा सा देवताभिर्निहताश्वयोधा ।
दैत्येन्द्रसिंहैः प्रतिसन्निवृत्तैर्दोलायमानेव चमूर्बभूव । ।१८। ।
हता निपेतुः समरे नदन्तो देवद्विषामञ्जनशैलकल्पाः ।
देवोभिराबद्धविचित्रघण्टा मर्मातिगैर्वाणवरैर्गजेन्द्राः । ।१

बलानि तेषामभिसृत्य वेगादभ्याहतान्याश्वपसेरुराजौ ।
महोदधिं प्राप्य विवृद्धिकाले प्रत्याहतानीव सरिज्जलानि ॥
8.65.

देव्यश्च दैत्याश्च महासमाजे विरेजिरेन्योन्यविसक्तवाणाः

संसक्तभासोपगमे घनानामभ्रे समूहा इव तारकाणाम् ॥२१ । ।
उद्घुष्य नामान्यथ३२ दानवेन्द्रा निर्जग्मुराशु३३ स्वबलाद्रथस्थाः ।
क्रुद्धाः सुयत्ता रथिनां वरिष्ठा विस्फार्य३४ चित्राणि शरासनानि

देव्योपि संयत्ततरा रथस्थाः क्रुद्धा जवेनाथ तदाभिसस्रुः ।
मेघस्वनं प्रत्युदियाय षष्ठी कार्तस्वरं मृत्युरुदीर्णकोपा३५ ।

२२ प्रतिच्छिन्न
ख। २३ मुखाश्च
क
.
ख
.
।
२४ गजं
क

रस्तुतिसंगृहीताः २६ विनेदुः
-
ख
.
।
२७ क्रौञ्चा इव व्योम शरन्निशान्ते
-
क
.,
व्योमसरा
(?).
शरद्व्योमशरन्निशान्ते
-
ख । २८ कुमभोदर
-
ख
.
। २९ कन्दरेषु
-
क
.
। ३० समग्रं
-
क
.
। ३१ विषक्तबाणः
-
क
.,
विभक्तबाणाः
-
ख

...
माणान्यथ
-
क
.
। ३३ राजौ
-
ख
.
। ३४ विस्तार्य
-
ख
.
। ३५ वेगं
-
ख
,
वेगा
(?)

द्रुमेण लक्ष्मीरथ३६ संयुगस्था३६ मयेन कान्तिः सरमा मुरेण ।
घनेन चण्डा नियतिः खरेण प्रभावती धुन्धुमयात् सरोषा३८ ॥२४। ।
दैत्या युयुत्सोत्सुकमानसास्ते३९ देवीः समायास्सभुजैस्सशस्त्रैः

अभ्याययुः शीघ्रममृष्यमाणाः ख्यातावलेपाः स्वरथैस्सुयत्ताः ॥ २५ । ।
ज्योतिःप्रकाशान्तपनीयपुंखानाकर्णपूर्णायतचापमुक्तान् ।
संप्रेषयामासुरदीनसत्वा बाणप्रवेकान्युधि देवतानाम् । । २६। ।
देव्योथ तेषां निशितान्सुपुंखान्मर्मच्छिदो दूरगमान्सुपत्रान् ।
आगच्छतां दानवयूथपानां बाणाननन्तान्ससृजुस्तथैव ।

ते बाणमुख्या विविधा विरेजुरन्योन्यमुक्ता व्यतिषज्यमानाः ।
ते पूर्णमास्यां विघने दिनान्ते भासः४१ समूढा इव४२ चान्द्रसौराः४३ ॥ २८। ।
छिन्ना निपेतुर्युधि देवताभिर्भुजाः सशस्त्रा दितिजाधिपानाम् ।
निरस्तभोगा निबिडा बृहन्तो निगीर्णजिह्वा इव पन्नगेन्द्राः । ।२९। ।
मेघस्वनस्याथ रणे तदानीं क्रुद्धा शरौघान्विससर्ज षष्ठी ।
आगच्छतस्तानभितः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यः शतशोन्तरिक्षे । ।
8.65.
३० । ।
बाणानथोद्वीक्ष्य तदा निकृत्तान् लघीयसोन्यान्विससर्ज तूर्णम् ।
दैत्योपि तानापततः पृषत्कान्व्रातैः शराणां बहुशश्चकर्त्त ।

निकृत्य४४ बाणान्दितिजः पुनस्तान्४५ चिक्षेप षष्ठ्या दश रुक्मपुंखान्

तानाशु षष्ठी प्रतिवार्य दैत्यं विव्याध षष्ठ्या तपनीयपुंखैः ॥३

स तैर्विभिन्नो रुधिराक्तमूर्तिः प्रविह्वलः४७ च किंचिदवाग् बभूव ।
अपाकरोत्तं समरात् स्वसूतो४८ रथेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥३ ३ । ।
कार्तस्वनः४९ काञ्चनचित्रपुंखान्५० ससर्ज देव्याः५१ समरे पृषत्कान् ।
चिच्छेद तान् मृत्युरुदारपुंखैरनागता५२ नेव शराञ्छरौघैः

..
र्युधि
-
ख । ३७ संयुजस्थे
-
ख
.
। ३८ मियाय रोषाद्
-
ख
.
। ३९ ययुः सोत्सुकमानसास्ते
-
क
.

...
त्स
भुजैः सहस्रै
- -
क
.
। ४१ भासां
-
क
.
। ४२ समूहा
-
क । ८३ चन्द्रसौराः
-
क
.
ख
.
। ४४ विकृत्य
-
क
.
। ४५ पुरस्तात्
-
क ख । ४६ रूक्षपुंखान्
-
क । ४७ सुविह्वलः
-
ख
.
। ४८ स सूतो
-
ख
.
।
४९ कार्तस्वरः
-
ख । ५० कार्मुकाश्चित्राणः
? -
ख
.
। ५१ दैत्याः
(
त्यः
)
-
ख
.

...
रनाशयं
-
ख
.,...
र्नभोगता
(?)

छित्त्वा शराँस्तस्य शरैर्विचित्रैर्विव्याध तं वक्षसि पञ्चषष्ठ्या

भिन्नः स तैराशु तथा विरेजे व्योम्न्यर्कपादैरिव५४ वारिवाहः

अश्वांश्च तस्याशु जघान मृत्युः पृथक् पृषत्कै५५ स्तपनीयपुंखैः ।
आप्लुत्य दैत्योथ रथाद्धताश्वात्प्रगृह्य चर्मासिवरञ्च धौतम् । ।३ ६। ।
क्रुद्धो नितान्तायतरक्तनेत्रो वेगेन देवीमभितः ससार ।
तच्चर्म तस्यापततः५६ शरौघैश्चकर्त्त मृत्युः शतशश्शिताग्रैः ॥३७। ।
स कृत्तचर्मावरणो५७ सुरेन्द्रो निस्त्रिंशमुद्यम्य निशातधारम्

अभ्यद्रवन्मृत्युमभूत्तदानीं खे रोहिणीं मेघ इवाभिविद्युत्

तमापतन्तं युधि कालकल्पं मृत्युः शरैरुग्रभुजङ्गकल्पैः

जघान मर्मस्वभिलक्षितेषु व्ययोजयच्चासुभिरेनमाशु । । ३

लक्ष्मीर्द्रुमं बाणवरैरजय्या६० समाकिरद्वारणराजलीलम्

कर्णान्तमुक्तै६२ र्निशितैरजिह्मै रणाजिरे चारुसुवर्णपुंखैः ॥
8.65.

अजिह्मगास्ते विविधाः सुपत्रिता द्रुमस्य गात्रेषु निपेतुराहवे ।
स तैर्विचित्रैः शुशुभे विषक्तैर्महाद्रुमः पक्षिगणरिवाश्रितैः ॥४१ । ।
लक्ष्मीं ततः किंपुरुषाधिपोसौ विव्याध बाणैर्दशभिः सुपुंखैः ।
वक्त्रे स पूर्णेन्दुसमानवक्त्त्रां बाह्वोः पृथक् चाष्टशतेन६३ धीरः६४ ।

अचिन्तयन्तीषु६५ वरान्वरास्या मुखेस्य तीक्ष्णान्निचखान बाणान् ।
अन्यानसख्याँश्च६६ पृथक् शरीरे सुपत्रितान् हाटकमृष्टपुंखान्६७

लक्ष्म्यास्ततो दैत्यपतिः शितेन भल्लेन चिच्छेद रथे ध्वजाग्रम्

अश्वांश्च तस्याश्चतुरश्चतुर्भिः सूतं च विव्याध शरेण तूर्णम् । ।४४। ।
नाराचमादाय ततोस्य लक्ष्मीर्जघान सूतं युधि देवशत्रोः ।
विव्याध वाहाँश्च पृथक्पृषत्कैध्वजञ्च चिच्छेद रथस्य६९ तूर्णम्

..
शष्ठ्याः
-
ख
.

यथार्कपदैर्दिवि
(?)
। ५५ पृथक्तै
-
क ख
.
। ५६ तमन्तकस्यापततः
-
ख
.
। ५७ सत्कृत्य
-
क
,
कृत्तचर्मावदनो
-
ख
.

निशीतधारैः
-
क
.,
निशीतधारां
-
ख
.

..
तुल्यैः
-
क
.

...
रजय्यं
-
ख
.

वारणराजलीला
-
क
.

...
कृष्टैः
(?)
। ६३ पृषत्काष्टशतेन
-
क
.
। ६४ वीरः
-
ख
.
। ६५ अचिन्तमानेषु
-
क
.
। ६६ अनेकसंख्यांश्च
-
क
.

...
पृष्टपुंखान्
-
ख
.
। ६८ रथध्वजाग्रे
-
ख
.
। ६९ रथेतथाष्टौ
-
क
.

यन्त्रा विना तस्य रथं तदानीं ते सायकैरप्रतिमैः प्रतप्ताः

संग्रामभूमेरपनिन्युरश्वाः७१ प्राणानिव स्वान्७२ परिरक्षमाणाः ॥४६। ।
कान्तिर्मयं बाणशतैरवाकिरन्मयश्च कान्तिं निशितैः शरौघैः ।
नीहारपातैरिव सान्धकारं तदा७३ तयोरन्तरमास तत्र । ।४७। ।
आदानसन्धानविकर्षणेषु स्थानक्रमप्रग्रहतेजनेषु

शिक्षागुणैस्तावपरस्परेण विशेषयामासतुराजिमध्ये ॥४८। ।
कान्तिर्मयास्तान्निचकर्त बाणान्मयश्च कान्त्या विशिखान्विमृष्टान् ।
छिद्रं समासेदतुरप्रधृष्यौ किञ्चिन्न तौ यत्र७५ परस्परस्य

अश्वेषु सूते सरथे७६ ध्वजे च सर्वेषु गात्रावयवेषु चास्य

अजिह्मगान् हाटकमृष्टपुंखान्७८ मयस्य कान्तिर्निचखान बाणान् ॥
8.65.

मयश्च कान्तिं सरथा
ऽ

ससूतां८० सचारुचित्रध्वजवाजिमुख्याम् ।
संछादयामास शितैः पृषत्कैर्वनस्थलीं मेघ इवाम्बुवर्षैः । ।५१ । ।
क्रुद्धाथ कान्तिः समरे मयस्य नाराचमुख्येन सुपत्रितेन ।
सूतं जघानाशु रिपोस्तदानीमष्टाभिरष्टौ८१ तुरगाँश्च बाणैः

हताश्वसूतो विरथो८२ मयोथ निस्त्रिंशमादाय निशातधारम्

ज्ञात्वैव कान्त्या समरे प्रभावं विहाय युद्धं वियदुत्पपात । ।५३ । ।
विव्याध तीक्ष्णैः सरमा रणाजिरे बाणैर्मुरं दानवदैत्ययूथपम् ।
दैत्योपि बाणैः सरमामजिह्मगैरभ्याहनद् गृध्रमयूरपत्रिभिः

क्रुद्धाथ देवी निशितेन तस्य चिच्छेद भल्लेन धनुर्विचित्रम् ।
अन्यद्धनुः सोथ तदा८४ गृहीत्वा विव्याध देव्याश्चतुरस्तुरङ्गान्
.
। ।५५। ।
ते विह्वलाः शोणितमुद्वमन्तो दैत्येन्द्रबाणाभिहतास्तुरङ्गाः ।
भूमौ निपेतुः समरे श्वसन्तः प्राणाञ्जहुश्चाशु समं समस्ताः ।

क्रुद्धाथ देवी सरमासुरस्य निस्त्रिंशमुद्यम्य सुपीतधारम् ।
उत्पत्य खं तस्य तदा जघान यन्तारमश्वाँश्च महाप्रमाणान्

७० सुतप्ताः
-
ख

...
राशु
-
क
.
ख
.

...
वाश्वाः
-
क
.
ख
.
। ७३ सान्धकारै
-
ख
.
। ७४ स्थान
-
ग्रहप्रग्रहतेजनेषु
-
घ
.
। ७५ तत्र
-
ख
-
। ७६ सूतेषु रथे
. -
ख
.

. .
वात्र
-
क
.
। ७८ पृष्टपुंखान्
-
ख
.
। ७९ सरथं
-
क
.
ख
.
। ८० ससूतं
-
क
.
ख
.
। ८१ रथं तथाष्टौ
-
घ
.
। ८२ हताश्वसूताद्विरथो
-
क
.,
ससूतं सरथं
-
ख
.
।
८३ निपीतधारम्
-
क
.
। ८४ शीघ्रतरं
-
ख
.

मुरोथ वेगेन तदान्तरिक्षमुत्पत्य कोपान्निहताश्वसूतः ।
विव्याध देवीं दशभिःसुतीक्ष्णैः८५ शरैरुरस्युग्रभुजङ्गकल्पैः । ।५८। ।
अचिन्तयित्वा सरमा शराँस्तान्८६ धनुर्विचिच्छेद तदा मुरस्य ।
स कृत्तधन्वा वियतीन्द्रशत्रुरन्तर्दधे संयुगमाशु हित्वा ॥५९। ।
विव्याध चण्डा घनमापतन्तं शरैः शिताग्रैर्युधि रुक्मपुंखैः ।
विद्धः स तैर्दैत्यपतिर्बभासे करैरिवेन्दोरसितः पयोदः ॥
8.65.

०। ।
अभ्यद्रवत्तानविचिन्त्य वाणाँश्चण्डां घनः सायकजालवर्षी ।
आगच्छतस्तस्य शरैस्सुपत्रैर्विव्याध चण्डा रथवाजिमुख्यान्

चिच्छेद दैत्योपि समुच्छ्रिताग्रं ध्वजं तुरङ्गाँश्च जघान देव्याः ।
हित्वा रथौ ताववतीर्य भूमौ८७ गृहीतचर्मासिवरौ प्रयत्तौ

विचेरतुर्मण्डलमाजिमध्ये भूमिं तदाग्राङ्गुलिभिः स्पृशन्तौ ।
ताँस्ताँश्च मार्गान्८८ लघुपादचारौ छिद्रं न चान्योन्यमवापतुस्तौ

अभिप्लुतोच्चप्लुतसिंहपातान्८९ निवृत्तकाक्रीडितकोर्ध्वबाहून् ।
खगापयाताभिहतापयातान्९० निषण्णकाविद्धशिरोभिघातान्९१ ॥६४। ।
उत्प्लुत्य वेगेन तदाथ तस्य शिरोधरामाशु चकर्त चण्डा ।
स कृत्तमूर्धा निपपात तस्यां संग्रामभूमावुरसाशु दैत्यः ।

स शोणितादिग्धवपुस्तदानीं घनः परासुः पतितो धरण्याम्

रराज सन्ध्याच्छुरितोरुमूर्त्तिर्वियद्गतो नील इवाम्बुवाहः९३ ॥६६ । ।
विव्याध तीक्ष्णैर्निर्यतिः सुपत्रैः खरं शरैर्वक्षसि हेमपुंखैः ।
आयोधने संमुखमापतन्तं भल्लेन चास्य ध्वजमुच्चकर्त९४ ।

विद्धः स तैरभ्यपतन्सरोषो देवीं जिघांसुः समरेरिहन्ता ।
गुर्वी गदां चाशु तदा गृहीत्वा चिक्षेप देव्या रुधिराक्तमूर्त्तिः ॥६८ । ।
सा दानवाग्र्येण गदा९५ प्रमुक्ता९६ विचित्रहेमोज्ज्वलचारुघण्टा ।
संचूर्णयामास रथं नियत्याः९७ सूतं ध्वजं चाशु९८ समुच्छ्रिताग्रम्

८५ शिताग्रैः
-
क
.
। ८६ सरोषा
-
ख
.
। ८७ भूमिं
-
क
.
ख
.
। ८८ मात्रां
-
क
.

...
यातान्
-
क
.

-
पथानाभिहतापयातान्
-
क
.

शताभिघातान्
-
ख
.
९२ धरित्र्यां
-
ख
.
। ९३ नीच इवम्बुवाहः
-
क
.

...
माचकर्त
-
ख
.
। ९५ तदा
-
क
.
। ९६ प्रयुक्ता
-
ख
.
। ९७ नियन्त्री
(
म्
) -
क
.,
नियन्ता
-
ख
.
। ९८ चारु
-
क
.

उत्पत्य तूर्णं नियतिः स्ववाहात्

क्रोधेन संरक्तविलोलनेत्रा ।
अभ्येत्य तं दानवयोधमुख्यं खड्गेन मध्येस्य शिरः पफाल ॥
8.65.

स दानवो विस्फुटितोत्तमाङ्गः क्षितौ विरेजे स्रुतरक्तधारः ।
वज्रेण भिन्नः शिखराग्रदेशे गिरिर्यथा धातुरसप्रवाही ॥७१ । ।
प्रभावती धुन्धुमजिह्मयातैः शिलीमुखैरभ्यहनत्सुपत्रैः ।
उरस्युदारा१०० दशभिः शिताग्रैर्घनाघनव्रातसमानवर्णैः१०१ ॥७२। ।
जघान सा षोडश देवतारेस्तुरङ्गमान् षोडशभिः पृषत्कैः ।
निहत्य चैकेन रथेस्य१०२ सूतमेकेन चास्य ध्वजमुच्चकर्त

धुन्धुर्गदां भारसहस्रगुर्वी चिक्षेप१०३ कार्तस्वरचारुघण्टाम् ।
तामापतन्तीं शतशश्चकर्त्त प्रभावती दैत्यपतिप्रमुक्ताम्१०४ । ।७४। ।
आदाय दैत्यः परिघं१०५ महान्तमाप्लुत्य१०६ वाहादभितः ससार ।
देवीमसा१०७वञ्जनशैलनीलो रणाजिरे काल इवात्तदण्डः । ।७५। ।
अभ्यापतन्तं युधि दानवेन्द्रं देवी शरैरभ्यहनत् सुपत्रैः ।
देव्या१०८ समस्तानविचिन्त्य बाणानभ्येत्य तामाहवमूर्ध्नि रोषात्

उद्भ्राम्य वैवस्वतदण्डकल्पं लौहं प्रयस्तं१०९ परिघोरुबाहुः ।
न्यपातयत्तं परिघं रथेस्या गिरेर्नितम्बे कुलिशं यथेन्द्रः ॥७७। ।
अचूर्णयत्तं रथमाशु देव्याः साश्वं ससूतध्वजहेमचक्रम् ।
कालायसोसौ परिघोसुरास्तो वेगेन तत्रापससार देवी११०

दृष्टा स तां तत्र तदापयातां तमेव लौहं परिघं गृहीत्वा ।
अभ्यद्रवद् दानवयोधमुख्यो दिवीव चित्रामसितः१११ पयोदः । ।७९। ।
उत्पत्य सा दिव्यवरास्त्रमुक्तैः क्षुरप्रमुख्यैः परिघञ्चकर्त ।
उद्यम्य मुष्टिं निबिडं ततोस्या भूयोथ११२ दैत्यो वियदुत्पपात ॥
8.65.

। ।
९९ स्वबाहोः
-
क
.
। १०० उरःसुधारा
-
ख
.
। १०१ घनेन प्रातःसु समानवर्णैः
-
ख
-
। १०२ रथस्य
-
क
,
रथे स
-
ख
.
। १०३ चिच्छेद
-
ख
.
। १०८ प्रयुक्ता
-
ख
.

दैत्यम्परिघं
-
क
-

.
मासव्रु
-
क
.

समा
-
क
.
ख
.
। १०८ देव्याः
-
क
.
। १०९ प्रयन्ता
(
त्तः
?) -
क
.

देवीं
-
क
.

...
वसितः
-
ख
.

भुजेथ
-
ख

तं मर्मगैर्मर्मसु बाणमुख्यैः संताडयद्दानवमाशु देवी ।
भिन्नः स तैर्मर्मगमैः सुपुंखैरन्तर्दधे दानवयोधमुख्यः

अथ समरमपास्य योधमुख्यै
-
र्विहतपराक्रमपौरुषैरपेतैः

सुरपतिरिपवो विनद्य नादान्
द्विरदवरानधितस्थुरात्तशस्त्राः ॥८२। ।
इति स्कन्दपुराणे शुंभनिशुंभसंग्रामे देवीयुद्ध नाम पञ्चषष्टितमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
देव्योपि तेषां विदितप्रयत्ना गजोत्तमानारुरुहुः सयत्नाः
।
शुचीन्मदाम्बुस्रवतः२ सुदन्तान् प्रशस्तगात्राम्बरहस्तपक्षान्

(?)

सुपुष्करानुन्नतवृत्तकुम्भान्४ सुबालधीनञ्चितचारुकर्णान् ।
सुदन्तवेष्टान् कलविङ्कनेत्रान्सुवक्षसः स्वासनपृष्ठवंशान्

साङ्ग्रामिकानग्रजवान्५ वयःस्थान्सुशिक्षितानुन्नतपूर्वकायान् ।
आबद्धवर्मायुधचित्रघण्टान्६ समुच्छ्रितोरुध्वजवैजयन्तीन्

तासां पताकाध्वजशोभितानि विचित्रनानायुधभूषणानि ।
मातङ्गवृन्दानि तदा बभूवुर्वने वनानीव समागतानि । ।४। ।
दैत्यापि ते वारणमूर्ध्नि षण्णा

विस्फारयन्तो विबभुर्धनूंषि ।
सेन्द्रायुधाः साशनिशब्दगर्भाः शैलेषु मेघा इव सन्निलीनाः

सैन्यानि तान्याहनने गजानामाधोरणैराश्वभिचोदितानि ।
अन्योन्यमापेतुरभीरितानि८ वातेन वृन्दानि यथा घनानाम्९ ।

वेगेन नागानभिसृत्य नागा मदान्मदश्याममुखान्विषाणैः ।
लोहाभिनद्धैर्बिसकाण्डगौरैः शम्बूकदेशेष्वभिजघ्नुराजौ१० ॥७।

...
रुपेतैः
-
क
.
ख
.
।
१ समन्तात्
-
क
.,
प्रमत्तान्
-
ख
.
। २ शुचिर्मदा वर्ष्मवतः
-
क
.,
आविर्मदावद्धवैतः
-
ख
.
। ३ प्रशस्त
-
गात्राम्बरतः सुहस्तान्
-
ख
.
। ४ वृक्षकुम्भान

-
क
.

...
नुग्रजवान्
-
क
.

चर्मायुधचित्रघण्टान्
-
क
.

घण्टा
-
ख
.
। ८ समीरितानि
-
क ९ घनाघनानाम्
-
ख

...
रभिजघ्नुराजौ
-
क
.
ख
.

प्रसार्य हस्तानभितश्च केचिद्दानानुगन्धं द्विरदाभिसेरुः ।
आधोरणैरङ्कुशपाशवाग्भि११ रविध्यमानापि मदाभिदृप्ताः१२

छिन्नानि पेतुर्निशितैः क्षुरप्रैः समुच्छ्रितान्यातपवारणानि ।
चित्राः पताका विविधा ध्वजाश्च परस्परेणाहनने गजेभ्यः१३

योधा निपेतुः परिनिष्टनन्तो विद्धाः शरैर्मर्मसु देवताभिः ।
सफेनमास्यै१४ रुधिरं वमन्तो धनूंषि सज्जानि१५ करैर्दधानाः । ।
8.66.

० । ।
नागा निपेतुः१६ परितोभिपद्य१७ मर्मातिगै१८र्बाणवरैर्विभिन्नाः ।
देवीभिराजौ दितिजाधिपानां वाताभिनुन्ना इव गण्डशैलाः ॥१

मातङ्गमुख्यान्पतितान् परासून्१९ रणाजिरे नीलगिरीन्द्रकल्पान् ।
गन्धेन नागाः समदाः२० परीत्य विनम्य केचिद्२१ वदनैर्विनेदुः२२ ।

छिन्नानि वक्त्राणि सकुण्डलानि भुजास्सशस्त्राश्च२३ सुचन्दनाक्ताः ।
पेतुर्गजेभ्योसुरयूथपानां देवीभिराजौ निशितैः क्षुरप्रै२४ ॥ १३ । ।
चुकूजुरुच्चैः परितो धनूंषि विनेदुराहत्य सुरारिमुख्याः ।
विपुस्फुरुर्ज्याः परिकृष्य मुक्ताः शराभिविद्धाश्च२५ गजा निषेदुः ।

नागैः पतद्भिर्विशिखाभिविद्धैः समुच्छ्रितोरुध्वजचारुपृष्ठैः ।
आस्तीर्यते भूरनिलप्रनुन्नैः सतालवृक्षैरिव शैलपादैः

नागा गजानाहननेभिजघ्नु२६र्दैत्याश्च देवीर्दितिजाँश्च देव्यः ।
दैत्यान् गजेन्द्रा द्विरदांश्च दैत्याः क्रुद्धाः२७ सरोषानभिसृत्य तत्र

शस्त्राभितप्तैः पतितैस्समन्तान्मातङ्गवृन्दैर्गिरिसानुकल्पैः ।
सञ्चारयोग्या न बभूव भूमिरायोघने दैवतदानवानाम

अभ्यदितानि स्वबलानि दृष्ट्वा देवीभिराजौ निहतद्विपानि ।
शुम्भो निशुम्भश्च समाजभूमिमाजग्मतुर्दैत्यपती रथस्थौ ॥ १८। ।
अग्रेसरैः पत्तितुरङ्गनागैर्व्रातैश्च देवद्विषतामुपेतौ ।
विस्फारयन्तौ धनुषी विचित्रे युद्धाय यत्तौ परिघोरुबाहू । । १

...
राविध्यमानापि
-
क
,.. .
रासि
...
-
ख
.

.
भिमदाविदृप्ताः
-
क
.
ख
.,...
पि मदावदृप्ताः
-
ख
.
। १३ गजाश्च
-
क
.

..
न्सै
-
क
.
। १५ सज्यानि
-
ख
.
। १६ निषेदुः
-
क
.

.. .
पद्मा
-
क
.
ख
.

पद्मातिगै
-
क
.
। १९ गतासून्
-
क
.
। २० समदान्
-
क
.
। २१ किंचिद्
-
क
.
ख
.

.. .
द्दिरेदुः
-
क
.
। २३ स
-
क
.
ख
.
। २४ निशितक्षुरप्रैः
-
क
.
। २५ शरातिविद्धाश्च
-
क
.
। २६ जग्मु
-
क
.
। २७ क्रुधा
-
क
.

ज्ञात्वा तयोरागमनं तदानीं देवी चलत्पिङ्गलकेशराढ्यान् ।
सञ्चोदयामास रथस्य सिंहान् विस्फारयन्ती समरे धनूंषि ॥
8.66.

ज्यानिं जवस्याथ तुरङ्गमाणां मदप्रमोषञ्च महाद्विपानाम् ।
चेतोविमोहं सुरविद्विषां च चापस्वनेनैव२८ चकार देवी

आजौ समास्थाय परं प्रयत्नं शराः सुराणां रिपुभिः समस्ताः ।
अप्राप्य देवीं पतिताः पृथिव्यां पराजयं प्राहुरिवासुराणाम्२९ । ।२२। ।
गभस्तिभिः स्थावरजङ्गमानि व्याप्नोति यद्वत् सविता दिनेषु ।
तद्वच्छरौघैर्दितिजाधिपानां रणाजिरे व्याप बलानि देवी ॥२३ । ।
निपेतुराशु व्यसवस्तुरङ्गमा विचस्खलुर्मत्तगजाः क्षरन्मदाः ।
चकम्पिरे योधवराः सुरद्विषां समं३० समस्ताः समरे शराहताः

अर्च्चिर्भिरिद्धैर्ज्वलितो यथानलः कक्षाणि शुष्काणि दहत्यवारितः ।
दीप्तैः शरोघैः३१ समरेमरद्विषां सैन्यानि तद्वत् प्रददाह कौशिकी

छायां३२ यथा स्थावरजंगमानां मध्यन्दिनेल्पां३३ कुरुते विवस्वान् ।
देवी तथा तां ध्वजिनीं रिपूणामल्पावशिष्टां समरे चकार

आहूय देवीमथ दानवाधिपौ विस्फार्य चापे महती भिसेरतुः ।
तीक्ष्णैः सुपत्रैर्विशिखैश्च कौशिकीं संछादयामासतुराहवाजिरे ॥२७। ।
चापेषु यत्तौ३४ हरिषु ध्वजेषु महाभुजौ क्रोधपरीतचित्तौ ।
दैत्येश्वरौ संयति देवताया निचख्नतुर्वाणवरान्सुपत्रान् ।

दैतेश्वरास्तानथ सायकौघानचिन्तयित्वा रिपुदर्पहन्त्री

विव्याध दैत्यौ३६ युधि रुक्मपुंखै३७स्सुपर्वभिर्वाणवरैस्तुपत्रैः

दैत्यावपीषूनविचिन्त्य३८ शूरौ गदे प्रगृह्योज्ज्वलचारुघण्टे ।
उद्भ्राम्य३९ यत्नातिशयेन देव्या रणाजिरे चिक्षिपतुर्बृहत्यौ ॥
8.66.

० । ।
२८ चापस्वनेनेव
-
क
.
। २९ बाहुरिवासुराणाम्
-
ख
.
। ३० समाः
-
ख
.
। ३१ शरैः सा
-
ख
.
। ३२ छाया
-
क
.
ख
.
। ३३ मध्ये दिनेल्पां
-
ख
.
। ३४ यस्त्यान्
-
क
.,
यन्त्रां
-
ख
.

...
हर्त्री
-
क
.

बाणान्
-
ख
.
। ३७ रूक्षपुंखैः
-
क
.
। ३८ दैत्यावपीष्टन्न विचिन्त्य
-
घ
.,
तौ न विचिन्त्य
-
ख
.
।
३९ उद्गम्य
-
क
.

ते व्योम्नि बाणैश्शतशो निकृत्य सुपर्वभिर्हाटकचारुपुंखैः ।
विच्छेद देवी कवचे विचित्रे तयोः क्षुरप्रैरपरैः शिताग्रैः ॥३

जघान चाश्वानथ सारथी च४० ध्वजौ च चित्रौ रथयोश्चकर्त्त ।
चखान चान्यानपि सत्पृषत्कान् सुरद्विषो र्मर्मसु हेमपुंखान्

शुंभो निशुंभश्च रथावपास्य४१ दैत्येश्वरौ बाणवराभितप्तौ ।
आदाय निस्त्रिंशवरौ तदानीमुत्पेततुर्व्योम शितासिनीलम्

अथ नभसि विमेघे धौतनिश्त्रिंशनीले
द्रुततरमभिसृत्य ग्रीवयोः संप्रगृह्य ।
दितितनयपती तौ४२ निष्पिपेषाशु देवी
विगतभयविषादैः स्तूयमाना मुनीन्द्रैः ॥३४। ।
असृगथ वदनाभ्यामुद्वमन्तौ सफेनं
सपदि विहतवीर्यौ४३ पिष्टसर्वाङ्गसन्धी ।
असुभिरपगतैस्तौ रक्तपर्यन्तनेत्रौ

क्षितितलमभितस्तौ पेततुर्दैत्यसिंहौ ॥३५। ।
इति स्कन्दपुराणे शुंभनिशुंभनिपातन नाम षट्षष्टितमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
आजग्मुः कौशिकीं द्रष्टुमथ विन्ध्यं दिवौकसः ।
आदित्या वसवो रुद्रा मरुत्वान् मरुतोश्विनौ

धर्मा१ङ्गिरोशनो२ दक्षवसिष्ठभृगुकश्यपाः

पुलस्त्यपुलहागस्त्यसनकात्रिसनन्दनाः४

अप्सरोयक्षगर्न्वाः५ सिद्धा नागा महोरगाः ।
उपवेदाश्च यज्ञाश्च वेदा६ विद्या सरस्वती

.
रथसारथीँश्च
-
क
.
।
४१ रथावपात्य
-
ख
.

दितितनयपतिभ्यां
-
ख
.

विहितवीर्यौ
-
क
.

पर्यस्तनेत्रौ
-
क
.
।
१ धर्मो
-
ख
.
। २ उशना
-
क
.
ख
.

..
काश्यपाः
-
क
.

.
स्सनन्दनाः
-
क
.
। ५ गन्धर्व
...
-
क
.
। ६ देव
(
बेव
?)
-
ख
.

समुद्राः सरितः शैलास्तीर्थानि विविधानि च ।
मातरो लोकपालाश्च नक्षत्राणि ध्रुवो ग्रहाः ॥४। ।
अथोचुर्देवता देवीं७ द्युतिमत्यो महाद्युतिम् ।
प्रहृष्टा हृष्टमनसा८मासीनामसुरद्विषः९ ॥५। ।
दानवेन्द्रौ महासत्वौ त्वया त्रैलोक्यकण्टकौ ।
निघ्नत्या देवि लोकानां दुःखशल्यमपाकृतम्

ऋषयः पावनं देवि हविर्जुह्वति साम्प्रतम् ।
छन्दांस्यधीयते चोच्चैराचरन्ति व्रतानि च

यज्ञोयमधुना विप्रैरिज्यते१० बहुदक्षिणः ।
उटजेषु च विश्वस्ता मुनयः शेरते सुखम् । ।८। ।
आसते११ निर्भया देवि१२ सन्तः सन्मार्गमाश्रिताः ।
आविर्भूतः पुनर्लोके विच्छिन्नः सत्क्रियापथः१३

लोकपालाः शिरांस्युच्चैस्त्वत्प्रसादाच्च बिभ्रति ।
पृक्तः पुष्परजोभिश्च सुखो वाति समीरणः ॥
8.67.

जलानि देवि सरितः स्वच्छानि शिशिराणि च ।
त्वत्प्रसादान्महायोगे१४ वहन्ति विगतक्लमाः । ।१ १ । ।
इदानीञ्च पुनर्जाता गिरयो गिरिजात्मजे ।
विज्वराः शिशिरस्वादुनिर्ज्झरोदकवाहिनः । ।१

फणान्१५ स्वस्तिकचक्राङ्कानुच्चैर्दधति भोगिनः ।
उदन्वन्तश्च१६ विश्वासादिदानीं सुखमासते ॥ १३ । ।
भ्रमन्त्यप्सरसो देवि त्वत्प्रसादाच्च सांप्रतम् ।
सच्चेतोविमले व्योम्नि१७ विलासालसलोचनाः ।

सिद्धाङ्गनाश्च सेवन्ते विश्वस्ता देवि सांप्रतम् ।
शिखरेषु महीध्राणामुत्फुल्लान् चन्दनद्रुमान् । । १

..
र्देवदेवेन्दु
-
ख
.
। ८ हृष्टमनस
(?)

.?.
मसुरद्विषाः
-
क
.,...
षं
-
ख
.
। १० रीज्यते
-
ख
.
११ आसाते
-
क
.
। १२ देवी
-
क
.
।
१३ स क्रियापथः
-
ख
.
। १४ महासत्वा
-
ख
.
। १५ फणाः
-
क
.
ख
.
। १६ उदन्वतश्च
-
क
.
ख
.

विमलव्योम्नि
-
क
.

स्वभावान्मधुपानाच्च रक्तोत्पलविलोचनाः

विचरन्त्यधुना यक्षा गन्धमादनसानुषु ॥ १६। ।
सुखं बिभर्त्ति वसुधामिदानीं विगतक्लमः

शेषः फणैः स्व२० रत्नांशुवितानपरिवेषिभिः

माता त्वमसि लोकानां भीतानामभयप्रदा ।
वृणु२१ देवि वरानिष्टानभिषिच्यस्व चाच्युते ।

एवमुक्ता सुरैर्देवी प्राह किञ्चित् स्मयन्निव ।
इच्छामि पितरं द्रष्टुमसमग्रेन्दुमौलिनम्२२ ॥ १ ९। ।
सुप्रसन्नं प्रसन्नाञ्च जननीं शैलनन्दनाम् ।
पितृभ्यां चाध्वनुज्ञाता२३ मभिषेक्ष्यथ मां ततः । ।
8.67.

एवमुक्ताः सुरा दध्युरव्यग्रमनसस्तदा

सपत्नीकं महादेवममितद्युतिपौरुषम्

अथ ते ददृशुर्देवा देवदेवमुमापतिम् ।
तेजसामिव सर्वेषां संघातं पुरतः स्थितम्

जटानां प्रान्तबभ्रूणां शिरसा भारमुन्नतम् ।
बिभ्राणं२५ ज्वलितं२६ वह्निं दीप्तानामर्चिषामिव२७

कर्पूरभङ्गगौरेण स्नातं पुण्येन भस्मना ।
प्रान्तहेमलताजालं रौप्यं गिरिमिवोच्छ्रितम्२८ ।

तेजसा स्वेन तेजांसि तिरयन्तं२९ दिवौकसाम् ।
मध्यन्दिने प्रदीपानामर्चींषीव दिवाकरम्३०

सुधाम्बुस्यन्दिनीं३१ तन्वीमेकतः३२ परिवेषिणीम्

दधानं३४ मौलिना किञ्चित्कुटिलामैन्दवीं कलाम् ॥२६। ।
१८ रक्तशैवललोचनाः
-
क
,
रक्तशैलविलोचनाः
-
ख
.
। १९ विगतक्लमैः
-
क । २० स्वै
- (?)
। २१ शृणु
-
ख
.

...
महमद्येन्दुमौलिनम्
-
घ
.

चाभ्यनुज्ञाता
- (?)

...
मनसा
तदा
-
क ख
.
। २५ विभ्रमाणं
-
ख
.
। २६ ज्वलितो
-
क
.
ख
.

वह्निर्दीप्तानामर्चिषामिव
-
क
.
ख
.

...
त्थितम्
-
ख
.
। २९ तिरस्कुर्वन्
-
क
.
ख
.

.
दिवाकरः
-
क
.
ख
.

सुधाम्भः स्थन्दिनीं
-
ख
.,...
स्यन्दिनीं
-
क
.
ख
.

...
रेकतः
-
क
.,
एकतः
-
ख
.

परिवेषिणी
-
क
.
ख
.
। ३४ दधानां
-
क
.

विजिह्मामुज्ज्वलां३५ गुर्वीं धूसरां भस्मरेणुना ।
सैंहीं वसानमालम्बा३६ मीषद्भङ्गवतीं३७ त्वचम् । ।२७। ।
छुरितोपान्तकायेन३८ फणरत्नमरीचिभिः

महता भोगपतिना वक्षःस्थलविसर्पिणा

भवानीं४० चास्य पार्श्वस्थां दीप्यमानां स्वतेजसा ।
वसानामंशुकं रक्तं कल्पपादपसंभवम्

मन्दारमालामुत्फुल्लां मत्तालिकुलसेविताम् ।
दधानामुत्तमाङ्गेन स्वरेणूत्करपिञ्जराम् ॥
8.67.

स्वःशिल्पिघटितै४१श्चित्रै रत्नांशुपरिवेषिभिः

शातकुंभमयैः श्लाघ्यैर्भूषितां भूषणोत्तमैः । ।३

बिभ्रतीं रुचिरां शुद्धां शरच्चन्द्रांशुनिर्मलाम् ।
शिरोधरेणामहतीमेकावलिमनुत्तमाम्

अथोत्थाय सुरास्सर्वे कौशिकीं चानतानना ।
तयोश्चरणपद्मेषु निपेतुस्तुष्टमानसाः । ।३३ । ।
अथोद्वीक्ष्य महादेवः कौशिकीमिदमब्रवीत् ।
अजेया सर्वभूतानां महायोगा महाद्युतिः

विचरिष्यसि लोकाँस्त्वं सर्वत्राप्रतिघातिनी ।
इमाश्च देवताः सर्वास्त्वत्प्रसादादनिन्दिते ॥३५। ।
भक्त्या बल्युपहारैश्च पूजयिष्यन्ति४३ मानवाः ।
वरदा चापि भक्तानां भविष्यसि सदानघे । ।३ ६। ।
अभिषिच्यस्व च क्षिप्रं सुरैरसुरसूदनि ।
कृत्स्नं रक्ष च भूर्लोकं४४ पूज्यमाना सदाव्यये ॥३७। ।
शर्वाणी च परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय कौशिकीम् ।
प्राह प्रीता महाभागा४५ मत्प्रभावाद्४६ भविष्यसि

३५ विजिह्मनगरां
-
क
.,
विजिह्मं तु
-
ख
.
। ३६ वसानमालम्बी
-
क
.
। ३७ रजोवतीं
-
ख
.
। ३८ छुरितोपात्तकायेन
-
क
.
। ३९ नखरत्नमरीचिभिः
-
क
.

.
भवानीं
-
क
.
। ४१ सुशिल्पिघटितै
-
क
,
स्वशिल्पिघटितै
-
ख
.
। ४२ परिवेष्टितैः
-
क
.
। ४३ पूजन्ति त्वां तु
-
ख
.
। ४४ भूलोकं
-
ख
.
।
४५ प्राप्तः पिता महाभार्या
-
ख
.
।
४६ मत्प्रसादाद्
-
ख

अर्चयन्ति यथा मां च सुरा यक्षा महोरगाः ।
गन्धर्वा मुनयः सिद्धास्तथा त्वामप्यनिन्दिते । ।३ ९। ।
अर्चयिष्यन्ति सर्वत्र भक्ताः स्तोस्यन्ति चाव्यये ।
एवं तस्यै वरं४७ दत्त्वा गिरिजावृषभध्वजौ ॥
8.67.

नमस्कृतौ४८ तदा देवैरन्तर्दधतु४९रव्ययौ ।
अथेन्द्रो विश्वकर्माणमादिदेश तदा प्रभुः । ।४१ । ।
सुधर्मेव सभा दिव्या क्रियतामिह साम्प्रतम् ।
ऋतूँश्च सर्वाँ स्तत्रेत्थमादिदेश शतक्रतुः

नानापुष्पोत्करैः क्षिप्रं भूमिः सम्यग् विभूष्यताम् ।
क्षुपगुल्मलतावृक्ष५० पुष्परेणुसुगन्धयः ॥४३ । ।
आक्षिपन्तो मनांस्यत्र सुखा वान्तु समीरणाः ।
सिञ्चन्तु वारिभिः पुण्यैर्विन्ध्यप्रस्थं पयोमुचः ।

तारं नदन्तु शिखिनः प्रहृष्टाः सर्वतोदिशम्

नृत्यन्तु परितश्चित्रान्दर्शयन्तः५२ पृथग्विधान्

रसान्भावान्विलासाँश्च सर्वेप्यप्सरसां५३ गणाः ।
प्रतिसार्या सुवीणाश्च गन्धर्वा मधुरस्वरम्५४ ।

लयतालसमं गेयं५५ गायन्तु च समन्ततः

आहन्यन्तां समन्ताच्च देवदुन्दुभयो भृशम् ।

पाणिभिः कठिनैस्तूर्णं५७ चित्ररूपा महास्वनाः ।
मन्दानिलसमुद्धूता लीनालिकुलपंक्तयः ।

पतन्त्वस्मिन्प्रदेशे च दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
उच्छ्रियन्तां समन्ताच्च५८ पताकाश्चित्रमूर्तयः५९ ॥४९। ।
४७ वरान्
(?)
। ४८ नमस्कृत्वा
-
ख
.
। ४९ देवीरन्तर्धे च
-..
ख
.
। ५० लतावृक्षाः
-
ख
.
। ५१ दिशः
-
ख
.
।
५२ दर्शयन्तः
-
क ख
.,
दर्शयन्तु
-
क
.
। ५३ चाप्सरसां
-
क
.
ख
.

..
.
स्वनाः
-
क
,
स्वराः
-
ख
.
। ५५ जयतालसमं
-
क
.,
ऋष्यताल समा
-
ख
.
। ५६ समं तत इति वा छेदः

...
स्तूर्यं
-
क
.
ख
.
।
५८ पताकाश्च
-
ख
.
। ५९ समन्ताच्चित्रमूर्तयः
-
ख

ध्वजाश्च विविधाकारा हेमदण्डाः सुसंस्कृताः ।
अथाशु निर्ममे

तत्र विश्वकर्मा महाद्युतिः६१ । ।
8.67.

।
नानारत्नोज्ज्वलस्तम्भां विचित्रमणिवेदिकाम्

वज्रस्फटिकनिर्यूहां जाम्बूनदमयीं शुभाम् ॥५१ । ।
इन्द्रनीलोरुसोपानां६३ मुक्तादामावलम्बिनीम

सध्वजां सपताकां च६५ घण्टास्वन६६ निनादिताम्६७ ॥५२। ।
तपोनियमयज्ञानां साक्षात् सिद्धिमिवोद्गताम्

भिन्नकालानि पुष्पाणि ददृशुर्देवतास्तदा

समं सुपुण्यगन्धीनि६९ विचित्राणि बहूनि च ।
पुष्पकिञ्जल्कगर्भाश्च सुखस्पर्शाः सुगन्धयः ॥५४। ।
नादयन्तो मुहुर्घण्टा ववुस्तत्र समीरणाः ।
प्रजगुः७० सुरगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।

ऋषयस्तुष्टुवुर्गीभिः पुण्याभिः कौशिकीं तदा ।
सर्वरत्नौषधैर्गन्धैः पूर्णाः पुण्यैश्च७१ वारिभिः

आनीतास्तत्र कलशा हेमरत्नमयाः शुभाः ।
पद्मरागमयैः सिंहैश्चतुर्भिर्वज्रकेशरैः७२ ।

उच्छ्वसद्भिरिव श्रीमदुह्यमानं हिरण्मयम्

सर्वरत्नप्रभाजालखचितोपान्तमण्डलम् ।

कल्पयामास देव्याश्च विश्वकर्मा वरासनम् ।
स्तुतिभिर्जयशब्दैश्च स्तूयमाना समन्ततः

ऋषिभिर्देवताभिश्च देवदेवसुता ततः ।
तस्मिन् सिंहासने दिव्ये निषसादाथ कौशिकी । ।
8.67.

६० निर्मिमे
-
क ख । ६१ महाद्युति
-
क । ६२ विचित्रां
मणिवेदिकीम्
-
ख
.
। ६३ पलासेकां
-
ख
.
। ६४ मुक्तादामार्थलम्बिनीम्
-
क । ६५ सपताकाश्च
-
क
.
ख
.
। ६६ स्वर
-
क
.
। ६७ विनादिताम्
-
ख
.

...
वागताम्
-
क
,...
रिवोद्गतां
-
ख
.
। ६९ पुण्यगन्धानि
-
क
.
। ७० प्रगीताः
-
क
.
ख
.
। ७१ पूर्णैश्च
-
क
,
पूर्णाश्च
-
ख

...
र्ध्वजकेशरैः
-
ख
.

..
हिरण्य
-
ख
.

कृतस्वस्त्ययना विप्रैः सुहुते७४ जातवेदसि

वसाना वाससी शुक्ले कल्पद्रुमसमुद्भवे

मुक्तादामावबद्धाङ्गी शुक्लस्रगनुलेपना ।
ततः सप्तर्षयो विष्णुर्धर्मो यज्ञः प्रजापतिः

आदित्याः कश्यपो७६ रुद्रा लोकपाला हुताशनाः ।
शैलेन्द्राः पृथिवी गङ्गा७७ चन्द्रमा मरुतोश्विनौ ॥६३ । ।
समुद्रा वसवो लक्ष्मीः सन्ध्या कीर्तिः सरस्वती ।
नागेन्द्रा विहगेशाश्च विविधाश्च सरिद्वराः

आदाय कलशान् सर्बानभ्यषिञ्चन्त७८ कौशिकीम् ।
पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिमं रत्नदण्डं महाद्युतिम्

जग्राह विततं छत्रं स्वयमेव शतक्रतुः ।
चामरैर्हेमदण्डैश्च दीर्घैश्चन्द्रांशुनिर्मलैः

बीजयामासु७९ रायस्तैर्लोकपालास्तदाव्ययाम् ।
उवाच च ततः श्रीमान् कौशिकीं पाकशासनः

पाहि कृत्स्नां भुवं देवि भगिनी त्वं ममाव्यये ।
भक्ताननुगृहाणेशे जहि चामरकण्टकान् ।
विचरस्व समस्तांश्च लोकान् सिद्धगणार्चिता ।

इति वचनमथोक्त्वा कौशिकीं देवराज
-
स्त्रिदशगणसमेतः शुभ्रलोलोरुहारः

उदपतदथ विन्ध्याद्विक्षिपन्व्योम्नि नीलान्
सलिलभरविनम्रानम्बुवाहान्समन्तात् ।

य इमं शृणुयान्नित्यं पठेद्वा सत्समागमे

इह लोके सुखं प्राप्य स याति परमां गतिम् ॥
8.67.

इति स्कन्दपुराणे कौशिक्यभिषेको नाम सप्तषष्टितमोध्यायः
७४ हुत्वा वै
-
ख
.
। ७५ जातवेदसं
-
ख । ७६ आदित्यकाश्यपो
-
क
.
। ७७ रुद्रा
-
क
.
।
७८ सर्वेप्यभ्यसिञ्चन्त
(?)
। ७१ बीज्यमाना
.. -
क
.
। ८० शुभ्रलम्बोरुहारः
-
ख
.,
वज्रहस्तोरुवाहः
-
घ
.
। ८१ मत्समागमे
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
अथ ता देवता देवी कौशिकी देहसंभवाः ।
न्यवेशयन्महाभागा देशेषु नगरेषु च

बहुपुत्रां प्रलम्बो च लङ्कायां सन्न्यवेशयत् ।
लम्बौष्ठीं१ वृषदंशां च किन्नरीं चैव सिंहले

गोकर्णे रेवतीं देवीं पाण्ड्येषु मुखमण्डिकाम् ।
आभीरेष्वशिवां चैव शान्तिं च वरणातटे ॥३ । ।
वत्सगुल्मे प्रभां देवीं लक्ष्मीं कोलगिरावपि

उपकां पारसीकेषु वायसीं यवनेषु च

प्रचण्डां च तुषारेषु३ कोशलेषु च लम्बिकाम् ।
जयां च विजयां चैव स्वपुरे संन्यवेशयत् । ।५। ।
प्रभावतीं कलिङ्गेषु जयन्तीं नागसाह्वये ।
काश्मीरेषु४ च सा५ षष्ठीं सरमां मलयेषु च

पूतनां च सुपीरेषु मृत्युं पृष्टपुरे६ तथा

कोटीवर्षे८ बाहुमांसां९ पौण्ड्रेषु कटपूतनाम्

अस्पृष्टां मध्यदेशे तु१० किन्नरीं बर्बरेषु च ।
वाराणस्यां निरायास्यां११ चित्रघण्टां च कौशिकीम्१२

महाकालीं महाकाले वानरीं शबरेषु१३ च ।
शेषाश्च देवताः सर्वा ग्रामेषु नगरेषु च ।

कर्वटेषु महीध्रेषु कौशिकी संन्यवेशयत् ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य स्वर्णाक्षे हि महातपाः

8.68.
१ ०। ।
यत्र विष्णुर्वरं लेभे१५ देवमाराध्य शङ्करम् ।
चक्रं सुदर्शनं नाम द्विषतामन्तकोपमम्

१ लम्बोष्ठीं
-
ख
.
। २ कौञ्चगिरावपि
-
घ
.
। ३ खारेषु
-
क
.
। ४ कश्मीरेषु
-
क
.
। ५ स्थिता
-
ख
.
। ६ पिष्टपुरे
-
ख
.
। ७ तदा
-
क
.

..?
से
-
क
.
। ९ बहुमांसां
-
क
.
ख
.
। १० शु
(
षु
?) -
ख
.
। ११ निरायासां
-
क
.
। १२ कौशिकी ।
(?)
। १३ शबलेषु
-
ख
.
।
१४ स्वर्णाकृति
-
ख
,
कृष्णाकृतिर्महातपाः
-
घ
.

र्वँराँल्लेभे
-
क
.
ख
.

ऋषिरास्ते महाभागः शरद्वान्नाम१६ गौतमः ।
तस्य यज्ञं१७ जगामाथ देवी तेन निमन्त्रिता । । १

तस्यास्तत्रागमं ज्ञात्वा सूनुः शुम्भस्य१८ वीर्यवान् ।
आजगामाशु तं देशं महिषो नाम दानवः ।

सुसंहतः पृथूरस्को महाग्रीवः सुबालधिः ।
वक्त्र
(
क्र
?)
शृङ्गः
पृथुखुरो१९ विशालोच्छ्रितमस्तकः ।

बद्धवैराशयः क्रू रो२० महासत्वोतिदुर्जयः ।
वज्रनिष्पेषपरुषं नर्दमानो महास्वनः । ।१ ५। ।
अञ्जनाद्रिसमप्रख्यो युयुत्सुर्बलदर्पितः ।
देव्याः पन्थानमावार्य२१ दानवेन्द्रसुतः स्थितः ।

विज्ञाय तस्यागमनं योगेशा२२ विन्ध्यवासिनी ।
जगाम त्वरिता तत्र यत्रासौ दानवाधमः२३ । । १७। ।
अथ दृष्ट्वा स तां देवीं क्रोधाद्रक्ततरेक्षणः ।
अभ्याजगाम वेगेन यत्नमास्थाय दानवः

उद्वालधिस्तीक्ष्णविषाणकोटिः सुपीनवक्षाः कठिनोर्ध्वकर्णः ।
अभ्यापतद् गुग्गुलताम्रनेत्रो जवेन देवीमसिताद्रिकल्पः ॥ १

तं कौशिकी वीक्ष्य तदापतन्तं दैत्येन्द्रपुत्रं महिषं सरोषम् ।
चुक्रोध ताम्रायतचारुनेत्रा स्थिता धरण्यामसुरेन्द्रहन्त्री ॥ ॥
8.68.

। ।
अभ्येत्य तां दानवराजसूनुर्बलेन मत्तः परमेण देवीम् ।
अभ्याहनद्वक्षसि लोलहारे शृंगेण शक्रायुधकर्कशेन । ।२

विषह्य तं तस्य तदा प्रहारं जग्राह शृङ्गे महिषं करेण ।
उद्भ्राम्य चोच्चैः परितः सरोषा न्यपातयद् भूमितले श्वसन्तम् ।

उद्गृह्य सा बालधिमिन्द्रशत्रोः कृत्वा च पादं शिरसि प्रसह्य

त्रिशूलमादाय बिभेद पृष्ठे व्ययोजयच्चासुभिराशु दैत्यम् ॥२३ । ।
१६ सरस्वान्नाम
-
घ
.
। १७ संज्ञां
-
क
.
। १८ जम्भस्येति पुराणान्तरसंमतः पाठः ।
१९ पृथुशिरो
-
ख

.
क्रुद्धो
-
क
.

..
मावृत्य
-
ख
.
। २२ योगेन
-
ख
.
। २३ दानवोधमः
-
ख
.
। २४ प्रगृह्य
-
ख
.,
प्रसह्यं
-
क
.

कुलिशकठिनशृङ्गं नीलजीमूतकल्पं
महिषमथ निहत्य प्रौढदर्पन्तदानीम् ।
विविधकुसुमवृष्ट्या२५ सर्वतः कीर्यमाणा
धरणिधरमगच्छत् कौशिकी सन्निवासम् ।

इति स्कन्दपुराणे महिषासुरवधो नामाष्टषष्टितमोध्यायः
व्यास उवाच
भगवन् सर्वलोकज्ञ पितामहसमद्युते

तपः कृत्वा तदा देवी पुष्कलं हिमवत्सुता ॥ १ । ।
वरं२ यथेप्सितं३ लब्ध्वा ब्रह्मणो गौरवर्णताम् ।
किमन्यदकरोद्विप्र तपसोन्ते महामुने । ।२ । ।
सोमनन्दी च शार्दूलः किमवाप वरं४ शुभम् ।
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि भक्ताय प्रणताय च५ । ।३ । ।
सनत्कुमार उवाच
नमस्कृत्य महादेवं परमं ब्रह्म शाश्वतम् ।
यं पठन्ति सदा सांख्याः७ पुरुषं पंचविंशकम्

योगिनश्चैव षड्विंशं ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः ।
प्रणम्य परया भक्त्या शिरसा तं त्रिलोचनम् । ।५। ।
गौर्या समागमो व्यास शङ्करस्य यथाभवत् ।
तत् प्रवक्ष्यामि ते८ सर्वं शृणु योगविदां वर ।

तस्मिन् हिमवतः शृङ्गे तपः कृत्वा सुदुष्करम् ।
गौराङ्गी सा तदा भूत्वा शुद्धहेमसमप्रभा ॥७। ।
दर्शने शङ्करस्याथ शर्वाणी मतिमादधे ।
मन्दरं गिरिमागम्य सहिता सोमनन्दिना । ।८। ।
२५ कुसुमवर्षैः
(?)
।
१ महाद्युते
-
क
.
। २ वरान्
-
ख
.
। ३ यथेप्सितान्
-
ख
.
। ४ रमं
-
क
.,
परं
- (?)
। ५ प्रणताय प्रियाय च
-
ख
.
। ६ नमस्कृत्वा
-
क
.
ख
.
।
ऽ
७ सांख्यं
-
ख
.
। ८ प्रवक्षाम्यहं
-
ख
.

अपश्यद्भवने भर्तुर्द्वारमूले समास्थितम् ।
नन्दिनं गणपं देवी दीप्तपट्टिशधारिणम्

ततो नन्दीश्वरं दृष्ट्वा भक्तं प्रेम्णा गिरीन्द्रजा ।
एहि वत्स चिराद् दृष्टस्त्वमित्युक्तवती तदा ॥
8.69.

नन्दी संप्रेक्ष्य तां चापि गौराङ्गीं हेमसप्रभाम् ।
हर्षेण महता युक्तः पादयोरपतद् भृशम् ॥१

प्रणम्य स तदा धीमानस्तुवत् पर्वतात्मजाम् ।
नमः सिद्ध्यै महादेव्यै रतये गतये९ नमः

त्वं क्रिया कारणं त्वं च प्रकृतिर्मुक्तिरेव च

कान्तिर्द्युतिस्तथा तुष्टिश्शान्तिः स्वस्त्ययनं११ परम्

दक्षिणा नियतिर्मृत्युः सन्ध्या विद्युदहः क्षपा ।
पृथिवी कौशिकी श्रीश्च शर्वाणी शर्ववल्लभा

गणमाता दितिश्चैव पवित्रा विन्ध्यवासिनी ।
कृष्णा कात्यायनी गौरी भूतमाता तथेश्वरी

भव देवि प्रसन्ना मे भक्तस्य प्रणतस्य च ।
अथ देवी तदा दृष्ट्वा नन्दिनं पादयोर्नतम्

प्रोवाच वरदास्मीति स च वव्रे वरं शुभम् ।
प्रसन्नां१२ नित्यमेव त्वामिच्छामि१३ वरमुत्तमम्

एवमस्त्विति सा प्रोच्य१४ प्रविवेशायतेक्षणा ।
अग्रतोस्या ययौ नन्दी सोमनन्दी च पृष्ठतः

चन्द्रलेखोभयोर्मध्ये१५ ग्रहयोरिव सा बभौ ।
दूरादेव समालोक्य देवदेवो मुदान्वितः

आजगाम महातेजाः संभ्रमोत्फुल्ललोचनः ।
पपात पादयोर्देवी देवदेवस्य धीमतः ॥
8.69.

९ त
(
ग
)
तये रतये
-
ख
.

..
र्युक्तिरेव च
-
ख
.

..
स्तुष्ट्ययनं
-
क
.
। १२ प्रसन्ना
-
क
.
ख
.

त्वमेतो
(
षो
?)
स्तु
-
ख । १४ प्रोवाच
-
ख । । ५ चन्द्रलेखा
तयोर्मध्ये
-
ख
.

अथ देवस्तदायातां देवीं गिरिवरात्मजाम् ।
समुवाच१६ सुरश्रेष्ठः समालोक्य मुहुर्मुहुः

दिष्ट्यासि१७ प्रीतवदना१८ दिष्ट्या च सफलं तपः

दिष्ट्या२० चेदं२१ वरं वर्णं गौरं कनकसप्रभम् । ।२२। ।
प्रियन्नः२२ सर्वथा देवि परमं यत्त्वमागता ।
प्रतिज्ञां पूरयित्वेह शार्दूलोयं कुतश्च ते

एवमुक्ता तदा देवी भर्त्रा प्रणयपेशलम् ।
कथयामास देवाय सर्वञ्चरितमात्मनः ॥२४। ।
देव्युवाच
प्रागहं यत्त्वया देव कृष्णवर्णेति भाषिता ।
तदा मन्युपरीताङ्गी गौरवर्णसमीप्सया । ।२५। ।
हिमवच्छिखरं गत्वा तपोहं महदास्थिता ।
चिन्तयन्ती सदैव त्वामेकपादेन संस्थिता

यस्मिन्निव दिने तत्र तपोहं समुपाश्रिता ।
तस्मिन्नेवैष शार्दूलः सोमनन्दी ममाग्रतः ।

व्यतिष्ठत महादेव भक्त्या परमया युतः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तत्तपोयुक्ताहमास्थिता

तावन्तं कालमेषोपि ममातिष्ठत् समीपतः ।
स्तब्धलाङ्गूलनेत्रास्यो निराहारो विलोकयन्

आगतस्तपसश्चान्ते ब्रह्मा मम वरप्रदः ।
तमहं पूर्वमस्यार्थे वरं संप्रार्थय

विभो२५। ।
8.69.
३

तेनायममरो देव जराशोकविवर्जितः ।
ममैवानुचरः पार्श्वे कृतो योगी च शङ्कर ।
वर्णं चेदमदरव तवादेशात२ ९ पितामहः । ।३

१६ तामुवाच
-
क
.
ख
.

दृष्ट्वा
(
ष्टा
)
सि
-
ख
.
। १८ प्रीतिवदगा
-
क । १९ फलमुत्तमा
(
मुत्तमं
?) -
क
.
। २० दृष्ट्या
-
ख
.
। २१ देवं
-
ख
.
। २२ प्रसन्नः
-
ख
.
। २३ मह्यं
-
ख
.
। २४ वरमप्राथंय
-
क
.
ख
.
। २५ विभोः
-
क
.
ख
.
। च
-
२ तवादेवा
(
तदा देवी
) -
ख
.

देवदेव उवाच
परितुष्टोस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम् ।
मृगेन्द्रोयं गणश्रेष्ठः२७ सोमनन्दी महाबलः ॥३

यादृशो मम नन्दीशस्तादृशस्ते२८ भविष्यति ।
यदन्यद् ब्रूहि तत्सर्वं करिष्यामि तव प्रिये२९ । ।३ ३ । ।
देव्युवाच
यस्मिन्देशे महादेव तपश्चरितमुत्तमम्

तं भूयोपि त्वया सार्द्धं द्रष्टुमिच्छामि शङ्कर । ।३४। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्य पार्वत्या प्रोवाच परमेश्वरः ।
रोचते चारुसर्वाङ्गि गन्तुं तत्र ममाव्यये ॥३

रम्यं तद्धिमवच्छृङ्ग तप्तं यत्र तपस्त्वया ।
नन्दिनं स तदाहूय गणपाँश्च सहस्रशः ॥ ३ ६। ।
जगाम सहितो देव्या हिमवन्तं महागिरिम् ।
देवैर्विद्याधरैस्सिद्धैर्गन्धर्वैर्मुनिसत्तमैः । ।३७। ।
वन्द्यमानोसकृद्देवः स्तूयमानश्च सर्वशः

नन्दिनः३२ पृष्ठमारूढः३३ प्रक्रीडितगणेश्वरः३४

हिमवद्गिरिमागम्य तं प्रदेशमुपागमत ।
स तं३५ शिखरमासाद्य रम्य३६ धातुविभूषितम् । ।३

तुतोष परमप्रीतो रेमे च सगणेश्वरः ।
आगतं तमथो दृष्ट्वा मूर्तिमानचलस्तदा ।
उपतस्थे महादेवं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । ।
8.69.

। ।
कृत्वा तदर्घकुण्डन्तु३७ तस्मिञ्छिखरसत्तमे ।
वरदानेन शैलेन्द्रमन्वगृहणात्३८ पिनाकधृक् ।

२७ गणाः श्रेष्ठाः
-
ख । २८ च तादृशस्ते
ख । २९ प्रियं
(?)
।
३० तपश्चरणमुत्तमम्
क।
३१ सर्वतः
-
क
। ३२ नादितं
-
क
.,
नन्दिनं
-
ख । ३३ वृषमारूढः
-
क
.
ख
.
। ३४ प्रक्रीडति गणेश्वरः
-
ख
.
। ३५ सितं
-
क
.
। ३६ रम्य
-
क
.
।
३७ वरदकुष्ठ
(?)
न्तु
-
ख

मनुगृहणात्
-
क
,  ,..
मनुगृह्य
-
ख
.

अमरो जरया त्यक्तः सर्वदुःखविवर्जितः ।
अभेद्यश्चैव वज्रेण मत्प्रसादाद् भविष्यसि

पुण्यस्त्वमचलश्रेष्ठ भविता पापमोचनः ।
गौरीशिखर इत्येव लोके ख्यातिं गमिष्यसि ।

दूरादेव नगश्रेष्ठ दृष्ट्वा त्वामुच्छ्रितं३९ जनाः ।
सवपापैर्विमोक्ष्यन्ते४० यास्यन्ति च परां४१ गतिम्

त्रिरात्रमुषितो यस्त्वामभिरुह्य शुचिव्रतः ।
दृष्ट्वा गौरीमथाभ्यर्च्य ब्राह्मणं४२ तर्पयिष्यति

नारी वाथ नरो वापि लोकं गौर्याः स यास्यति ।
यश्चेह त्यक्ष्यते प्राणान्नियमेन समाहितः ॥४६। ।
स गाणपत्यं संप्राप्य मया सार्धं चरिष्यति ।
गौर्याश्चात्रैव सान्निध्यं सर्वदा ते भविष्यति

सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा तं४३ नगश्रेष्ठं देवदेवस्त्रिलोचनः ।
पार्वत्या सहितस्तत्र परिचक्राम सर्वतः

अथापश्यच्छिलां व्यास सौवर्णां मणिभूषिताम् ।
कथयामास तां देव्यै शिलां पश्येति स प्रभुः४४

तमाह देवी देवेशमिह तप्तं मया तपः ।
प्रियमेवं४५ मम स्थानं सोमनन्दिन एव च ॥
8.69.

अथ तामनुजग्राह शिलां प्रीत्या भवस्तदा ।
शुचिरस्यां निराहारं त्रिरात्रं४६ यः४७ करिष्यति ॥५१। ।
भवेत्तप्तं तपस्तेन लोकञ्च तव यास्यति ।
एकपादेन यो मर्त्यस्तिष्ठेदेकमहः शुचिः४८

तपनाभिमुखो भूत्वा त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः ।
सोपि यास्यति ते लोकं गणपश्च भविष्यति ।

३९ तामुच्छ्रितं
-
क ख । ४० विमोक्ष्यन्ति
-
क ख । ४१ परमां
क

ब्रह्माणं
क। ४३ तमित्युक्त्वा
-
क
.
ख
-
। ४४ सत्प्रभः
-
क
.

मेतन्
-
ख
.
। ४६ निराहारः
-
क
.
टि
.,
निराहारत्रिरात्रं
-
ख
.
। ४७ यत्
-
क
.

च्छचिः
-
क
.

प्राणान् परित्यजेद्यश्च शिलायामिह दुस्त्यजान् ।
सोपि तप्ततपा भूत्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति । ।५४। ।
इमञ्च पर्वतोद्देशमास्पदं सोमनन्दिनः ।
योभिगच्छेदहोरात्रं४९ सोपि नन्दिसमो भवेत्

अथापृच्छत् पुनर्देवः पार्वतीं विचरन प्रभुः ।
कथमेतानि कुण्डानि बभूवुरिह शैलजै । ।५६। ।
एवं पृष्टा पुनर्देवी वाक्यमेतज्जगाद ह ।
यदाहमागता देव तपस्तप्तुमिह प्रभो५० । ।५७। ।
स्तनयोः५१ प्रस्रुते५२ धारे महत्यौ मे तदासकृत् ।
एते५३ ताभ्यां कृते कुण्डे सिततोये महाप्लवे५४ ।

तपस्तप्तुमलङ्करानहं त्यक्तवती यदा ।
तदा तेभ्यः स्रुता देव जलधारापतद् द्रुतम्

तथा

चेदमपां कुण्डं५६ द्वितीयं मे कृतं शुभम् ।
ब्रह्मणश्च यदा लब्धं गौरवर्णत्वमुत्तमम्र५७ । ।
8.69.

० । ।
शरीरान्मे तदा देव कृष्णा५८ कोशी५९ विनिष्क्रमत्

तस्यां६१ कोश्यां६२ समुत्पन्नमेतत् कुण्डं तृतीयकम्

अस्मिन् प्रदेशे देवेश त्वामभ्यर्च्य यथाविधि ।
हविर्भिर्मन्त्रयुक्ताभिरग्निकार्यं कृतं मया

इमानि पादपस्थानि वल्कलानि समासते ।
इदं कृष्णाजिनं शुभ्रं स्थापितं तत्६३ पुरा मया ।

अथ श्रुत्वा महादेवः पार्वत्या वचनं प्रभुः ।
प्रत्युवाच तदा देवीं प्रीत्या परमया युतः ।

स्तनतोयेन यत्६४ पूर्णे६५ तव कुण्डे शशिप्रभे ।
स्तनकुण्डेति तेनैते६६ यास्येते ख्यातिमुत्तमाम्

४९ सोभिगच्छेदहोरात्र
-
ख
,
योधितिष्ठेदहोरात्रं
(?)
। ५० प्रभुः
-
क । ५१ तयोस्तु
-
ख । ५२ प्रस्तुते
(?)
। ५३ नमे
(
इमे
)
।
-
ख । ५४ महाह्रदे
-
ख
.
। ५५ तदा
-
क
.

हीदं महत्कुण्डं । ५७ गौरवर्ण
-
मनुत्तमं
)
। ५८ कृष्ण
-
क ख
.
। ५९ कौशी
-
क
.
। ६० व्यनीष्क्रमत्
-
क
,
निरक्रमत्
?
।
६१ तस्या
(?
। ६२ कोश्याः
(?)
६३ यत्
(?)
६४ ये
-
क
.
ख
.
। ६५ पूर्णं
-
क
.
।
६६ तेनैव
-
ख
.

उपवासी नरो योत्र स्नात्वाभ्यर्च्य च देवताः ।
तर्पयित्वा पितॄन्सर्वान् ब्राह्मणान्भोजयिष्यति

तद् भवेदक्षयं तस्य गणश्चैव भविष्यति ।
अलंकारात् स्रुता६७ धारा येयं तव वरानने ।

एषालंकारधारेति नाम्ना ख्यातिं गमिष्यति ।
अस्यां स्नात्वा नरो यस्तु पितॄन्संतर्पयिष्यति

अक्षयं तद् भवेच्छ्राद्धमश्वमेधञ्च विन्दति ।
नीलतोयमिदं यत्ते महत् कुण्डं शुभोदकम्

नीलकुण्डमिति ख्यातिमेतत् सर्वत्र यास्यति ।
योस्मिन्नियमवान् स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ॥
8.69.

तस्याक्षयं भवेत् सर्वं पापेभ्यस्स६८ प्रमुच्यते ।
मृतश्च स नरो देवि यत्र तत्र यथा तथा

कौशिक्या विन्ध्यवासिन्या महागणपतिर्भवेत् ।
अग्निकार्यमिह स्नात्वा यः कुर्याद् ब्राह्मणः शुचिः

अग्निहोत्रं हुतं तेन भवेद् द्वादशवार्षिकम् ।
एवमुक्त्वा महादेवः प्रोत्थाय मुनिसत्तम

गृहीत्वा पादपस्थानि वल्कलानि तदा प्रभुः ।
नदी भवेति संप्रोच्य चिक्षेप प्रहसन्निव ॥७४। ।
तान्यभूवंस्तदा व्यास नदी स्वच्छजला शुभा

तटजैर्विविधैर्वृक्षैर्हंसचक्राह्वशोभिता७०

तामुवाच सुरश्रेष्ठः पुण्यतोयां महानदीम्

चीरेभ्यो निस्सृता७२ यस्मात् त्वमत्र सरितां वरा

लोके पुण्यतमा तस्मान्निश्चीरेति भविष्यसि

त्वयि स्नात्वा नरः क्षिप्रं सर्वपापैर्विमुच्यते७४

६७ अलंकारस्रुता
-
ख
.
। ६८ पापेभ्यश्च
-
क
.
ख
.

नदीष्वनुजलाशया
-
ख
.
। ७० सेविता
(?)
।
७१ सुपुण्यतोयवन्नदीं
-
ख
.

चीरेभ्यः प्रसृता
-
क
.
ख
.
। ७३ भविष्यति
-
क
.
ख
.

...
विमोक्ष्यते
-
क
.

पितॄन्सन्तर्पयेद्यस्तु श्राद्धं तस्याक्षयं भवेत् ।
कपिलाञ्चात्र यो दद्याद् ब्राह्मणाय समाहितः । ।७८। ।
गोसहस्रफलं तस्य भविष्यति वरानने ।
अग्रमारुह्य यस्मात्त्वमत्र तप्तवती तपः

अग्रारण्यमिति ख्यातिमेतद्यास्यति सर्वतः

महाफलं७६ महापुण्यं७७ सर्वसिद्धिप्रदं शुभम् । ।
8.69.

। ।
पञ्चयोजनसंस्थानं७८ गौरीशिखरमुत्तमम् ।
इहोपोष्य७९ शुचिः स्नात्वा८० भक्त्या परमया युतः

देहभेदं समासाद्य विमानस्थो विराजते ।
कृष्णाजिनं महापुण्यं सर्वपापहरं तव ॥८२ । ।
इदं द्रक्ष्यति यो विप्रः८१ स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ।
यत्फलं नैमिशारण्ये पुष्करेषु च यत्फलम् ।

तदेव लभते देवि दृष्टवा कृष्णाजिनं द्विजः ।
वत्स्यामि चैव सततं त्वया सार्धमिह प्रिये

आवामिह स्थितौ देवि योर्चयिष्यति मानवः ।
आवयोर्गणपो भूत्वा जगत् सर्वं चरिष्यति८२ ॥८५ । ।
एवं नगेन्द्रं स तदानुगृह्य मुनीन्द्र सार्धं गिरिराजपुत्र्या ।
देवैस्ससिद्धैरनुगम्यमानः शर्वः पुनर्मन्दरमाजगाम

इति स्कन्दपुराणे देवीसमागमे कोशीशिलास्तनकुण्डाजिनगौरी८३ शिखरवरप्रदानं८४ नाम
ऊनसप्तति८५ तमोध्यायः
व्यास उवाच
स गत्वा मन्दरं भूयो गिरिपुत्र्या सह प्रभुः ।
यच्चकार महादेवस्तन्मे ब्रूहि महामुने । । १ । ।
७५ सर्वशः
-
क
.
। ७६ महत्फलं
-
क
.
ख
.
। ७७ महत्
पुण्यं
-
क
.
ख
.
। ७८ संख्यातं
-
क
.
ख
.
। ७९ इहापोष्य
-
क
,
इहोपाष्य
-
ख
.

..
.
स्त्वान्तु
-
क । ८१ विप्र
. -
ख
.
। ८२ स विचरिष्यति
-
क
.
। ८३ गौर्याः
-
ख
.
। ८४ समाप्तं
-
ख
.
। ८५ अष्टषष्टि
-
क
.

सनत्कुमार उवाच
मन्दरं गिरिमागत्य१ पार्वत्या सहितो हरः ।
रेमे हिरण्मये दिव्ये सर्वरत्नविभूषिते

चारुसोपानसंकीर्णे चित्रपट्टशिलातले ।
तस्मिन् पुरवरे श्रेष्ठे मनसा निर्मिते तदा ।

गणेश्वरैर्महायोगैर्नन्दीश्वरपुरोगमैः ।
सिद्धैर्मुनिवरैश्चैव सेव्यमानो जगत्पतिः

उवास सहितो देव्या वन्द्यमान२स्तथैव च ।
तस्यैवं दीव्यतो व्यास देवदेवस्य धीमतः

सहस्राक्षः शशाङ्कश्च वायुश्चैव तदा गताः ।
समागम्य पुरद्वारं दृष्ट्वा ते नन्दिनं स्थितम्

ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा शङ्करं सं४ दिदृक्षवः

यथा पश्याम देवेशं नन्दिन् तत्कर्तुमर्हसि । ।७। ।
अथ नन्दी समागत्य द्वारमूले समास्थितः ।
शम्भोर्निवेदयामास त्रीन्देवान् तु समागतान् ॥८। ।
विशन्त्विति समाज्ञप्ते देवदेवेन नन्दिनि

विविशुस्ते त्रयो देवाः शङ्करस्यान्तिकं तदा

प्रणम्य सहितास्तस्थुः पश्यन्तो वरदं विभुम्

अथ तान्प्राह लोकेशः शिरोभिः प्रणतान् स्थितान् । ।
8.70.

का वः९ कर्तव्यता देवाः किमर्थं यूयमागताः ।
ब्रूत दास्यामि तत्सर्वं यद्यन्मृगयथामराः१०

अथ देवः सहस्राक्षो वचः प्रोवाच शङ्करम् ।
हिरण्यकशिपुं हन्तुमसुरेन्द्रं महाबलम्

यच्चकार वपुर्विष्णुर्नारसिंहं भयानकम् ।
तं हत्वापि स दैत्येन्द्रं विष्णुः परबलार्दनः ॥१ ३।

...
मागम्य
,
ख
.

न
(
न्द
)
मान
-
क
.
। ३ समागत्य
-
क
.
। ४ शङ्करस्य
-
क
.
ख । ५ दिदृक्षया
(? )
। ६ समागम्य
-
क
.
। ७ नन्दिनः
-
क
.
।
८ वदनं
(
विभो
?) -
ख
.
। ९ च
-
ख
.

मृगयतामराः
-
क ख

तद्रूपं नैव११ सन्त्यज्य स्वं वेषमकरोद्१२ विभो ।
तेन रूपेण देवेश क्रूरेणापि हितेप्सुना

न वयं निर्वृता भूत्वा त्रासात्तिष्ठाम शंकर ।
स यथा सिंहरूपं तत्परित्यजति माधवः ॥ १ ५। ।
प्रसादं नस्तथा कर्तुमर्हसि त्वं सुरोत्तम ।
अथ प्रोवाच तं शक्रं देवदेवः पिनाकधृक् ॥१

सिंहरूपं यथा शक्र विष्णुस्त्यक्ष्यति भीषणम् ।
करिष्यामि तथा शक्र व्येतु ते मानसो ज्वरः

अथ वायुस्तदा१३ देवं व्यज्ञापयत शंकरम् ।
अशरीरो यथा न स्यां तथा मे कर्तुमर्हसि ।

श्रुत्वा पवनविज्ञप्तिं देवस्तस्मै त्रिलोचनः

शरीरं सुमहत् प्रादाद्येनासौ मूर्तिमानभूत् । ।१ ९। ।
विज्ञापितं शशाङ्केन ततो व्यास महात्मना ।
दक्षेणाहं पुरा शप्तो यक्ष्मदेहो भविष्यसि ॥
8.70.

।
स यथा यक्ष्महीनः स्यां प्रसादं मे तथा कुरु ।
विज्ञप्तिं१५ शशिनः श्रुत्वा देवस्तस्मै वचः१६ प्रभुः

इदं१७ प्राह महातेजाः शशिने प्रणताय तु ।
तपः कृत्वा प्रभासे त्वं यक्ष्यहीनो भविष्यसि ॥२२। ।
इति लब्ध्वा वरं सर्वे त्रयोपि सुरसत्तमाः ।
वायुसोमसहस्राक्षाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे ।

व्यास उवाच
भगवन्स कथं तेन नरसिंहेन सूदितः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः किंप्रभावश्च सोभवत् ।
किं वीर्यं१८ किं तपश्चास्य शंसैतत् पृच्छतो मम

११ तद्रूपमेतत्
-
ख
.
। १२ स्ववेषमकरोद्
-
ख
.,
स्वं वेषं नाकरोद्
(?)
। १३ स्तथा
-
ख
.
।
१४ श्रुत्वा विज्ञप्तिमेतस्य तस्मै देवस्त्रिलोचनः
-
ख
.
। १५ विज्ञप्तं
-
क
.
ख
.
। १६ वरं
-
क
.
ख
.
। १७ इमं
-
क
.
ख
.
। १८ किं वयाः
-
क
.
ख
.,
किं वीर्यं
(?)

सनत्कुमार उवाच
दितिर्नामाभवत् पत्नी कश्यपस्य१९ प्रजापतेः ।
दक्षस्य दुहिता व्यास२० सा जज्ञे तनयद्वयम् ।

हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं कनीयसम् ।
अभिषिक्तः स दैत्यानां राजाभूद् ब्रह्मणा पुरा

दानवानामथेन्द्रत्वे विप्रचित्तिर्महाबलः ।
सहस्राक्षश्च देवानामेतदिन्द्रत्रयं बभौ ॥२७। ।
अथ तेषां तदा व्यास त्रैलोक्यं संप्रशासताम् ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः शक्रराज्यजिहीर्षया ॥२८। ।
त्रैलोक्यमात्मसात् कर्तुं मतिं तपसि सन्दधे ।
स गत्वा दक्षिणामाशां श्रीपर्वतसमास्थितः

तपस्तीव्रं महत्तेपे दैत्यराजो महाबलः ।
स्वरक्तेन जुहावाग्नौ संमिश्राः समिधश्चरून्

8.70.

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बो दिवा सूर्यार्पितेक्षणः ।
एकपादोनिमेषश्च सोतिष्ठत् कृतनिश्चयः ॥३

द्वे सहस्रे तदाब्दानां दिव्यानां स्थितवान्बली ।
महता तपसा तस्य त्रैलोक्यं संप्रचुक्षुभे२२ ॥३२। ।
अथाभ्येत्य सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा कमलवाहनः ।
इष्टं२३ वृणु वरं राजन्निति प्रोवाच सादरम्

तं दृष्टत्वा दैत्यराजस्तु ब्रह्माणं वरदं प्रभुम् ।
वरं प्रार्थितवान् व्यास शृणु यादृशमीप्सितम ॥३४। ।
भगवन्यदि तुष्टोसि वर एषोस्तु२४ मे विभो ।
अमरः स्यामवध्यश्च जराहीनो महाबलः

न शस्त्रेण२५ नचास्त्रेण न रात्रौ न दिवा तथा

नैवार्द्रेण न शुष्केण न पुंसा२७ न च योषिता२८ ।

१९ काश्यपस्य
-
क
.
। २० तात
-
घ
.

.
श्चरु
-
क
,
..
श्चरं
(
श्चिर
?) -
ख
.
। २२ संप्रवक्षते
-
ख
.
। २३ इदं
-
क
.
।
२४एषोस्ति
-
ख
.
। २५ न मन्त्रेण
-
क
.
ख
.

...
थवा
(?)
। २७ पुंसा
-
क
.
। २८ योषितां
-
क
.

अब्रवीत्२९ सोन्तरं व्रह्मा३० स चैनं समभाषत ।
अतश्च योन्यथा मृत्यु३१र्भविष्यति स मे प्रभो

एवमस्त्विति तं प्रोच्य ब्रह्मा सुरवरोत्तमः ।
जगामात्मपुरं३२ क्षिप्रं शान्तः प्रीतः पितामहः

सोपि सर्वासुरश्रेष्ठो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
जित्वा शक्रं स्वयं राज्यं चकार दितिनन्दनः

त्रैलोक्यमात्मसात् कृत्वा जित्वा सर्वान्दिवौकसः ।
आत्मनैवाभवच्छक्रः स्वयं वायुः स्वयं यमः ।
धनेशो वरुणो वह्निस्सर्व एवाभवत् स्वयम् ॥
8.70.

प्रणमध्वं यजध्वं मां ब्रह्माहं सपुरन्दरः ।
इति प्राह ऋषीन्सर्वान्सिद्धान्विप्रांश्च सोसुरः

व्यास उवाच
श्रीपर्वत इति प्रोक्तो यस्त्वया३३ मुनिसत्तम ।
कथं श्रीपर्वतोसौ वै३४ किं पुण्यं तत्र किं फलम्

सनत्कुमार उवाच
हन्त३५ ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि सुव्रत ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यत्र तेपे महत्तपः

गिरौ तस्मिन्महापुण्ये देवदेवो बृषध्वजः ।
उमया सहितो देव्या रेमे नित्यं महाद्युतिः

तिष्ठतस्तत्र३६ देवस्य देवी गिरिवरात्मजा ।
तपःसिद्धान् महायोगान्३७ ज्वलनादित्यवर्च्चसः

कृत्वा प्रदक्षिणां३८ शम्भोस्सप्रणामं महामुने ।
गच्छतस्तान्मुहुर्दृष्ट्वा पप्रच्छ भुवनेश्वरम्

२२ सोब्रवीत्
-
ख
.

.
ब्रह्मन
-
ख
.
। ३१ अधश्चोर्ध्वं न मे मृत्यु
-
घ

...
मात्मपरं
(
पदं
)
?-
ख
.
। ३३ यत्त्वया क
.
ख
.
। ३४ सोवै
(
पर्वतोसौ
वै
?) -
क
-
ख
.
। ३५ अहं
-
क
.
ख
.

..
स्तस्य
-
क
.

.
महायोगी
(
गा
?)
-
क
.
ख । ३८ प्रदक्षिणं
-
क
.
ख
,

क एते देव संसिद्धा योगीशास्त्वां प्रणेमिरे ।
ततो देवः प्रहस्यैनामुवाच परमेश्वरः ।

योगसिद्धा महात्मानो योगे पाशुपते स्थिताः ।
य इहाराध्य मां देवि जहुः प्राणान्नरोत्तमाः ॥४८। ।
त एते सिद्धदेहार्थाः३९ स्वछन्दगतिचारिणः ।
मोक्षसिद्धेः परां४० निष्ठां गन्तारः परमं पदम् ।

अथ सञ्चिन्त्य सुचिरं विस्मयायतलोचना ।
देवं प्रोवाच शर्वाणी वचः परमपूजितम् ॥
8.70.

यथाहमपि देवेश प्राप्नुयां सिद्धिमीदृशीम्

करिष्यामि तथा यत्नमेषा चास्मि गता विभो ।

ततः कृत्वा श्रियो रूपं देवी परमशोभना

महत्तत्र तपस्तेपे सहस्रं परिवत्सरान् ।

देवश्चास्या वरं प्रादात्तैः समानं४३ महाद्युतिः ।
कृत्स्नस्याध्यात्मतन्त्रस्य४४ मया प्रोक्तस्य भामिनि ।

महायोगेश्वरी सिद्धा परार्थज्ञा भविष्यसि ।
अयञ्च पर्वतः श्रीमान्नाम्ना तव भविष्यति४५ ।

श्रीपर्वत इति ख्यातश्चित्ररूपविभूषितः ।
समन्ताद्योजनशतं महापुण्यो भविष्यति । ।५५। ।
इहागम्य च यो देवि त्वां मां च गिरिनन्दने

शुचिः स्नात्वा४८र्चयेन्मर्त्त्यः स लोकं मम यास्यति४९

यस्त्विह५० त्यक्ष्यते प्राणाञ्छ्रीगिरावचलोत्तमे ।
त्रिनेत्रः कामगो भूत्वा गाणपत्यमवाप्नुयात्५१ । ।५७। ।
इहागत्य च ये शैलं करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ।
शर्वायतनसंयुक्तं५२ भविष्यन्ति च५३ ते गणाः

३९ एते सिद्धाश्च देहार्थाः
-
ख
., ...
र्वा
(
र्षा
)
-
क
.
। ४० मोक्षसिद्धिपरां
-
क
.,
सिद्धिं
-
ख
.

..
मीदृशं
-
क
.,
...
मीश्वरीं
-
ख । ४२ परमशोभनं
-
ख
.
। ४३ समं स
-
क
। ४४ मन्त्रस्य
-
क । ४९ भविष्यसि  क
.
ख । ४६ द्रुमविभूषितः
-
ख
.
। ४७ नन्दिनि
(?)
। ४८ स्नातो
-
ख
.
। ४९ मम लोकं च यास्यति
-
ख
.
। ५० यश्चेह
-
ख
.
। ५१ स गाणपत्यमाप्नुयात्
-
क
.
। ५२ सर्वायतन
-
संयुक्तं
-
ख
.
। ५३ हि
-
क

अतिशयरमणीये सिद्धसंघैरुपेते
सुरभिकुसुमचित्रे श्रीगिरौ ये पुमांसः ।
व्यपगतमलदोषा मां प्रपश्यन्ति शुद्धा
वियति विहगयुक्तैस्ते विमानैः प्रयान्ति ॥५

इति
स्कन्दपुराणे श्रीगिरिवरप्रदानं५४ नाम सप्ततितमो५५ ऽध्यायः