स्कन्द पुराण · अध्याय 8.4

अध्यायाः ३१ - ४०
सनत्कुमार उवाच
एतस्मिन्नन्तरे देवो देवीमाह गिरीन्द्रजाम् ।
व्रजाम दातुं यक्षाय वरं भक्ताय भाविनि । । १ ॥
भक्तो मम वरारोहे तपसा दग्धकिल्बिषः ।
अर्हो१ वरमसौ लब्धुमस्मत्तो२ भुवनेश्वरि । ।२ । ।
एवमुक्त्वा ततो देवः सह देव्या जगत्पतिः ।
जगाम यक्षो यत्रास्ते कृशो धमनिसंततः ।
दिव्यं चक्षुरदाच्चैव३ येनापश्यत् स शंकरम् । ।३ ॥
सनत्कुमार उवाच
अथ यक्षस्तदा व्यास शनैरुन्मील्य लोचने ।
अपश्यत् सगणं देवं वृषकेतुमुपाश्रितम्४ । ।४। ।
देवदेव उवाच
वरं ददामि५ ते पूर्वं त्रैलोक्ये नर्शनं तथा ।
सारत्वं च शरीरस्य पश्य मां विगतज्वरः ॥ ५। ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स लब्ध्वा तु वरं शरीरेणाक्षतेन च६ ।
पादयोः प्रणतस्तस्थौ कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । । ६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२८ मापुरन्ते - घ. ।
१ अहो - घ. । २ लब्धमस्मत्तो - घ । ३ त्तस्मै - घ. । ४ वृषं श्वेतमपाश्रितम् - घ. । ५ ददानि - घ. । ६... णेक्षितेन च - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
उवाच च तदेशेन७ वरदोस्मीति चोदितः ।
भगवन् भक्तिमव्यग्रां त्वय्यनन्यां८ विधत्स्व मे । ।७॥
अन्नदत्वं च लोकानां गाणपत्यं९ तथाक्षयम् ।
अविमुक्ते च ते स्थाने वसेयं१० सर्वदा यथा ।
एतमिच्छामि११ देवेश दत्तं वरमनुत्तमम् । ।८। ।
देवदेव उवाच
जरामरणसंत्यक्तः सर्वशोकविवर्जितः१२ ।
भविष्यसि गणाध्यक्षो वरदः सर्वपूजितः । ।९। ।
अजय्यश्चापि सर्वेषां योगैश्वर्यसमन्वितः ।
अन्नदश्चापि१३ लोकेभ्यः क्षेत्रपालो भविष्यसि । ।8.31.१ ० । ।
महाबलो महासत्वो ब्रह्मण्यो१४ थ मम प्रियः ।
त्र्यक्षश्च दण्डपाणिश्च महायोगी तथैव च । । १ १। ।
उद्भ्रमः संभ्रमश्चैव गणौ ते परिचारकौ ।
तवाज्ञया करिष्येते लोकस्योद्भ्रमसंभ्रमौ । । १ २॥
सनत्कुमार उवाच
एवं स भगवान् व्यास यक्षं कृत्वा गणेश्वरम् ।
जगाम धाम देवेशः१५ सह तेन सुरेश्वरः१६ ॥१ ३ ॥
अथ दृष्ट्वा ततो देवीं देवदेवो वृषध्वजः ।
तप्यतो मन्दरस्याशु वरदानार्थमब्रवीत् । । १४। ।
देवदेव उवाच
देवि फुल्लारविन्दाक्षि गमिष्यामि सुमध्यमे ।
मन्दरं पर्वतश्रेष्ठमनुग्रहवरेप्सया । ।१ ५॥
सभार्यः ससुतश्चैव स हि मां ससुहृज्जनः ।
प्रपन्न१७ स्तापस१८ श्रेष्ठो मन्दरः पर्वतोत्तमः । । १६ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
७ तदा तेन - घ. । ८... त्वयि नाथे - घ । ९ सोनपत्यं - घ. । १० पश्येयं - घ. । ११.. .दिच्छामि - घ- । १२ लोकविवाजितः - घ. । १३ अर्थदश्चापि - घ. । १४ मम च - घ. । १५ वामदेवेश - क. घ. । १६ नरेश्वरः - घ. । १७ प्रसन्न - क. । १८ तपसां - घ., तपतां? ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
अद्य वर्षसहस्राणि पञ्च दिव्यानि पार्वति ।
तप्यते तपतां श्रेष्ठो मयि सर्वात्मभावतः१९ ॥१७। ।
देव्युवाच
नय मामपि देवेश मन्दरं चारुकन्दरम् ।
न रंस्येहं२० विना देव त्वया सर्वजगत्पते । । १ ८॥
ततो देवः प्रहस्यैनामुवाच परमेश्वरः ।
अविमुक्तं न मोक्तव्यं कथं त्वं यातुमिच्छसि२१ ॥१ ९॥
देव्युवाच
इह चैव निवत्स्यामि२२ गमिष्यामि च मन्दरम् ।
अविमुक्तमिदं स्थानं ततो देव भविष्यति२३ । ।8.31.२ ० ॥
देवदेव उवाच
एवमेतद् वरारोहे यथा वदसि पार्वति ।
ऐश्वर्यात्२४ सर्वगा२५ हि त्वं यथाहं२६ देवि सर्वशः । ।२ १ ॥
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवो वृषमारुह्य सर्वगम् ।
सोमः सनन्दी सगणो२७ मन्दरं प्रययौ हरः ॥२२ । ।
स गत्वा२८ भुवनेशानस्तप्यमानं परं तपः ।
अपश्यन्मन्दरं तत्र दृष्टवा चैन२९ मुवाच ह । ।२३ ॥
वरदोस्मि गिरीशान३० तुष्टस्ते तपसा३१ भृशम् ।
वरं वृणु यथेष्टन्त्वं सर्वं तत्३२ प्रददामि३३ ते । ।२४। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तश्शर्वेण दृष्ट्वा त्रिभुवनेश्वरम् ।
सोमं सनन्दिनं चैव प्रणम्य वृषवाहनम् ॥ २५। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१८ तपसा श्रेष्ठो मयि सर्वात्मभावितः क। २० वत्स्येहं घ । २१ मर्हसि घ। २२ न वत्स्यामि घ। २३ अविमुक्तं ततो देव भविष्यति न संशयः - घ । २४ ऐश्वर्यं - घ. । २५ सर्वगं - घ । २६ त्वं - घ । २७ नन्दिस्सगणो - क. ख. । २८ गत्वा तु - घ. । २४१ चैव - क. । ३०... स्मीति गिरिश - घ. । ३१ तपसानेन ते - क., तस्येद्य (तुष्टोद्य?) - घ, । ३२ तत् सर्वं - घ. । ३३... नि - क. ख. घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
पुनः पुनर्हरं दृष्टवा देवीञ्चैव पुनः पुनः ।
पुनः पुनर्गणञ्चैव३४ नन्दिनञ्च३५ ननाम सः । । २६ ॥
तं तथा व्याकुलं दृष्टवा हर्षजास्राविलेक्षणः३६ ।
वरेणच्छन्दयामास भूय एव हरो गिरिम् । ।२७ ॥
देवदेव उवाच
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरदोहं तवाचल ।
यथेष्टं दातुमिच्छामि वरं वरय भूधर

मन्दर उवाच
भगवन् यदि तुष्टोसि देवदेव जगत्पते ।
मयि ते वासिच्छामि सोमस्य सगणस्य च । ।२९। ।
इच्छामि देवदेवेश पादस्पर्शेन ते सदा३७ ।
पवित्रीकृतमात्मानं सोमेन सगणेन च

नान्यं वरमिहेच्छामि३८ त्वत्तो देव जगद्गुरो ।
एष एव वरो मह्यं दीयतां भुवनेश्वर । । ३१ । ।
सनत्कुमार उवाच३९
एवमस्त्विति तं४० प्राह मन्दरं वरदस्तदा४१ ।
सनन्दी सह देव्या च निवत्स्यामि सदा त्वयि । ।३ २ । ।
त्वं चापि भूभृतां श्रेष्ठो जरामरणवर्जितः ।
अभेद्यश्चैव वज्रेण मत्प्रसादाद् भविष्यसि ॥३ ३ ॥
रम्यश्च सर्वभूतानां हेमरत्नविभूषितः ।
अप्सरोगणसंकीर्णः सुरसिद्धनिषेवितः४२ । ।३४॥
सनत्कुमार उवाच
ततोसृजद् गृहं४३ तत्र जाम्बूनदमयं महत् ।
मनसातिगुणं व्यास४४ न तेनास्ति४५ समं क्वचित् ॥३५। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३४.. गणानां च - ख. । १५ गणेश्वरं - ख. । ३६.,. णं - क. ख. । ३७ तेजसा - घ. । ३८ नचान्यं वरच्छामि - ख. । ३९ देवदेव - घ. । ४० त ? - घ । १ चारुकन्दरम् - क. । ४२ सिद्धचारणसेवितः - ख. । ४३ सद्म चाप्यमृजत् - क, स्वयमेवासृजत्सद्म - ख । ४ गुणैर्युक्तं - ख. । ४५ न ते तेन - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
न तादृग् ब्रह्मणोप्यस्ति४६ किमुतान्यस्य कस्य४७चित् ।
तेजसा वर्ष्मणा कान्त्या वृषनाम्नातिविश्रुतम्४८ ॥३ ६ ॥
व्यास उवाच
भगवन् ब्रह्मणः सूनो सर्वयोगेश्वरेश्वर ।
न मे तृप्ति४९स्त्वयाख्याते५० देवदेवस्य५१ च चेष्टिते५२

स वृषो दयितश्चैव वाहनत्त्वं५३ महाबलः ।
केनागमन्महाशब्दो महेशस्य महात्मनः

कस्य पुत्रः कस्य नप्ता कथं जज्ञे ५४ तथैव च ।
किं तपः किं फलं तस्य एतदिच्छामि वेदितुम्

अभवज्जलदः पूर्वं वाहनं रुद्रवल्लभम् ।
स५५ कथं तत्५६ परित्यज्य वृषभे मतिमादधे५७ । ।8.31.४० । ।
सनत्कुमार उवाच
पुरा वेदः५८ सुतो जज्ञे ब्रह्मणः प्रथमोद्भुतः५९ ।
द्वितीयश्चैव यज्ञोभूत् तं च लोके६० न्ययुंजत६१ । ।४१ ॥
स लोकाप्यायनकरः प्रयुक्तो ब्रह्महणा स्वयम् ।
प्रजा विवर्द्धयिषता६२ नावर्द्धयदशेषतः

।
-- - । ।४३ । ।
यज्ञ उवाच
भगवन् लोकसिद्ध्यर्थं प्रयुक्तोहं६३ स्वयंभुवा ।
न च मेस्ति तथा वीर्यमन्यमिच्छ६४ नमस्तव । । ४४। ।
देवदेव उवाच
जीमूतो भव लोकानां तव सिद्धिर्भविष्यति ।
ततोमृताभिरद्भिस्त्वं लोकान् संवर्धयिष्यति । ।४५॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४६ सर्वलोकेषु - ख. । ४७ रमणीयं भवेत् - ख । ४८ रम्यं दिव्यगुणादपि - ख. । ४९ मूर्ध्नि - ख. । ५० ख्यातं - ख. । ५१ सांप्रतं - ख. । ५२ चेष्टितम् - क. । ५३ धारणत्व - घ. । ५४ यज्ञे - घ. । ५५ तत्, ५६ स - घ. । ५७ वाहनं वृषभं भजत् - ख. । ५८ देव - घ. । ५९ परमाद्भुत् - घ. । ६० परमात्मा - घ. । ६१ लोकोभ्यपूजयत् - घ. । ६२ लोकवृ? ।.., ६३ यं - घ. । ६४ मुषु - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
यज्ञ उवाच
जीमूतत्वं यदि मम लोकसिद्धिकरं शुभम् ।
अस्मद्भवन्तं पृष्ठेन वहेयं विद्युतालय (?) । ।४६ । ।
--- - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । ।४७। ।
आत्मानमथ स ज्ञात्वा नातितेजसमच्युतः ।
तताप सुमहद् व्यास तपो यज्ञः सुदुश्चरम्६५ । ।४८। ।
अथ तुष्टस्तदा देवः शर्वो६६ यज्ञस्य सुव्रत६७ ।
उवाच वरदोस्मीति स वव्रे वरदं वरम्६८ । ।४९ । ।
यथाहं६९ यज्ञभावेन७० वहामि त्वां महाप्रभ७१ ।
तथैव जलदत्वेपि७२ वहेयं त्वाह७३ मव्ययम्(?) । । 8.31.५० । ।
सनत्कुमार उवाच
एवमस्त्विति सं७४ प्रोच्य वाहनत्वे व्यकल्पयत्७५ ।
जीमूतं७६ व्यास भगवान् यज्ञमूर्तिमतिप्रभम् । । ५१ । ।
यदा तु यजतो व्यास दक्षस्य सुमहात्मनः ।
शिरश्छिन्नं शरेणाशु यज्ञस्यामिततेजसः ।
तदा शिरस्कं७७ तं यज्ञं वाहनत्वादपानुदत७८ । ।५२ ।
व्यास उवाच
कथं यज्ञं स दक्षस्य भगवानाहनच्छुभम्७९ ।
कारणं चात्र किं विप्र येन तं हतवान् प्रभुः । ।५३ । ।
सनत्कुमार उवाच
शापः पूर्वं समाख्यातः कारणं मुनिसत्तम ।
इदञ्च शृणु मे भूयो विस्तरेण पुरातनम् । ।५४। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
६५ सुदुस्तर - घ. । ६६ स (भ) वो - क, सर्वो - घ. । ६७ तत्सुतः - ख. तः - क. । ६८ वरमुत्तमं - ख, विपुलं - घ. । ६९ यदा - ख । ७०.. पि - घ, ति - क ख । ७१. ५ प्रभुम् - क. ख.,... भो - ख. । ७२ वरमिच्छामि - घ.. । ७३ वहेयमह... - क, भद्र... - घ. । ७४ स - ख, त - घ. । ७५ तं ह्यकल्पयत् - ख, ... नं चेति? - घ. । ७६ जीवितं - ख । ७७ शिषः क्षतं - घ । ७८ वदद्भृश - ख., नं दुपान्वदत् - घ. । ७९... हनत् सुतं - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
पुरा हि ब्रह्मणो वक्त्रात् क्षुवतोभिविनिःसृतः८० ।
बद्धगोध्वांगुलित्रश्च शरी तूणी शरासनी । ।५५ ॥
खङ्गी८१ किरीटमाली च कुण्डली८२ कवची८३ तथा ।
महोरस्को महोत्साहः पुरुषः काञ्चनप्रभः

क्षुप इत्येव नाम्ना तं ब्रह्मा स्वयमभाषत ।
तमिन्द्रो वरयामास राजानं भुवि८४ लोकपम् ॥५७। ।
सोब्रवीद्यदि मे वज्रमायुधं स्वं८५ प्रयच्छसि ।
ततः स्यां भुवि राजाहं नान्यथा रोचते मम८६ । । ५८। ।
इन्द्र उवाच
चिन्तितं करमेतत्ते वज्रमेष्यति८७ नान्यथा ।
एवं भवतु भद्रं ते भव राजा प्रजाहितः । ।५९। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी राजा भुवि बभूव ह ।
च्यावनिश्च८८ दधीचोस्य८९ सखा समभवत्तदा । ।8.31.६० ॥
स तेन सह संगत्य९० सुखासीनो वरासने ।
चक्रे कथा विचित्रार्थाः प्रीयमाणः पुनः पुनः

अथाभवत्तयोर्व्यास रागो जातिकृतः पुनः९१ ।
क्षत्रं९२ श्रेष्ठं न वा श्रेष्ठं ब्रह्म श्रेष्ठं न वेति९३ च

क्षुपोब्रवीत् क्षत्रमिति दधीचो ब्रह्म चेति९४ ह९५ ।
अथू तां९६ कारणे९७ चोभौ९८ न न्यवर्तत९९ कश्चन ॥६३ । ।
अथ तीक्ष्णतया चैव तपोधिकतया१०० तथा ।
ब्राह्मणत्वस्य चाग्र्यत्वात्तथा दैवकृतेन च । । ६४। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८० भुवि निः सृतः - घ. । ८१ शृंगी - क । ८२ कवची - ख । ८३ कुं डली - ख. । ८४ भूमि - क । ८५ त्वं - क. । ८६ मम रोचते - घ. । ८७ वज्रमेष्यति क., वर यास्यति - घ. । ८८ च्यावनेश्च -? । ८९ दधीचस्य? । ९० संगम्य - ख. । ९१ प्रभः - ख । ९२ क्षेत्रं - क. ख । ९३ नचेति - घ. । ९४.. वेति - क. । ९५ च - ख. घ. । ९६ नाब्रूतां - ख । ९७ कारण - घ. । ९८ चोभे - क. ख ९१ प्रवर्तत - घ व्यक..? - क, व्यवर्तन ( त) - ख । १०० वयोधिकतया - क ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
कुद्धो दधीचस्तं व्यास वामहस्तेन मूर्धनि ।
आजघान महातेजा वज्रेणातडयत्१०१ स च१०२

वज्रेण स द्विधा छिन्नः शक्रमाह्वयदव्ययः ।
सोवदत् त्वं१०३ महायोगः१०४ शक्तः१०५ सन्धातुमात्मना१०६ । ।६६ ॥
स्वं देहं१०७ स तथाभूतं१०८ दधीचो योगमायया ।
सन्धयामास१०९ शर्वञ्च शरणं समपद्यत । । ६७। ।
स सुरेश्वरमाराध्य प्राप्यावध्यत्वमुत्तमम्११० ।
वज्रास्थित्वमभेद्यत्वमजरत्वञ्च शङ्करात् ॥६८। ।
सर्वभूतानुकम्पित्वं महायोगित्वमेव च ।
पुनरागात् क्षुपं द्रष्टुं पुनः सख्यमभूत्१११ तयोः ॥ ६९। ।
रागो जातिकृतो यश्च पूर्ववत् स११२ बभूव ह ।
वामपादेन चाप्येनं क्षुप स समताडयत्११३ ॥8.31.७० । ।
पुनश्च वज्रमादाय स चैनमहनत्तदा ।
न चार्तिं न व्यथां तस्य११४ तद्वज्रमकरोन्मुने ॥७१ । ।
अवध्यत्वमथो११५ ज्ञात्वा क्षुपस्तस्य महात्मनः ।
नारायणं समासाद्य वरार्थं समराधयत्११६

वरदोस्मीति तुष्टेन११७ विष्णुना स च११८ चोदितः ।
प्रोवाच प्रणतो विष्णुमिदं व्यास महामनाः११९ । ।७३ । ।
क्षुप उवाच
दधीचो नाम विप्रर्षिरवध्योक्षय एव च ।
सखा मम हृषीकेश स च मामाह नित्यदा१२० । ।७४। ।
बिभेम्यहं न देवस्य राक्षसस्यासुरस्य वा ।
पिशाचस्याथ यक्षस्य वयसो मानुषस्य वा१२१ । ।७५ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१०१ वक्रेणा ताडयत् - क. । १०२ तदा - घ. । १०३... त्तं - घ. । १०४ महायोगं - घ. । १०५ शक्रः - घ. । १०६ महात्मनः - क. । १०७ स्वदेहं - ख., स - घ । १०८ त्यक्ता - क.. भूत्वा - ख., श्रुत्वा - घ. । १०९ सांत्वयामास - घ. । ११० तं वरेश्वरमाराध्य संप्राप्य वरमुत्तमम् - घ. । १११ संख्यमभूत् - घ. । १] २ सं - क. घ. । १ । ३ समभिताडयत - ख. । ११४ चास्य - ख. । ११५ मयं - ख. । ११६ वरार्थमतपत्तपः - ख., समवारयत् - घ. । ११७ तुष्टोस्मि - ख. । ११८ स तु - घ., सम... - ख. । ११९ महातपाः - घ. । १२०. नामहनत्सदा - घ. । १२१ च - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
बिभेमीति यथा ब्रूयात् तथा त्वं१२२ कर्तुमर्हसि१२३ ।
एवमुक्तो नरेशेन१२४ स विष्णुर्लोकभावनः ॥७६ । ।
तथास्त्विति च तं प्रोच्य दधीचस्याश्रमं ययौ ।
स१२५ प्रविश्याश्रमं व्यास दधीचेनाभिपूजितः

अभिवाद्याञ्जलिं कृत्वा दधीचमिदमब्रवीत् ।
भगवन् ब्रह्मणश्रेष्ठ पितामहसमद्युते ॥७८। ।
वरमेकं वृणेहं यं तं१२६ भवान्दातुमर्हति१२७ ।
प्रसादितोहं विप्रेन्द्र क्षुपेण शुभकर्मणा

वरदोस्मीति चाप्युक्तो वरं वव्रे महामुने ।
प्रोक्तं त्वया बिभेमीति ब्रूहि तन्१२८ मदनुग्रहात्

अभयं सर्वभूतेभ्यो१२९ ब्राह्मणस्य न संशयः ।
अवध्यश्चापि सर्वेषां महायोगबलान्वितः । ।८ १ ॥
अभीतस्त्वं१३० तथाप्यद्य मदर्थं वद तत्१३१ प्रभो ।
दधीचश्चैव१३२ मुक्तोपि१३३ विष्णुना मधुरं तदा

उवाच न बिभेमीति भूयो भूयो जनार्दनम् ।
नाहं वक्ष्ये बिभेमीति नोक्तं नाप्युच्यते मया । ।८३ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तश्चक्रपाणिश्च्यावनिं१३४ क्रोधमूर्च्छितः१३५ ।
उवाच चक्रमुद्यम्य भयमस्य विदर्शयन् ॥८४। ।
एवमेव हि कर्तव्या ये भूत्वा१३६ बलवत्तराः ।
अस्वामिन इव प्रेम्णा ब्रुवते१३७ दुर्बलं जनम्१३८ । ।८५ ॥
न चेद् द्रक्ष्यसि१३९ भीतोस्मीत्येतच्चक्र१४० ततस्तव ।
सुनसं शिर आदाय१४१ महीं सं प्रापयिष्यति

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२२ तत्तथा - घ. । १२३ मर्हति - घ. । १२४ नरेन्द्रेण - घ । १२५ सं - ख. । १२६ त्वत्तः - ख, तद् - क., स - ख. । १२७ मर्हसि - क ख । १२८ वाक्यन्त (वाच्यन्तद्?) - ख. । १२९ सर्वभूतानां: - ख. । १३०... श्च - क.,... तोपि - ख. । १३१ त्वं वद - ख. । १३२ स्त्वेव... - ख. । १३३ वै - क. । १३४ दधीचं - घ. । १३५ मूर्छितः - घ । १३६ भूता - घ. । १३७ विब्रूते - घ. । १३८ बलं - घ. । १३९ न च वक्ष्यामि - घ. । १४० एव चक्रं - ख । १४१ सनसं सुमुखं तस्य - ख., नृशंस शिवया ( शिरआ?) - घ. मुखमादाय - ख. । ४२ स - घ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
दधीचिरुवाच१४३
किं वृथा चक्रमुद्यम्य विष्णो त्वं१४४ क्लेशमिच्छसि१४५ ।
नाहं चक्रस्य ते गम्यः१४६ प्रसादात् त्र्यम्बकस्य तु

किन्तु जिज्ञासया यामि लोकपालशरण्यताम् ।
तेषां निष्क्रियतां ज्ञात्वा ततो यास्यामि१४७ शंकरम् । ।८८॥
एवमुक्त्वा च्यावनिस्तु प्राद्रवद् वरुणं प्रति ।
शरणं तं प्रपन्नश्च सं१४८ प्रादादभयं१४९ प्रभुः । ।८९॥
तत्र विष्णोश्च देवस्य वरुणस्य च धीमतः ।
युद्धं समभवद् घोरं बहूनब्दान् विभीषणम्

निगृहीतेथ१५० वरुणे च्यावनिर्यममभ्ययात्१५१ ।
स चाप्यभयद१५२ स्तस्मै१५३ विष्णुना निर्जितो युधि

ततोग्निमभ्ययाद्१५४ व्यास सोपि तेनाभिनिर्जितः ।
ततः स मुष्टिमादाय कुशानां च्यावनिस्तदा१५५

स्वमाश्रममुपागम्य तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत ।
जिज्ञासार्थं लोकपालानहं शरण मेयिवान्१५६

अबलास्ते च सर्वेपि मय्येव बलमुत्तमम् ।
अद्य गर्वञ्च दर्पञ्च बलं यच्च१५७ तवाद्भुतम्१५८ ।
तत्सर्वं नाशयिष्यामि तिष्ठेदानीं जनार्दन

सनत्कुमार उवाच
ततो युद्धं समभवत् तुमुलं लोमहर्षणम् ।
नारायणस्य च व्यास च्यावनेश्च महात्मनः । ।९५॥
यान्यस्त्राणि शरा ये च नारायणकरच्युताः ।
योगेन तान् दधीचोसौ कुशमुष्टौ न्ययेशयत् । ।९६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१४३ च्यावन (नि) उ - क. । १४४ त्वं विष्णो - क. । १४५ क्लिश्यसेनघ - ख., श्चकं समर्चसि - घ. । १४६ मन्यः - घ. । १४७ ध्या... - क. घ., ध्यायामि - ख । १४८ प्रसादादभयं - क., १४९ प्रददावभत्यं - ख. । १५० तु - ख. । १५१... गाद् - ख १५२ चास्याभयाद् - क ख. । १५३ श्चास्य? । १५४?.. गाद् - ख. । १५५ श्शुभः - क.,... ने स्थितः - घ. । १५६ मीयिवान् - घ. । १५७ यत्ते - ख. । १५६ तदाद्भुतम् - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ततो विष्णोर्योगबलाद् गात्रेभ्यः संप्रजज्ञिरे ।
देवा युयुधिरे सर्वे१५९ विष्णुना सह दंशिताः ॥९७। ।
तानप्यशेषतः सर्वान् सायुधान् सह वाहनैः ।
कुशमुष्टौ स१६० संक्रुद्धो विष्णुवर्जं१६१ न्यवेशयत् । ।९८॥
ततस्सर्वामरैर्व्यास कुशमुष्टौ१६२ प्रवेशितैः ।
योगेन तेजसा चैव दधीचेन महात्मना

विष्णुं संविग्नरूपं१६३ तु कोपावेशात् प्रमोहितम् ।
तत्रागम्य स्वयं ब्रह्मा तदा वचनमब्रवीत् ॥ 8.31.१०० । ।
किन्तवानेन गोविन्द तथा यत्नेन१६४ सदद्विजे१६५ ।
कृतेनाथ१६६ दधीचस्य शर्वाल्लब्धवरस्य तु । ।१ ०१ । ।
किन्न वेत्सि यथा ह्येष प्रसादात् पारमेश्वरात् ।
अवध्यत्वं सुयोगित्वं गुणैश्वर्यत्वमेव च । । १० २। ।
वज्रास्थिसारताञ्चैव लब्धवान् स्वयमीश्वरात् १६७ ।
न चैवं१६८ त्वद्विधा देव ब्राह्मणेषु विकुर्वते । ।१ ०३ । ।
तस्मादाशु१६९ निवर्तस्व क्षमयैनं१७० द्विजोत्तमम् ।
ततो ब्रह्मवचः१७१ श्रुत्वा स विष्णुर्लोकभावनः । ।१ ०४॥
योगेन तद्बलं ज्ञात्वा दधीचस्य महात्मनः१७२ ।
क्षामयामास१७३ विप्रेन्द्रं स्वं चावासमथाभ्यगात् ॥ १० ५। ।
ब्रह्मापि तमृषिं सान्त्व्य१७४ पूजयित्वा त्रिलोकपः१७५ ।
जगामादर्शनं व्यास सह सर्वामरैस्तदा ॥ १ ०६॥
दधीचोपि महातेजास्तपस्तेपे स्वकाश्रमे१७६ ।
महादेवप्रसादार्थमुग्रं वाय्वम्बुभोजनः१७७ ॥ १ ०७। ।
अथास्य युक्तस्य तदा तपसा भास्करद्युतेः ।
तुतोष भगवान् त्र्यक्षस्तुष्टश्चैवाब्रवीदिदम् ॥ १ ०८। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१५९ तत्र - घ. । १६० सु - क घ. । १६१ चक्र - घ. । १६२ मुष्टि... - क. । १६३ संविघ्नरूप - घ । १६४ क्लेशेन - ख. । १६५... द्विजः- क. । १६६ कृतेनास्य- ख । १६७... स्त्वयमीश्वरात्-ख. । १६८. ख - क. । १६९ तस्मादेव - ख. । १७० क्षामयैनं - क. । १७१ ब्रह्मणो वचनं - ख. । १७२ च शंकरात् - क । १७३ क्षमयामास - घ. । १७४ शान्त्वा - घ. । १७५ च लोकपः - घ. । १७६ स्वके... - ख. । १७७... भोजनम् - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
देवदेव उवाच
च्यावने तपसानेन तव तुष्टोस्मि सुव्रत ।
ब्रूहि यत्ते भिलषितं कृतमेव हि तन्मया । । १ ०९। ।
दधीचिरुवाच१७८
भगवन् यदि तुष्टोसि यदि देयो वरश्च मे ।
इच्छामि विष्णुना सार्धं सर्वान्देवाँस्त्वया जितान्१७९ ॥8.31.१ १० । ।
सनत्कुमार उवाच
ततः प्रहस्य वरदो दधीचमृषिसत्तमम् ।
एवमस्त्विति तं प्राह प्रणतार्तिहरो हरः । । ११ १। ।
तस्मिन्दत्ते१८० तदा तेन त्र्यम्बकेण वरे शुभे ।
अमन्यत स्थितं१८१ वैरं क्षुपेण सह वै ऋषिः

ध्यायन्तं तं१८२ तथा दृष्ट्वा भगवान् गोवृषध्वजः ।
उवाच वरमन्यञ्च१८३ ब्रूहि विप्र ददामि ते१८४ ॥१ १३ ॥
दधीचिरुवाच
यस्मात् स्थितमिदं१८५ वैरं वरदानात् तव१८६ प्रभो ।
इह तस्मात्तव स्थानं नाम्नैतेन१८७ भवत्वज ॥ १ १४॥
देवदेव उवाच
स्थानेश्वरमिति ख्यातं१८८ नाम्नैतत्१८९ स्थानमुत्तमम् ।
भवितृ१९० क्रोशपर्यन्तं नानापुष्पलताकुलम् ॥१ १ ५। ।
अत्र योभ्यर्चयेन्मां तु परं१९१ नियममास्थितः ।
त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् स्नात्वा नद्यां तु मानवः ॥ ११६ । ।
ब्राह्मणं१९२ भोजयित्वा च चरुं१९३ धर्मेण संयुतः१९४ ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो१९५ मम लोकमवाप्नुयात्१९६ ॥१ १७॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१७८ दधीच उ - घ. । १७९ सर्वे देवास्त्वया जिताः - घ. । १८० तस्मिन्नुक्ते - घ. । १८१ स्थिरं - क. ख. । १८२ ध्यानतस्तं - घ. । १८३... मन्यच्च - क. ख घ. । १८४... न्ददामि - क., ददानि - क. ख. घ. । १८५ स्थिरमिदं - घ. । १८६ भुवि - घ. । १८ ऽ नाम्ना तेन - घ. । १८८ देव स्यानेश्वरमिति - घ. । १८९ नाम्नैव - घ. । १९० भवेच्च - ख, भवतु - घ. । १९१ सदा - घ । १९२ ब्राह्मणान् - घ. । १९३ वरं - घ. । १९४ संयुतं - क. घ. । १९५ स सर्वपापनिर्मुक्तो - क. । १९६ रुद्रलोकमवाप्नुयात् - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
स्थाणुतीर्थं१९७ च भवितृ तथैतत्१९८ पापनाशनम् १९९ ।
अश्वमेधफलं ह्यत्र स्नातः प्राप्नोति पुष्कलम् । ।१ १८। ।
अयञ्चापि वटः श्रीमान् स्थितोहं यत्र सांप्रतम् ।
वरं दातुं मदाख्यानो नाम्ना स्थाणुवटो महान्२०० । । ११ ९॥
भविष्यति न सन्देहः फलञ्चाप्यस्य२०१ मे शृणु ।
योत्र तिष्ठेदहोरात्रं संयतो२०२ नियताशनः२०३ । । 8.31.१२० । ।
चीर्णं स्वयं भवेत्तेन स्थाणुव्रतमनुत्तमम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो२०४ गणपस्स२०५ भवेन्मम । । १२१ । ।
अकम्पनो नाम महान्२०६ महायोगबलान्वितः ।
यश्च प्राणान्नियमवान् यमवानथवा२०७ पुनः ॥१ २२॥
परित्यजेत मनुजस्तस्य पुण्यफलं महत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः२०८ सर्वबन्धविवर्जितः२०९।
गणोश्वरो२१० नन्दिसमः स मे भवति सर्वगः२११ ॥ १२३ । ।
स्थानेश्वरे यस्त्विह चैकरात्रं२१२ स्थित्वा क्षपेत्२१३ सर्वमशेषतो हि ।
स सर्वपापप्रविमुक्तचेता२१४ गणेश्वरो मे भवितातिभीमः२१५ । ।१ २४। ।
इति स्कन्दपुराणे क्षुपदधीचविवादो नाम२१६ एकत्रिंशत्तमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
एतस्मिन्नेव काले तु व्यास दक्षः प्रजापतिः ।
अयजत् सोश्वमेधेन राजा प्राचेतसात्मजः१ । । १ ॥
तत्र देवनिकायानां भागधेयानि सर्वशः ।
हव्यवाहस्तदा तत्रा२वहन्मन्त्रैस्समीरितः३ ॥२ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१९७ स्थानं... - घ. । १९८ तवैव - क. । १९९... नात् - घ. । २०० भवेत् - ख. । २०१ स्यापि - घ. । २०२ वाग्यतो - ध. । २०३ नियतासनः - घ. । २०४ स सर्वपापनिर्मुक्तो -?, २०५.. श्च -? २०६ गणो - ख. । २०७ यत्नवान् सर्वथा - घ. । २०८ सर्वपातकनिर्मुक्तः - क. । २०९.. .बन्धनवर्जितः - घ. । २१० महेश्वरो - घ. । २११ नित्यशः - घ. । २१२ यस्त्दिमेकरात्रं - घ. । २१३ पठेत् - घ. । २१४.. .देहो -ख. २१५ स तेन - ख. । २१६ दधीचमाहात्म्ये त्रिंशोध्यायः - घ ।
१ प्रचेतसात्मजः - घ. । २ तत्र - घ. । ३ .. स्समाहितः - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
वहन्तं४ तमपश्यच्च५ देवी गिरिवरात्मजा ।
अनुस्मरन्ती तद्वैरं शापकारणमेव च । । ३ । ।
उवाच चैनं गिरिजा बोधयन्ती पुरातनम् ।
श्लिष्टं मधुरया वाचा कारणेन समन्वितम् । ।४। ।
त्वं देवः सर्वदेवानां गतिश्च७ शरणं तथा८ ।
त्वया विना कथं यज्ञो९ वर्तते सर्वदेवप । । ५ ॥
देवानां भागधेयानि वहत्यग्निरयं भव१० ।
नायं तव महेशान किं कारणमतिद्युते । । ६। ।
न साम्ना सिध्यते कार्यं११ विक्रमेण विना प्रभो ।
अयं मूढोवलिप्तश्च राजा प्राचेतसात्मजः । ।७ । ।
अनुस्मरन् पूर्ववैरं नैव दास्यत्यशासितः ।
दधीचस्य वरश्चापि त्वया दत्तस्तदा१२ प्रभो ।
तस्यायमागतः कालस्तदर्थेन१३ विधीयताम्१४ । ।८। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तदा व्यास भगवान् वृषभध्वजः ।
उवाच प्रहसन् देवीं पिता तव शुचिस्मिते ॥९। ।
पूर्वजन्मनि सुश्रोणि प्रजापतिसुतः शुभे ।
मम त्वं भावविज्ञानं कुर्वती१५ देवि भाषसे । ।8.32.१ ० । ।
नहि दुःखं पितुर्लोके कश्चिदिच्छति भामिनि१६ ।
एवमुक्ता तदा व्यास१७ देवेन विमलात्मना

ललाटे भृकुटीं१८ कृत्वा ततो देव्यायतेक्षणा ।
क्रोधात्१९ करेण नासाग्रं संममर्द शुचिस्मिता ॥ १२ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४ तं वहन्तं - घ. । ५ अपश्न्ती - घ. । ६ श्लक्ष्णं - घ. । ७ त्वं गतिः ख । ८ शरणार्थिनां - घ. । ९ जज्ञे - क । १० तव - घ । ११। साम्ना सर्वंसुराध्यक्ष-- घ। नाम्ना - क, नाम्ना - क, न सत्वो - घ. । १२ स्वयं - ख. । १३ स्तदा तेन - घ., तदोर्ध्वेन - क । १४ -विधीयते - घ. । १५ कुर्वन्तो - ख. । १६ भाविनि - घ, । १७ देवी - घ. । १८ भ्रुकुटी - क। १९ क्रुद्धा - घ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तस्यां संमृद्यमानायां नासिकायामतिप्रभा ।
जज्ञे स्त्री भृकुटीवक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा त्रिलोचना
बद्धगोधांगुलित्रा च कवचा२० बद्धमेखला

सखङ्गा सधनुष्का च२१ सतूणीरा२२ पताकिनी ।
द्वादशास्या दशभुजा तनुमध्या तमोनिभा२३ ॥१४। ।
घनस्तनी२४ पृथुकटी नागनासोरुरव्यया२५ ।
भद्रकालीति तां प्राह देवीं देवी२६ शुभानना२७ । ।१ ५॥
ततोब्रवीत् तदा देवमेषा सृष्टा मया प्रभो ।
त्वमप्यन्यं सृज गणमनुरूपं नमोस्तुते ॥१ ६॥
ततो देवस्तदा स्कन्धं स्वमवैक्षत भास्वरम्२८ ।
तस्माज्जज्ञे पुमान् दिव्यस्त्रैलोक्यं प्रदहन्निव२९ । । १७। ।
भृकुटीभूषितास्यश्च३० बद्धगोधांगुलित्रवान् ।
कवची बद्धतूणीरः३१ शरी खङ्गी शरासनी ॥ १८। ।
त्र्यक्षश्चतुर्भुजश्चैव३२ वज्रसंहननो युवा ।
स सृष्टः३३ प्रणतो भूत्वा हरिर्नाम्ना३४ गणेश्वरः ॥ १ ९। ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं सहोमया ।
आज्ञापय सुरेशान यत् कर्तव्यं मया विभो । ।8.32.२ ० ॥
ततस्स भगवानाह३५ हरिं तं गणनायकम् ।
प्राचेतससुतस्यास्य३६ यज्ञं गच्छ विनाशय ॥२ १ ॥
भद्रकाल्या सहाशु त्वमेतत् कृत्यं गणेश्वर३७ ।
ततः स३८ भगवान् देवो गणेशान्३९ कामरूपिणः४० । ।२२ । ।
स्वगात्रेभ्योसृजद् धीमान्४१ नाना४२ रूपधरान् गणान् ।
पस्पर्श बाहुं४३ सम्यक् च४४ तस्मा४५ ज्जाता महाबलाः४६

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२०. सकवचा? । २१ च सवाहा - घ. । २२ सतूली च - घ । २३... तिमोहिनी - ख । २४ तुंगस्तनी - घ । २५ नागपासवरायुधा - घ. । २६ देव - घ. । २७. नाम् - घ. । २८ स्त्रमैक्षत सुभासुरम् - क., स्वभाश्वरं - ख., प्रभाश्वरं - घ. । २९ संहरन्निव - क. । ३० भ्रुकुटीभूषितास्यश्च - क ख. । ३१ च - घ. । ३२... श्च सुभुजश्चैव - क ख. । ३३ संतुष्टा - घ. । ३४ हरिर्नाम - घ. । ३५ भगवान्देवो - ख. । ३६ प्रचेतससुतस्यास्य - घ. .. स्येम - क । ३७. नवेश्वर - ख । ३८ ततोस्य - क. । ३९ गणेश - ख., गणेशः - घ. । ४०. णं - ख. । ४१ भीमान् - घ. । ४२ नाम्ना - घ. । ४३ बाहून् -घ. । ४४ तु - क. । ४५ तस्मि (न्) - क. ख. घ. । ४६ महात्मनः - क., ना - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
कोट्यस्ता नवतिश्चैव शतञ्चैव तदा प्रभोः४७।
स ताँश्चोवाच४८ भगवान् यज्ञं प्रमथतानघाः । ।२४। ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्तौ तेन सैन्येन महताभिसमावृतौ ।
जग्मतुः सागरोन्नाद४९ मेघाशनिनिनादितैः५० ॥२५। ।
देवोपि सह पार्वत्या रैभ्याश्रमसमीपतः५१ ।
स्थित्वापश्यद् गणेशानां कर्म तद् यज्ञनाशनम् । ।२६। ।
सनत्कुमार उवाच
वृक्षाः कनखलेयास्तु गङ्गाद्वारसमीपगाः ।
सुवर्णशृंगश्च गिरिर्मेरुपर्वतसन्निभः ॥२७। ।
तस्मिन् प्रदेशे दक्षस्य यज्ञोसावभवत्तदा५२ ।
गणेश्वरबलं चागाद् भीमं कालीपुरोगमम्

ते संप्राप्य महाभागाः सर्वे दीप्तानलप्रभाः ।
ऊचुस्तं यजमानञ्च ऋत्विजोथ मुनीन् सुरान् ॥२९। ।
वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्य परमात्मनः ।
इहाभिलिप्सवः प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान् । ।8.32.३ ० । ।
तपसा यज्ञभागार्हा बलेन५३ नियमेन वा५४ ।
ऐश्वर्येणाथ योगेन५५ येन तेन पुरो हि वः५६ । ।३ १॥
सर्वञ्चास्मास्वपि हि तद्५७ वयमप्यंशभागिनः५८ ।
अथ चेत् स्वामिनो देवास्तेन भागार्हतां गताः । ।३ २॥
स्वामित्वे च बलं हेतुस्तपो वा नात्र संशयः ।
अस्मास्वेवोभयं तच्च स्वामित्वं तेन नो वरम् । ।३ ३ ॥
अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः ।
भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । ।३४॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४७ प्रभो - क .घ । ४८ सर्वांश्चोवाच - क. । ४९ सागरैर्नादैः - घ. । ५० विनादितैः - क., तौ - क., नी (नौ?) - ख. । ५१ वैश्वानरसमप्रभः - घ. । ५२ यज्ञोयमभवत्तदा - क. । ५३ बलेना - घ. । ५४ च - घ. । ५५.. .भियोगेन - घ. । ५६ वयं सुराः - घ. । ५७ चास्मासु पिहितं - घ. । ५८ तद्वयं ह्यंशभागिनः - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तं ब्रूत यो ज्ञापयति वेत्स्यामो हि वयं ततः ।
एवमुक्तास्तु हरिणा सर्वे देवपुरस्सराः

ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं वो भागं प्रति गणेश्वराः५८ ।
मन्त्राप्यूचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः

येन प्रथमभागार्हं६० नायजध्वं महेश्वरम् ।
मन्त्रैस्ते प्रोच्यमानापि नैव भागान् ददुर्यदा

तदा यातास्ततो मन्त्रा ब्रह्मलोकं सनातनम् ।
ततः शक्रादयो देवाः सर्वे ऊचु६१र्गणेश्वरान्

त्यक्त्वा (?) - - - - - ।
युष्मान्निहन्मो विक्रम्य सर्वानेवागतान् युधि

तेषां सगर्वं६२ तद् वाक्यं श्रुत्वा हरिरमित्रजित् ।
उवाच प्रहसन् सर्वानिदं वचनसूर्जितम्

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः६३ ।
यस्मात् प्रसह्य तस्माद्वो नाशयाम्यद्य गर्जितान्६४

ऋत्विग्भिर्भागधेयैश्च सह यज्ञेन चोद्यतः६५ ।
येषां च लवत्ता६६ वस्तान् सर्वान्६७ नाशयाम्यहम्

एवमुक्त्वा स तेजस्वी हरिभद्रः प्रतापवान् ।
भद्रकाली च संक्रुद्धा अभिदुद्रुवतुः६८ सुरान्

गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः ।
प्रस्थात्रा६९ सह होतार७०मश्वं७१ चैव गणेश्वराः । ।४४॥
गृहीत्वा कुपिताः सर्वे गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः ।
यजमानञ्च पाशेन बद्ध्वा निन्युर्यथासुखम् । ।४५॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
५९ महेश्वराः - ख. । ६० प्रमथभगार्हं - ख । ६१ सर्वानूचु - क. । ६२ सवर्गं - क. । ६३... दर्पितैः? ६५ गर्वितान्? ६५ चोदितः - घ. । ६६ यद्बलं यत्तपो वापि - घ. । ६७ तत्सर्वं - घ. । ६८.. .वभिदुद्रुवातुः- क. । ६९ प्रस्तोत्रा - ख. । ७० होत्रा च - घ. । ७१ मखं - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
वेदीमन्ये७२ कुशानन्ये७३ स्रुचोन्ये चमसान् परे७४।
व्यनाशयँश्चिक्षिपुश्च शालाश्चान्येभ्यदीपयन्७५ । ।४६। ।
हरिभद्रोपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः७६ करम् ।
व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् । ।४७ ॥
भगस्य नेत्रे पूष्णश्च दशनान् रुषिताननः७७ ।
धनुष्कोट्या समाहत्य७८ मिषतां७९ संन्यपातयत्८०

विष्णोश्चक्रं च तद् घोरं युगान्तादित्यवर्चसम्८१ ।
व्यष्टम्भयददीनात्मा करस्थं न चचाल ह

तुषिताँश्च तथा८२ देवानुद्युक्तान् युद्धलालसान् ।
वायव्यास्त्रेण संहत्य पृथिव्यां तान्न्यपातयत् । ।8.32.५ ० । ।
अन्याँश्च देवान् देवोसौ सर्वान्८३ युद्धाय८४ संस्थितान् ।
मोहनेनास्त्रवर्येणे८५ समोहयदनिन्दितः ॥५ १ ॥
राजानश्चापि ये केचित् तत्रायाता दिदृक्षवः८६ ।
तान्सर्वानस्त्रवीर्येण स्वगृहाननयद् बलात् ॥५२। ।
तद् प्रविध्वस्तकलशं भग्नयूपसतोरणम् ।
प्रदीपितमहाशालं दृष्टवा यज्ञोभिदुद्रुवे । ।५३ ॥
तं तदा मृगरूपेण धावन्तं गगनं प्रति ।
हरिः शरं स सन्धाय८७ विशिरस्कमथाकरोत् ॥५४। ।
शरं चापरमादाय८८ वीरभद्रः प्रतापवान् ।
पलायमानं तं यज्ञं ससार मृगरूपिणम् ।
नक्षत्रसमतां यातुं द्वाबद्धं वीतमभ्यगात् । ।५५ ॥
सनत्कुमार उवाच
एवं ते८९ निकृता९० व्यास गणैः काल्या तथैव च ।
हरिणा चैव देवेन सर्वे९१ शरणमागताः । ।५६॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
७२... मध्ये - ख. । ७३... मन्ये - क. । ७४... नपि - क. । ७५... न्यदीपयन् - क. । ७६... स्यामुच्चतः- घ । ७७ कुपिताननः - घ. । ।३८ महासत्व - घ । ७९ मिथस्तां (न्) - घ. । ८० सन्यवारयत् - घ. । ८१ सन्निभम् - क. । ८२ ततो - घ. । ८३ स तान् - ख., यज्ञ - घ. । ८४ कौशल्य - घ., युद्धसमु- त्थितान, - ख. । ८५... वीर्येण क. ख. घ. । ८६ तत्र तत्र समागतान् - घ. । ८७ समाधाय - क. घ., समादाय - ख. । ८८ सशरं चाप - घ., शरंचापं स - ख । ८९ निर्गता - घ । ९० गणैभद्रा - क सर्वेवै त्रिदिवौकसः - घ. । ९१ तं सर्वे - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तान् प्रपन्नान् तदा सर्वान् देवान्९१ समुनिलोकपान् ।
हरिः काल्या सहैवाह गच्छध्वं सोममव्यम् ।
प्रसादयध्वं देवेशं ततो वो भविता शमः९२ । ।५७। ।
सनत्कुमार उवाच
त एवमुक्ता९३ हरिणा जग्मुर्देवं प्रमन्यवः ।
प्रसादयितुमव्यग्रा दुःखशोकसमन्विताः

ततस्ते नातिदूरे तु९४ साम्बं९५ सगणमीश्वरम्९६ ।
अपश्यन्त९७ महात्मानः९८ सर्वे तद्गतमानसाः ॥५९। ।
ते तं दृष्ट्वा प्रणम्योच्चै९९ स्तुष्टुवुर्दीप्ततेजसम् ।
वाग्भिराहवनीयाभिः१०० कृत्वा ब्रह्माणमग्रतः ॥ 8.32.६० । ।
देवा ऊचुः
नमस्ते सुरशत्रुध्न सुरयज्ञप्रमर्दक१०१ ।
महायज्ञ महासत्व महाक्रतुशतस्तुत । ।६१॥
नमो यज्ञविनाशाय वेदसर्वस्वदाय१०२ च ।
शिपि१०३ विष्टकृते विष्णोर्नरसिंहाभिघातिने । । ६२। ।
मन्दराद्रिनिवासाय१०४ शुभसर्वस्वदाय च ।
महाविमानयानाय ऋतुविघ्नकराय च । ।६३ । ।
मन्त्रान्तः करणयैव१०५ मन्त्रव्रतकराय च ।
पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहराय च । ।६४॥
विष्टम्भनाय शक्रस्य विष्णोश्चक्रस्य चैव हि ।
नमो यज्ञप्रणेत्रे च१०६ यज्ञोत्पत्तिकराय च ॥ ६५। ।
वरदानाधिगम्याय१०७ ब्रह्मणो जनकाय च ।
व्याघ्रचर्मभृते तुभ्यं१०८ कृष्णचर्माम्बराय च । ।६६॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
९१ सदेवान् - ख., सर्वांश्च - ख. । ९२ समः - घ., मम - क. । ९३ एवमुक्तास्तु घ. । ९४ तं दुरारोहं - घ. । ९५ सोमं - घ. । ९६ शरणमीश्वरम् - घ. । ९७... न्त - घ. । ९८... नं - घ. । ९९ प्रणम्योचुऽ - घ. । १०० रादरणीयाभिः - घ., रावाहनियाभिः - क., संस्कृतयुक्ताभिः - घ. । १०१... प्रवर्तक - क. घ. । १०२ देवसर्व- स्वदाय - घ. । १०३ शिखि... - ख, शिबि., - क. । १०४ मन्दरेन्द्रविनाशाय - क. घ. । १०५ मन्त्रान्त... - घ. मन्त्रार्क... - ख. । १०६ यज्ञप्रणेतुश्च - क. । १०७ . दिगम्याय - घ. । १०८ चैव - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
नमः स्रग्वरमालाय नरपित्रे तथैव च ।
उत्पादकाय विष्णोश्च जयाय विजयाय च । ।६७। ।
नमो मन्युविनाशाय वीरभद्रप्रजाय च ।
नमो हर्षाय कोपाय१०९ गणेश्वरसृजे नमः । । ६८ । ।
नमो देवानुतापाय मृगबाणार्पणाय११० च ।
नमस्ते भगवन् देव नमस्ते भगवञ्छिव ॥६९। ।
नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते लोकभावन१११ ।
त्वया सृष्टमिदं विश्वं११२ यज्ञो देवाश्च यज्ञहन् ।
प्रसीद मा क्रुधोस्माकं मा नः कृत्वा विनाशय । ।8.32.७० । ।
सनत्कुमार उवाच
य इमं पठते नित्यं प्रयतः११३ प्रातरुत्थितः ।
न तस्य विघ्नरूपाणि कदाचित् संभवन्त्युत । ।७१ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेशस्तदा११४ तान् स्तुवतः स्थितान् ।
उवाच प्रहसन्११५ वाक्यं सर्वात्मा सर्वभावनः११६ । ।७२॥
देवदेव उवाच
नाहं क्रुद्धो भवन्तो मे नित्यमेवातिवल्लभाः११७ ।
क्रुद्धे हि मयि युष्माकं न स्याज्जीवं११८ क्षणान्तरे । ।७३ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा तदा देवः सुराणां हितकाम्यया ।
प्रावेशयत् सुरान् सर्वान् ततस्तान् योगमायया११९ । ।७४। ।
स्वे शरीरे महादेवो विस्मापयितुमोजसा ।
ते प्रविष्टास्तदा देहमीश्वरस्य१२० महात्मनः ॥७५। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१०९ रूपाय - ख. । ११० मृगमाणार्पणाय - ख- । १११ सर्वभावन - घ. । ११२ सर्वं - घ. । ११३ नियतः - ख । ११४ सदा - घ । ११५ च महादेवः - घ. । ११६ सर्वान्देवान् समागतान् - क. । ११७ नित्यमेव हि वल्लभाः - ख. । ११८ भ्रंस्याज्जीवं - घ.,... व्यं - घ. । ११९ प्रवेशयमास तदा योगेनापि- बलीयसा - घ. । १२०... मुमेशस्य - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सप्तलोकसमायुक्तमपश्यन् जगदद्भुतम्१२१ ।
ते परिभ्रम्य१२२ ताँल्लोकान् कृत्स्नान् सर्वे भयान्विताः१२३ । ।७६ ॥
पञ्चाक्षं गणपं वीरं तत्रापश्यन् समागताः१२४ ।
तेन ते सुरशार्दूलाः१२५ सर्वे ह्यूर्ध्वमतन्द्रिताः१२६ ॥७७। ।
आक्षिप्तास्तन्मुहूर्तेन लोकमन्यमुपागताः ।
अपश्यंस्ते महाभागा नगरं सूर्यसन्निभम् । ।७८। ।
स्फाटिकेनातिमहता प्राकारेणाभिसंवृतम् ।
शृंगैश्च विविधैश्चित्रैर्मणिहेमोज्ज्वलैः शुभैः१२७ । ।७९ ॥
ततोपरमपश्यँस्ते तन्मध्ये सुरसत्तमाः ।
सप्तयोजनकोटीकं१२८ समन्तान्नगरं शुभम् । ।8.32.८० । ।
राजतेनावृतं दिव्यं प्राकारेणेन्दुवर्चसा ।
तस्य मध्ये परं चोर्ध्वं१२९ षट्कोट्या१३० विस्तृतं पुरम्

जाम्बूनदमयेनैव प्राकारेण१३१ सुसंवृतम् ।
तस्य मध्ये१३२ ततश्चान्यत्१३३ पंचकोटी१३४ प्रमाणतः

इन्द्रनीलोपलेनैव प्राकारेण समावृतम् ।
तस्य मध्ये ह्यपश्यंस्ते विबुधा१३५ मुनिसत्तम१३६ । ।८३ ॥
चतुर्योजनकोटीकं विस्तारायामतः समम्१३७ ।
वैदूर्योपलयुक्तेन१३८ प्राकारेणाभिसंवृतम्

नगरं तस्य मध्ये च त्रिकोटीयोजनं१३९ शुभम् ।
सर्वरत्नविचित्रेण प्राकारेणाभिसंवृतम् । ।८५ । ।
तेषां मध्ये जनपदाः सर्वदुःखविवर्जिताः ।
शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिरयौवनाः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२१... मपश्यँश्च जगत्ततः - घ. । १२२ परिभ्राम्य - ख. । १२३ ममार्द्दिताः - ख. । १२४ समागतं - घ. । १२५ गणशार्दूलाः - ख. । १२६ वै सूर्यवर्चसः - घ । १२७ सुशोभितमनोहरं - घ. । १२८ कोट्या वै - घ. । १२९ चान्यं - घ. । १३०... कोटी - घ. । १३१ प्राकारेणैव - ख.,... णाति (भि)... - घ. । १३२ तस्योर्ध्वत? - घ. । १३३.. .श्चास्यां - घ. । १३४... कोट्या - घ. । १३५ विविधान् - घ. । १३६... मान् - घ. । १३७ शुभम् - घ. । १३८ वैडूर्योपलयुक्तेन - क. । १३९... कोटीयोजनं - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
क्षुत्पिसाविनिर्मुक्ता१४० रोगशोकविवजिताः१४१ ।
अमरा जरया१४२ त्यक्ता नित्यं मुदितमानसाः ॥८७। ।
दीर्घिकाभिर्विचित्राभिर्वापीभिश्चाप्यलंकृताः१४३ ।
वक्षैर्नानाविधैश्चित्रैः सदा पुष्पफलोपगैः । ।८८। ।
सर्वभक्षान्१४४ प्रसूयन्ते वृक्षास्तत्रापरे शुभाः ।
अपरे चाप्यलंकारान्१४५ सर्ववासांसि चापरे । ।८९॥
अपरे सर्वपुष्पाणि सर्वाण्येव फलानि च ।
सर्वभावाँस्तथा चान्ये मधु चामाक्षिकं१४६ शुभम् ॥8.32.९ ० ॥
अपरे क्षीरिणस्तत्र वृक्षा व्यास महाप्रभाः ।
क्षीरं क्षरन्ति ते नित्यं सर्वे१४७ गव्यं१४८ समन्विताः१४९ । ।९ १ । ।
सर्वा मणिमयी भूमिः शुभा काञ्चनवालुका१५० ।
उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरि१५१ प्रस्रवणानि च । । ।९२॥
न तेषु क्रोधो लोभो वा युद्धं द्वेषोथ मत्सरः ।
न मोहो१५२ नैव च स्तम्भो न दोषास्तत्र चापरे । ।९३ । ।
तस्य मध्ये पुरं चान्यद् द्विकोटीविस्तृतं शुभम् ।
पद्मरागमयेनैव प्राकारेण परिष्कृतम् । । ९४। ।
ईदृशानि पुराणि स्म व्यतिक्रम्य सुरास्ततः ।
कोटीयोजनविस्तीर्णं समन्ताद् वह्निनावृतम् । ।९५। ।
संवर्तकानलाकारं दुर्निरीक्ष्यं पुरं महत् ।
अद्वारं ददृशुर्दिव्यमनन्तं ते सुरोत्तमाः । । ९६। ।
दृष्टवा जग्मुः परं१५३ चैव विस्मयं भयमेव च ।
तान् भीतवदनान् व्यास वेपमानान् सुरेश्वरान् ।
पञ्चाक्षो गणपः प्राह मा भीर्भवतु वः सुराः ॥९७। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१४० विमुक्ता हि - क. घ. । १४१ रागलोभविवर्जिताः - घ । १४२ अजरा अमराः - ख, अजरा - घ. । १४३ चप्यालंकृतं - घ. । १४४ सर्वभक्षं। - क., क्षानि - ख । १४५ चाप्यलंकारं - क. ख. घ. । १४६ मधुरैर्माक्षिकैः - घ. । १४७ सर्वं... क. । १४८ दिव्यं - क ख । १४९... तं - क. घ. । १५०... चुल्लिका - क. । १५१ गिरे. - घ । १५२ मानो - ख घ- । १५३ पुर - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
इदन्तत् सुमहद् घोरं पुरं घोरानलावृतम् ।
द्रष्ट्व्यं वो महात्मानो यत्कृते चागतास्त्विह१५४ । ।९ ८॥
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा स पंचाक्षः१५५ शूलेनानलवर्चसा ।
पश्यतां सुरसंघानां द्वारं चक्रे महाबलः१५६ । । ९९ । ।
ते प्रविष्टा महात्मानः पञ्चाक्षसहिताः सुराः ।
दिव्यं ददृशिरे पूर्णं१५७ सिंहानां तत् पुरं महत् । । 8.32.१०० ॥
मेरुमन्दरकल्पानां नखदंष्ट्रावतां तथा ।
घोराणामग्निवर्णानां क्रुद्धानामतितेजसाम् । । १०१ । ।
तेषामेकस्तदासिंहश्छित्त्वा बन्धनमूर्जितः१५८ ।
अन्वधावत संक्रुद्धः प्रलम्बितमहासटः । । १० २। ।
तस्य सिंहस्य नादेन भैरवेण दिवौकसः ।
विषण्णवदनाः सर्वे पञ्चाक्षं शरणं ययुः । । १०३ । ।
पञ्चाक्ष उवाच
न भेतव्यं सुरा देवं दर्शयाम्यधुना हि वः ।
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्ता१५९ ददृशुः शर्वं१६० सहसा ते सहोमया१६१ ।
न चैव तत्पुरं व्यास न सिंहं१६२ नापि किञ्चन । । १ ०४॥
वेपमाना भयेनेशं शरणं पर्युपागताः ।
तान् शरण्यः१६३ स भगवानुवाच प्रहसँस्तदा ॥ १० ५॥
आमंत्र्य सर्वान्१६४ देवेशो भयत्रस्तान्१६५ दिवौकसः ।
दृष्टा१६६ हि वो मम क्रोधाः सिंहरूपा भयानकाः

एकेन तेषां रौद्रेण यूयं सर्वेपि१६७ तर्जिताः१६८ ।
यदि सर्वानहं क्रोधाद्१६९ विसृजेयं कदाचन१७० ॥ १ ०७॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१५४ नागतास्त्विह - क. ख. । १५५ पंचास्यः - घ । १५६ महानदः - घ. । १५७ पूर्वं - ख. । १५८... तं - क. ख. । १५९... क्त्वा - क. ख. घ. । १६० सर्वे यूयं - क ख. घ । १६१ तैस्सहोमया - क. । १६२ सिंहो - घ, सिंहां ( न्) - ख. । १६३ भयार्तान्- - ख. घ । १६४ सर्वं - क. । १६५ भया ( त्) - क., भयार्तास्तान् - ख. घ. । १६६ दृष्ट्वा - क., दृष्ट - ख. । १६७ सर्वे यूयं - क. ख । १६८ विनिर्जिताः - क. । १६६ क्रोधान्? क्रोधे - घ. । १७० कथंचन - क ख. घ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
न भवेत न सन्देहः१७१ सर्वे यूयं क्षणान्तरे १७२
इयन्तु देवी युष्माकं कुपिता पर्वतात्मजा ।
एतां प्रसादयत व नाहं कुप्यामि वः१७३ सुराः । ।१ ०८॥
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तवति स्वामिन्युद्धता ताम्रलोचना१७४ ।
देवी देवीं मुखाद् घोरां ससृजे भयवर्द्धनीम् ॥ १ ०९। ।
दंष्ट्राकरालवदनां१७५ बहुपादकरांगुलिम्१७६ ।
धनुपरशुखड्गोग्र१७७ चक्रशूलेषुधारिणीम्१७८ ॥8.32.१ १० । ।
ज्वलर्दकसहस्रांशुतेजसं१७९ विश्वरूपिणीम् ।
दशयोजनसाहस्र१८० स्तस्या देहः प्रमाणतः१८१ । ।१ ११ । ।
तयाभिभूतास्ते देवा वध्यमानाश्च१८२ सर्वशः ।
न शेकुः१८३ पुरतः स्थातुं व्याघ्राद् मृगगणा इव ॥ १ १२॥
ततो व्यथितचित्तास्ते कालकर्णीभयात्१८४ सुराः१८५ ।
भस्मराशिं स्थितं पार्श्वे देवस्य१८६ विविशुर्भयात् ॥ ११३ । ।
तान् दृष्टवा भस्मकूटं तु प्रविष्टान् शरणार्थिनः ।
सुरान् भस्मविलिप्ताङ्गान् देवी१८७ देवीं१८८ न्यषेधयत् ॥ १ १४॥
देव्युवाच
कालकर्णि निवर्तस्व मा वधीः१८९ सुरसत्तमान् ।
एते पाशुपती१९० भूता भस्मना दिग्धमूर्तयः१९१ ॥ ११ ५॥
एतत् पशुपतिप्रोक्तं व्रतं पाशुपतं पुरा ।
यद् भस्मना पवित्रेण स्नानं स्नानेभ्य उत्तमम् । । ११ ६। ।
एते भगवतोवश्य१९२ मनुग्राह्याः१९३ सुरोत्तमाः ।
भस्म येन प्रविष्टास्तु१९४ तस्मान्मैतान् विनाशय ॥ १ १७। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१७१ भवेयुरसन्देहः - क. ख. । १७२ क्षणेपिच - ख. । १७३ वा - क. । १७४ युद्धवातम्रलोचना - क. ख. । १७५... दशनां - ख. । १७६ गतिं - घ । १७७... ग्रां - क. । १७८ ... लासिधारिणीम् - क. । १७९.. .सां - ख. । १८० साहस्रां - ख. । १८१ देहं प्रकीर्तितम् - क. । १८२ वर्धमानाश्च - घ. । १८३ तत्यजुः - घ. । १८४ कालकर्णभयात् - क, न्या - ख,, कल्प - घ. । १८५ पुरा - घ. । १८६ देवास्ते - घ. । १८७ देवो - क., देवीं - ख । १८८ देवी - क. ख. । १८९ मा धाव - घ. । १९० पाशुपता- क. घ. । १९१ निर्दग्धमूर्तयः- घ. । १९२ वश्या - क. । १९३... गृह्या - ख. । १९४... स्ते - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
रौद्राः पशव एते हि प्रवेशाद् भस्मसोधुना१९५ ।
जाताश्च गणपाः सर्वे हन्तव्या न त्वयेश्वरि ॥१ १८॥
नैषां मृत्युः प्रभवति शङ्करार्पितचेतसाम् ।
मया ह्येतत्१९६ व्रतं शर्वं चरितं सार्वकामिकम्१९७ ॥१ १ ९। ।
इत्युक्ता१९८ कालकर्णी तु देव्या१९९ भैरवरूपिणी ।
न्यवर्तत सुरेभ्यस्तु२०० कोपं तत्याज चोत्थितम्२०१ । । 8.32.१२० । ।
कालकर्णीं निवृत्तां तु दृष्ट्वा तेपि२०२ सुरास्ततः२०३ ।
शान्तञ्च भयमत्युग्रं तुष्टुवुर्हिमवत्सुताम् ॥१ २१ । ।
देवा ऊचुः
हरवरमहिषीं महादेवपत्नीं
प्रियां त्र्यम्बकस्याम्बिकां वाचमेका-
क्षरां२०४ लोकसंहारकर्त्रीमुमां दे-
वदेवस्य पात्नीं शुभां शंखकुन्दे-
न्दुहाराम्बुगौरोग्रदंष्ट्रां जयामा-
हवे दुर्निरीक्ष्यामचिन्त्योग्रदृष्टिं-
विशालेक्षणां पीतकोशेयवस्त्रां
महाशूलघण्टापताकाध्वजां दि-
व्यगन्धाज्यधूपप्रियां कालदण्डा-
सिचर्मोग्रहस्तां२०५ वपाशोणितान्त्र-
वसापूर्णभाण्डां दिशां दक्षिणां चा-
रुचामीकराबद्धपट्टां युगान्ता-
नलाभेक्षणामट्टहासान्सृजंतीं
यथाकामकर्त्री२०६मनङ्गायुधावि-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१९५ साधुना - ख. । १९६ ममाप्येतत् - घ. । १९७ सर्वकामिकम् - घ. । १९८ इत्युक्त्वा - क. ख. घ. । १९९ देवी - घ. । २०० श्च - घ. । २०१ त्यक्त्वा जवोस्थितम् - क. । २०२ तु - क. । २०३ सदा - घ. । २०४ त्रिचरणाक्षरां - घ. । २०५... चर्माग्रहस्तां - ख. । २०६ .. हन्त्रीं - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
क्षतां शूरसेनां नदीं विश्रुतां म-
न्दरावासनित्यां दिविष्ठां२०७ प्रपद्या-
महे२०८ कानसी ( ष्टि)२०९ मसुरमहिषदा-
रणीं दारणीं दुन्दुभेः२१० सुन्दमारीं२११
निशुम्भस्य मृत्युं विभां सोमसूर्या-
ग्निभासां सृज२१२ त्कान्तिमिष्टप्रदां शो-
कदुःखार्तिहर्त्रीं२१३ विशेकामघोरां-
घनामन्तकस्या२१४ न्तकर्त्री मुनेर्जा-
मदग्न्यस्य चोर्ज्जां तथा राजराज्ञीं
मनोज्ञां करालां क्षपां दण्डनीतिं
स्थितिं सिद्धिमिष्टां शुभां कालरात्री-
मपर्णां समाधिं शरण्यां नगेन्द्रा-
धिवासप्रियां क्षीरोदनित्यां२१५ शुभां-
महाकिंकिणीकां प्रकीर्णोर्ध्वकेशीं
प्रदीप्ताग्निसन्ध्याभ्ररागत्विषं२१६ ब-
द्धगोधाङ्गुलित्रां त्रिनेत्रां जटाके-
शरक्ताम्बुजाबद्धमालां विशल्या-
मनङ्गारिनेत्रोल्कजां२१७ हेममाला-
निबद्धस्रजां२१८ दीर्घवेणीं सुवेणीं
यशःकीर्तियुक्तां२१९ मयूराङ्गजाब-
द्धचित्रध्वजां राजसां शान्तिकर्त्रीं
प्रपद्येहमेकां सदा भुजङ्गशतकृताङ्गदां
महादानवप्राणशौण्डां चिताभ-
स्मरूक्षाङ्गकेशीं महाजानुलम्बो-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२०७ दितिं... - घ. । २०८ प्रपद्येमहे - घ. । २०९ कानसां - घ. । २१० दुन्दुभेर्मारणीं - घ. । २११ सु (शु) भ्भमारी - ख. घ. । २१२ सृजां - ख. । २१३ दुःखशोकापहर्त्रीं - घ., दुःखशोकापहन्त्रीं - घ. । २१४ शम्बरा - ख. । २१५ .. धिस्थां। - घ. । २१६... त्विषां - क. । २१७ त्रिनेत्रोल्कजा - घ. । २१८ विनद्धस्रजां - ख । २१९,.. कीर्तिमुक्ता - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
दरां सर्पयज्ञोपवीतर्द्ध२२० वक्त्रो-
द्धृताक्षार्द्ध पादार्द्र हस्तावतंसां
महामेखलादामलम्बद्विचित्रस्रजां
महामेघतूर्योग्रवादित्रनृत्त-
प्रियां२२१ गीतहास्यप्रलापप्रमोद-
प्रियां जाप्यहोमोपवासादवासा-
प्रवासाधिवासातिरिक्तां महायो-
गविज्ञातसारा२२२ नुसारोग्रसारां
धृतिं ज्यानुघण्टा२२३ वबद्धोग्रशब्दां
महामेघवज्रप्रपातोदधिप्र-
ख्यतीव्रोग्रघोषां क्रियां दीक्षिताना-
ञ्च दीक्षां विरूपाक्षभार्यां हरस्या-
र्धदेहाधिवासां२२४ प्रप्रद्ये मुखोल्को-
द्भवां देवीमाद्यां२२५ परां पार्वतीं स-
र्वविद्याधिदेवीं गतिं यमनियमदमात्मभूतां
पितॄणां च कन्यां शुभां पर्वतेन्द्रा-
त्मजां दक्षयज्ञान्तकर्त्रीं२२६ भवस्या-
र्धदेहाश्रितादित्यदन्तावपातां२२७
सुरेन्द्राग्रहस्तप्रतिस्तम्भनीं वि-
ष्णुकेशापहर्त्रीं महासिहयुक्ता-
तिवाहां२२८ महाभैरवां भीषितां स्क-
न्दचन्द्रारणीं मातरं हस्तिवक्त्र-
स्य चाग्र्यां विशाखस्य जन्मारणीं न-
न्दिनो नैगमेषस्य चोत्पादनीं स-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२२० सर्पयज्ञोपवीतान्त्रवक्त्रो.. - घ. । २२१ नृत्यप्रियां - ख. । २२२ विज्ञानसारा - घ. । २२३ जानुघण्टा - क. । २२४ हरस्य देहार्धाधिवासां - घ. । २२५ देविमाद्यां - क. - ख. । २२६ दक्षयज्ञान्तकारीं - क. घ. । २२७ दिव्यदन्तावपातां - घ, मादित्य । २२८... तिवादां - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --

र्वलोकस्य चाद्यारणीं पूज्यां मातरं यो-
गिनां योगिनीं ध्यायमानां धृतिं दे-
वविप्रैर्महा२२९ योगतर्कैरगम्यां
विशिष्टेष्टशिष्टाधिवासां च लक्ष्मीं
नरी (?) भूर्भुवःस्वर्जनस्सत्यवैरा-
जमाहात्म्यलोकारणीं२३० कारणीमिन्द्रियाणा-
महङ्कारतन्मात्रकर्त्रीं तमस्स-
त्वरागप्रवृत्तिं२३१ पराञ्च प्रवृत्तिं
महेशस्य शक्तिं तथा चेतनां स-
र्वविज्ञानचिन्त्यां प्रपद्याम देवी२३२
मुमां मातरं, दिश त्वं सुखं मातरस्मासु तुष्टा
महादेवपत्नीं शुभां यां वयं चि-
न्तयामैकया संविदा ध्यायमानाः२३३
सदा दारुणं चापि सर्वं कृतं य-
त्त्वया (?) तच्च नो नाशयाम्बाद्य तुष्टा
यथा वै तुषारं महासूर्यदेहो-
द्भवा२३४ तच्च नो जातिकोटीसहस्रे-
षु पूर्वं कृतं२३५ यत् करिष्याम यत्कु-
र्म तत्सर्वमेवञ्च२३६ दद्याश्च नः स-
र्वमर्थं सकामं तथारोग्यमूर्जां
श्रियं ज्ञानविज्ञानमेधास्तथा धा-
रणां तर्कमूहामपोहं धृतिं चा-
र्यभावं२३७ गतिञ्चैव दिव्यां तथा ध-
र्मनित्यत्वमेताँश्च ये चाप्यतोन्ये
गुणास्ताँश्च सर्वान् जुषस्वाद्य देवि
तुभ्यं नमः । । १ २३-१४४। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२२९ देवदेवप्रियां - ख. । २३० जमहात्म्यलोकारणी - क. । २३१ नमः सत्वरागप्रवृतिं - क., मनः - ख. । २३२ प्रपद्ये सदाहं - ख. । २३३ मोक्षबुद्ध्या - ख. । २३४ महाशून्यदेहोद्भवां - ख. । २३५ सर्वं कृतं - क. । २३६ वरञ्च - ख. । २३७... मपोहां धृतिं धार्यतां - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
एवं सा संस्तुता देवी देवैर्हृष्टेन२३८ चेतसा२३९ ।
त्र्यम्बकानुग्रहाच्चैव देवाँस्तुष्टाब्रवीदिदम् ॥ १४५। ।
देव्युवाच
गच्छध्वं विज्वराः सर्वे तुष्टाहं वो न२४० संशयः ।
मैवं कार्ष्ट पुनर्देवा मा विनाशो हि वो भवेत्

सनत्कुमार उवाच
ततः स देवः प्रहसन् कपर्दी नीललोहितः ।
प्रकृतिस्थान् सुरान् सर्वांश्चकार सुरशत्रुहा । । १४७॥
उवाच चैतान् देवेशो गच्छध्वं विगतज्वराः ।
यज्ञश्चैव यदा कृत्यं तदायं भविता हि वः

सशिरस्को दितेः पुत्रा मन्त्रेणानेन सन्धितः ।
ततः स्तोत्रं च मन्त्रं च सन्धानकरमव्ययम् ।
ददावाथर्वणं देवः प्रोवाचेदं च२४१ सुस्वरम्२४२ । । १४९। ।
देवदेव उवाच
नक्षत्रसमतां यातु यज्ञोयं सुरसत्तमाः ।
मृगानुसारी देवोपि हरिरस्य भवत्वयम् । ।8.32.१ ५० । ।
भद्रकाली हरिश्चैव२४३ गणाश्चेमे महाबलाः ।
सर्वे भद्रा२४४ भविष्यन्ति युष्माकममरास्सदा ॥१५ १ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्ता भगवता देवास्ते ब्रह्माणा सह ।
शिरोभिः प्रणतास्सर्वे शर्वमूचुरिदं वचः । । १५२ ॥
एष तावत् क्रतु२४५ श्रेष्ठस्तवैव भवतु प्रभो ।
सर्वः सुरपते देव शतमभ्यर्च्यते२४६व्यय२४७

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२३८ दिव्येन - ख. । २३९ चक्षुषा - घ. । २४० वोहं - घ. । २४१ कोपेन च - ख. घ. । २४२ सत्वरं - घ. । २४३ हरश्चैव - घ. । २४४ रुद्रा - घ. । २४५ क्रतुः - क. । २४६ मन्यच्च ते - घ. । २४७. . व्ययः - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
भागानां सर्वयज्ञेषु तुभ्यं सर्वं ददामहे ।
एवमुक्तोथ देवेशः सुरैः सर्वैः सुरेश्वरः

चकार रूपं परमं सर्वदेवमयं शुभम् ।
स्वात्मानन्ते तदा देवा२४८ ह्यपश्यन्त महेश्वरे

शिरोबाहूरुपादेषु वस्तिहस्तोदरादिषु ।
अवस्थितान् महात्मानो२४९ मुनीँश्चैव तपोधनान्

स तद्रूपं तदा कृत्वा देवान् प्रोवाच शंकरः ।
सर्वे यूयं महात्मानो मच्छरीरसमुद्भवाः

युष्माकञ्च शरीराणि मन्मयानि प्रपश्यत ।
ततस्ते देवता२५० व्यास सर्वं रुद्रात्मकं जगत्

आत्मानं२५१ चाप्यपश्यन्त विस्मयापन्नचेतसः ।
एवं स२५२ तेषां देवेशो दर्शयित्वात्मनो बलम् । ।२५९॥
उवाच सुरशार्दूलान् दृष्टा२५३ ह्येता विभूतयः ।
यो यां२५४ पूजयते मूर्तिं भक्त्या परममया युतः ॥8.32.१ ६० ॥
तस्य तां मूर्त्तिमास्थाय पूजां गृह्णाम्यहं सुराः ।
न भागधेयैः कृत्यं मे भागधेयानि वस्मुराः ।
सर्वाण्येव ददाम्यद्य२५५ यात सर्वे गतज्वराः ॥१ ६१ ॥
देवा ऊचुः
गुह्यमेतत् परं देव त्वयास्माकं निदर्शितम्२५६ ।
एवं यो वेत्स्यते मर्त्यः स लोकान् प्राप्स्यतेव्ययान्

इदं च भगवन् स्थानं भद्रेश्वरमिति श्रुतम्२५७ ।
भविष्यति जगच्छ्रेष्ठं पुण्येभ्यः२५८ पुण्यवत्तमम्२५९

समन्ताद् योजनं चैवं रुद्रक्षेत्रं सनातनम् ।
मृतोत्र गणपो देव वल्लभस्ते२६० भविष्यति । ।१६४॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२४८ स्वयमन्यं ददौ देवो - ख. । २४९ देवानवस्थितात्मानो - स. । २५० तेजसा - क- । २५१ आत्मन... - घ. । २५२ तेषां स - घ । २१३ दृष्ट्वा - क. घ. । २५४... मां - घ. । २५५.. न्यद्य - क. । २५६ विदर्शितम् - घ. । २५७ स्मृतम् - घ । २५८ स्थानेभ्यः - क. ।ऽ २५९ षुण्यकृत्तमम् - का ख., पुण्यमुत्तममं - घ. । २६० समूहन्ते - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
यश्चेदं२६१ कीर्त्तयेन्नित्यं कल्य उत्थाय२६२ यज्ञहन् ।
श्रावयेच्चापि विप्रेभ्यः २६३ सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १६ ५। ।
भद्रकर्णह्रदे चास्मिन् स्नात्वा योभ्यर्चयेद्धरम्२६४ ।
साधयित्वा चरुं चैव भोजयेद् ब्राह्मणान् शुचिः२६५ । । १ ६६॥
स सर्वपापनिर्मुक्तो२६६. यत्र तत्र मृतो नरः ।
मोदतेप्सरसां मध्ये दिवि देव इवापरः२६७ ॥ १ ६७। ।
यत्र चोक्तं त्वया देव स्थितेन२६८ भगवन् प्रभो ।
हरभद्रेति पुण्योयं त्वत्प्रसादाद् भवत्वज । ।१ ६८॥
अश्वमेधस्य यत्पुण्यं२६९ सम्यगिष्टस्य यज्ञहन्२७० ।
तदत्र देव भवतु नरस्याभ्यर्चतः सदा२७१ । ।१ ६९। ।
परित्यक्ष्यति२७२ यश्चात्र कश्चित् प्राणान् नरोत्तमः ।
हरिभद्रस्य स गणो भविष्यति महाबलः । 8.32.१७० । ।
सनत्कुमार उवाच
एवमस्त्विति स प्रोच्य मन्दरं चारुकन्दरम् ।
जगाम भगवान् शर्वः सोमो गणशतैर्वृतः

देवापि राज्ञा२७३ सहितास्तस्मिँस्थाने यथासुखम् ।
तस्थुर्ब्रह्मा च विष्णुश्च जग्मतुर्देवपृष्ठतः ॥ १७२ । ।
स गत्वा स्तोकमध्वानमुभाभ्यां सहितः प्रभुः ।
नातिदूरे ततः प्राह तिष्ठ विष्णो महाबल

स प्रणम्य ततः पादौ हरस्य पुरुषोत्तमः ।
तस्थावाम्रं समालम्ब्य२७४ स कुब्जस्समपद्यत ॥ १७४। ।
यस्मादाम्रं समालम्ब्य तस्मिन् देशे स्थितो हरिः ।
निरीक्षमाणो देवेशं देशस्तस्मादभूदसौ । १७५ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२६१... श्चेमं - क. ख. घ. । २६२... मुत्थाय - क । २६३ उपोष्य- ग । नरः सम्यक् - ख, स्वयं वा मानवः सम्यक् - घ. । २६४ हरमर्चते - ख. । २६५ ब्राह्मणं शुभ ख . ण - घ । २६६ सर्वपापादिनिर्मुक्तो - ख. घ. । २६७ इवामरः - क. घ. । २६८ तिष्ठता - घ । २६९ यज्ञस्य - क. । २७० यत्फलं - ख. । २७१.. .र्च्य सर्वदा - क, नः सदा - ख. । २७२ त्यजति - घ. । २७३ यज्ञ.. - ध । २७3 समालक्ष्य - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
कुव्जाम्रक इति ख्यातो विष्णोः क्षेत्रं समृद्धिमत् ।
पुण्यं निवर्तनाद्विष्णो२७५ गोसहस्रफलप्रदम् ॥१७६। ।
नातिदूरं ततो२७६ गत्वा भूयो देवः पितामहम् ।
निवर्त्तेत्यब्रवीद्२७७ व्यास गगनञ्च समाविशत् । ।१७७॥
तस्मिन् वियद्गते देवे ब्रह्मा प्राञ्जलिरुन्मुखः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य प्रणम्य प्रययौ ततः । । १७८। ।
यस्मात्तत्र हरं तेन कुर्वता वै प्रदक्षिणम् ।
आवर्त्तः२७८ स्वशरीरस्य प्रकृतः२७९ पुण्यकर्मणा । । १७९। ।
तस्मात् स देशो विख्यातो ब्रह्मावर्त्तेति शोभनः ।
अश्वमेधफलं तत्र स्नातः प्राप्नोति मानवः ॥ 8.32.१८० । ।
साधयित्वा चरुं चात्र भोजयित्वा तथा द्विजान् ।
प्राणान् परित्यज्य ततो२८० ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

ततोभ्येत्य सुरैस्सार्धं ब्रह्मा विष्णुपुरस्सरैः२८१ ।
भद्रेश्वरे पशुपतेर्महिमानमथाकरोत्

स लिङ्गः तत्र संस्थाप्य पूजां कृत्वातिभास्वराम् ।
भद्रकर्णह्रदे स्नात्वा सह देवैर्दिवं ययौ । । १८३ । ।
तं प्रयान्तं२८२ तदा दक्षो ब्रह्माणमिदमूचिवान् ।
कर्तव्यं किं मया देव मम तद् ब्रूहि पृच्छतः

पितामह उवाच
प्रसादय महेष्वासं२८३ शर्वमुग्रं कपर्दिनम् ।
ततो यज्ञसमाप्तिं च लोकांश्च प्राप्स्यसे क्षयान्२८४ । ।१८५॥
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा व्यास तत्त्वतः ।
लिंगं कनखले कृत्वा रुद्रमभ्यर्चयत् तदा ॥१८६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२७५ निवर्तनान्यष्टौ - क, । २७६ नातिदूरे ततो - ख. । २७७ निवर्तस्वाब्रवीद् - घ. । २७८ आवृत्य - ख, आवर्त्ततां - घ. । २७९ प्रकृते. - घ., प्रकृतिः - ख. । २८० परित्यजेद्यस्तु - घ, तथा - क. । २८१... सुरेश्वरः - घ. । २८२ प्रयातं - क. घ. । २८३ महेशानं - ख । २८४... श्चावाप्भ्यसेव्ययान् - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तस्य संवत्सरशते पूर्णे दिव्ये प्रजापतेः ।
महादेवोद्रिजां प्राह प्रहसन् गिरिमूर्धनि । । १ ८७। ।
प्राचेतसात्मजो देवि स्थितस्तपसि संयतः ।
पश्यैनं मद्गतेनेशे चेतसा समवस्थितम्

ततो दृष्ट्वा महादेवी वायुभक्षमवस्थितम्२८५ ।
लिङ्गेपरमया भक्त्या पूजयन्तं महेश्वरम् । ।१ ८९। ।
उवाच हृषिता देवी देवं सर्वसुरार्चितम् ।
कृताञ्जलिपुटा व्यास२८६ सर्वदेवपतिं पतिम् ॥8.32.१ ९० । ।
देव्युवाच
क्षुद्रोयं२८७ दुष्टचेताश्च स्तब्धो मानी२८८ च दुर्मतिः ।
विष्ट्या त्वया२८९ विनिकृत२९० स्त्वामेव शरणं गतः । । १९१॥
तदस्य२९१ दुष्टभावस्य२९२ प्रपन्नस्य२९३ महेश्वर ।
क्षन्तुमर्हसि भक्तस्य त्वामस्यार्थे प्रसादये२९४ ॥ १ ९२॥
देवदेव उवाच
त्वमेव देवि यच्छास्मै वरानिष्टान् यथासुखम् ।
अनुज्ञाता मया सुभ्रु त्वमेवास्य वरं दिश । । १९३ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्तौ देवदेवेशौ सङ्गतौ स्वगणैर्वृतौ ।
ऊचतुः पश्य दक्षावां तुष्टौ दिव्येन चक्षुषा ॥ १९४। ।
प्राचेतस महाभाग वरदौ स्वो२९५ महातपः ।
- - - - - - - - - - - - - - - -

शापशान्त्यर्थमेत्२९६ ते वरं दद्मि तवेप्सितम् ।
यस्ते यज्ञो गणैर्ध्वस्तः फलं तस्य त्वमाप्नुहि ॥१ ९६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२८५ समास्थितम् - ख. । २८६ देवी - ख । २८७ क्षत्रोयं - घ । २८८ मौनी - घ. । २८९ चायं - घ. । २९० विनिहित - घ- । २९१ तत्तस्य - घ. । २९२ त्वं स्वभावस्य - घ. । २९३ प्रसन्नस्य - ख. । २९४ शरणं देहि देवेश नान्यव्रतरतस्य च - घ. । २९५ वरदो -ख., वरदोस्मि - क । २९६ तपः शान्त्यर्थमेतत् - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
कामरूपधरः श्रीमान् गणेशश्च भवस्व मे ।
अक्षयश्चामरश्चैव२९७ दुःखशोकविवर्जितः ।
भविष्यसि महाभाग मम चैव समीपगः

देव्युवाच
शृणुष्व२९८ भूयः किं चान्यत् प्रयच्छतु महेश्वरः ।
सुदुष्करमपि ह्येष वरं दद्यात् त्वयार्थितः२९९

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तदा दक्षो हिमवत्सुतया तया ।
प्राञ्जलिः प्रणतो३०० भूत्वा इदमाह महामतिः३०१

दक्ष उवाच
यो देवस्त्रिभुवनजन्मनाशकर्ता यं मूढा न विदुरनुक्तमेकमेव३०२ ।
भक्तानामशुभहरं पिनाकपाणिं तं देवं शरणगता वयं सभार्म् ॥8.32.२० ०॥
योज्ञाना३०३दसुरतयातिमानमोहान्नास्माभिस्सह खलु पूजितोद्रिपुत्र्या ।
यश्शापं मम रुषितो ददौ सुरेशस्तं देवं शरणगता वयं सभार्यम् ॥२० १ ॥
यस्स्रष्टा सुरगणयक्षराक्षसानां३०४ सिद्धानां दितिसुतदानवेन्द्रनॄणाम् ।
भूतानां पशुमृगपक्षिपत्तगानां तं देवं शरणगता वयं सभार्यम् ॥२०२। ।
यः कोधान्महदसृजद् गणेश्वरेशं३०५ सिंहेन्द्रं हरिममितप्रभावरूपम् ।
पत्नीं चाप्यमितगुणप्रभावयुक्तां तं देवं शरणगता वयं सभार्यम्

यो देवान्३०६ सहवरुणान् सवित्तगोपान् सब्रह्मान् सशतमखान्३०७ सविष्णुवायून् । इन्द्राग्र्यान् समुनिमहायुधान् विजिग्ये तं देवं शरणगता वयं सभार्यम्

यत्किञ्चित्त्वयि३०८ कलुषं कृतं च दुष्टं ह्यज्ञानादपि च हि रागदोषमोहात् ।
तत्सर्वं मम३०९ सह३१० भार्ययाद्य शर्वो३११ विश्वात्मा क्षमतु महानुभावभावात्३१२

सनत्कुमार उवाच
तत एवं स देवेशं स्तुत्वा सास्राविलेक्षणः ।
प्रसार्य बाहू सर्वेण शरीरेणापतद् भुवि । ।२०६॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२९७.. श्चाव्ययश्चैव - ख. घ. । २९८ वृणुष्व - ख. । २९९ तवार्थितः - ख., सदाशिवः - घ. । ३०. प्रयतो -घ. । ३०१ महाद्युतिः - क, ख. । ३०२..? र्व्यक्तमेकमेव - घ. । ३०३ अज्ञाना - क. । ३०४ नागानां - ख. । ३०५... श - क. । ३०६ देवानां - ख. । ३०७ सशतक्रतून् - क., सकुलिशपतीन् - ख. । ३०८... न्मयि - क. । ३०९ सह क. ख. । ३१० मम - क ख. । ३११ सर्वो - क. । ३१२... युक्तः - ख. टि. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तं प्रपन्नं तदा देवो दक्षं सास्राविलेक्षणम् ।
देव्या सह३१३ महाभाग३१४ स्वयमुत्थापयद् बली ॥२ ०७॥
तस्याश्रूण्यपतन्भूमौ बिन्दुभूतानि तत्र वै ।
तानि संहत्य३१५ विप्रेन्द्र नदी तु समपद्यत ॥ २ ०८। ।
तामुवाच ततो देवो३१६ नदीं वै पुण्यलक्षणाम् ।
अर्जुनादश्रुबिन्दोस्त्वं३१७ यस्माद् देवि३१८ विनिःसृता ॥२ ०९॥
तस्मात् ख्याता भवित्री त्वमर्जुना नामतः शुभा ।
पर्वपर्व समासाद्य वहिष्यसि३१९ महायशे३२० । । 8.32.२१० । ।
अश्वमेधफलं चापि त्वयि स्नातो ह्यवाप्स्यति ।
मृतश्च तव तीरेस्मिन् नियमेनेतरेण वा । ।२ ११ । ।
न पुनर्जन्म मानुष्ये दुर्गतिञ्चोपलप्स्यते ।
त्रिरात्रोपोषितो यश्च चरुं कृत्वा निवेद्य च ॥ २१२ । ।
ब्राह्मणं भोजयेत् स्नातस्त्वयि सोपि गमिष्यति ।
गवां लोकं महातेजा न च तस्मात् पतिष्यति३२१ । ।२१ ३ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवं स सृष्ट्वा सरितं कृत्वा चैवाप्यनुग्रहम् ।
तमाश्वास्य३२२ सुरेशस्तु३२३ दक्षं प्राह नृपं तदा । ।२१४॥
देवदेव उवाच
गतं तस्माद् भयं तेस्तु गणेशो मे भव प्रियः ।
ब्रूहि किन्ते पुनस्साधो ददानि३२४ वरमीप्सितम्३२५ । ।२ १५ । ।
सनत्कुमार उवाच
अथ दक्षस्तदोवाच प्रणम्य शुभया गिरा ।
भूयो भूयस्समाश्वस्य३२६ निरीक्ष्य च पुनः पुनः । ।२ १ ६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३१३ सह देव्या - घ. । ३१४ महाभागं - घ । ३१५ संप्रति - क ख. । ३१६ महादेवो - क. घ. । ३१७... च्चाश्रुबिन्दोस्त्व - ख. । ३१८ देव - क घ. । ३१९ भविष्यसि - घ. । ३२० महायशाः - घ. । ३२१ च्यविष्यति - ख. । ३२२ तदाश्वास्य - घ. । ३२३ सुरेशानो - घ- । ३२४ ददामि - घ. । ३२५. मुत्तमम् - ख. । ३२६ भूयः प्रणम्य निश्वस्य - ख,... श्वास्य - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
दक्ष उवाच
यदि तुष्टोसि मे देव भवत्वेतद् तवाव्यय३२७ ।
स्थानं पवित्रं पुण्यं च३२८ वर एषोस्तु मे शिव ॥२१७। ।
देवदेव उवाच
एते च मुनिकन्ये द्वे तप आस्थाय दुष्करम् ।
कणैस्संवत्सरे पूर्ण्णे खलेन च यतोशनम् । ।२१८ ॥
कृतवत्यौ महाभागे त्वं च दक्ष यतः स्थितः ।
इदं कनखलं तस्मान्मम स्थानं भविष्यति

तीर्थञ्चैव महत्पुण्यं गङ्गासागरसन्निभम्३२९ ।
नात्र पापा न च शठा नास्तिका न च मानिनः । ।8.32.२२ ० ॥
लप्स्यन्ते वै सदा गन्तुं न च वस्तुं कथंचन ।
मृतोत्र न पुनर्जन्म लप्स्यते मम तेजसा । ।२२ १ । ।
अत्राभिगम्य स्नात्वा च चरुं कृत्वा तथैव च ।
सर्वपापविमुक्तात्मा३३० शक्रलोके महीयते ॥२२२। ।
ततो गणपतिं तत्र हरिभद्रमयोजयत् ।
कालीञ्चास्मै ददौ प्रीत्या३३१ भार्यां सर्वगुणोदिताम् । ।२२३ ॥
वराँश्च .विपुलान् दिव्यान् द्वीपञ्चापि घृतोदकम् ।
बाहुजेभ्यश्च सुबहून् गणेभ्यः प्रददौ वरान्

सनत्कुमार उवाच
एवं स दक्षयज्ञो वै विध्वस्तो व्यास शम्भुना ।
यज्ञस्य च शिरश्छिन्नं यथैतत् कथितं तव । ।२२ ५॥
व्यास उवाच
सा देवीमुखजा घोरा दिव्या३३२ देव भयंकरी ।
क्व वा गता कथं वापि ह्येतदिच्छामि वेदितुम्

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३२७ तदाव्ययम् - घ. । ३२८ पुण्यं पवित्रं च - क घ । ३२९ संमितं - ख. । ३३० . विनिर्मुक्तः - ख. । ३३१ प्रीतो (त्यै) - ख । ३३२ दिव्या घोरा - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
स्तुता यदा३३३ भगवती प्रणतै३३४ स्सुरसत्तमैः ।
तदास्य साम्बिका प्राह ब्रूहि किङ्करवाण्यहम् । ।२२७॥
ततो ब्रह्मा महादेवीं प्रणम्य बहुमानतः ।
उवाच दुहितृत्वे मे३३५ भवत्वेषा सुरेश्वरि । ।२२८॥
सनत्कुमार उवाच
एवमस्त्वित्युमा प्रोच्य३३६ तां देवीं प्रददौ सुताम् ।
मृत्युस्त्वमिति३३७ सोप्युक्त्वा३३८ घोरे कर्मण्ययोजयत्

सर्वप्राणभृतां३३९ देवीम्३४० प्राणापहरणे शुभाम्३४१ ।
सापि तत्कार्यकरणे नियुक्ता ब्रह्मणा स्वयम् ।
ऊर्ध्वबाहुः३४२ सदेवेशा३४३ सदोद्युक्ता३४४ त्वया मया ॥8.32.२३ ० ॥
य इदं३४५ दक्षयज्ञस्य विध्वंसनमनुत्तमम् ।
भद्रेश्वरप्रतिष्ठाञ्च दक्षानुग्रहमेव च । ।२३ १ ॥
पठेद् वा३४६ शृणुयाद्वापि श्रावयीत द्विजानपि ।
स सर्वपापविर्मुक्तः३४७ स्वर्गलोके महीयते । ।२३२। ।
भगनयननिपातं३४८ दक्षयज्ञे दवाग्निं३४९
मदनपुरहुताशं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् ।
सुरगुरुमखकालं३५० सप्तलोकाधिपालं
शरणमुपगतोहं शङ्करं शर्महेतोः ॥२३ ३ । ।
इति स्कन्दपुराणे दक्षयज्ञप्रमथने द्वात्रिंशोध्यायः
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३३३ हि सा - ख. । ३३४ प्रणम्य - ख. । ३३५ मे दुहितृत्वे - ख । ३३६... ति प्रोवाच्य क,. ख. । ३३७... स्त्वमसि - ख. । ३३८ साप्युक्त्वा - क. ख. । ३३९ प्राणभृता - घ. । ३४० देवी - घ. । ३४१ शुभा - घ. । ३४२ उद्ववाह - क., उद्वाहस्तु - ख., उद्वाहः क्रियतां काल त्वयास्या दुहितुर्मम - घ. । ३४३ स देवेशो - ख. । ३४४ सद्योक्ता - ख. । ३४५ इमं - क. । ३४६ पठेत - क. । ३४७ सर्वपापविनिर्मुक्तः - ख. । ३४८ निपाती - क । ३४९ दक्षयज्ञान्तकर्ता - ख. । ३५० मुखकालं - क., सुखकालं - ख. । आदितः प्रभृति सर्वैकत्वेन श्लोकसंख्या १५०४ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
यथा तु वृषभो देवमवहन्मुनिपुङ्गव ।
तत्तेहं१ संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य२ वृषध्वजम् । । १ । ।
पूर्वमेव महासत्वो धर्मो३ यज्ञ४ सहायवान् ।
तताप विपुलं न्यासतपः परमदुश्चरम्

हिमवन्तं गिरिं प्राप्य वाय्वाहारौ बभूवतुः ।
वर्षाणान्तु सहस्राणि दश द्वादश चैव तौ५ ॥ ३। ।
मानुषाणि ततो भूयः शाकाहारौ बभूवतुः ।
ततोचिरात्६ तर्योर्देवो७ गणैस्सह महाद्युतिः । ।४। ।
सवैस्समानरूपैस्तैर्दर्शनं प्रददौ हरः ।
ताँस्तौ महेश्वरान् दृष्टवा बहून् वै सदृशप्रभान् । ।५॥
परस्परममन्येतां कोन्वेषामीश्वरो भवेत् ।
तौ तदा वीक्ष्य संमन्त्र्य स्मृत्वा चैव पुनः पुनः

मध्ये महेश्वरं तेषां मेनाते तेजसां निधिम् ।
तौ तं मध्ये भवं८ देवं प्रणम्य बहुमानतः ।
शिरसोरञ्जली९ कृत्वा तुष्टुवाते१० मितौजसौ ॥७। ।
धर्मयज्ञौ ऊचतुः
नमस्त्रैलोक्यनाथाय दिग्वासायामृतात्मते ।
चतुष्पथनिवासाय चतुष्पथरताय च११ । ।८ । ।
चतुर्व्यूहाय देवाय त्रिनेत्राय१२ भवाय१३ च ।
चतुर्मुखाय शुद्धाय जालान्तर१४ विचारिणे१५

इन्द्रानुग्रहकर्त्रे च१६ ब्रह्मानुग्रहकारिणे ।
ऊर्ध्वलिङ्गाय देवाय१७ मदनायामदाय च१८ ॥8.33.१ ० ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१ ततोहं - ख. । २... त्वा - क. ख. । ३ धीमान - घ । ४ यज्ञः - क, यज्ञसरवा - घ. । ५ हि - क. घ., तु - ख. । ६ ततश्चि... - क., ततश्च भगवान् - घ । ७ देवीं - क. । ८ -भगवान् - ख. । ९. .. लिं - ख. । १० तुष्टा.. - ख. । ११. रथाय - क. । १२ त्रिनेत्रिणए - क. । १३ तताप - क । १४ जलान्तर - क. ख. । १५ शरीरिणे - ख. । १६ चन्द्राद्रानुग्रहकर्त्रे च - घ । १ । देवदेवाय - घ । १८ मदनाय मदाय - क , चैव हि - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
नमो हिरण्यवर्णाय सूर्याक्षाय तथैव च ।
नमः पवित्रकेशाय दीर्घजिह्वाय चैव हि ॥ ११ । ।
नमस्ते नैकपादाय एकाक्षाय नमो नमः ।
नमःसहस्रघण्टाय सहस्राक्षाय वै नमः । । १२ ॥
नमः पिनाकिने चैव ध्वजिने च नमो नमः ।
नमः सहस्रशीर्षाय संवर्त्ताय नमो नमः

नमः स्तव्याय वै नित्यं शत्रुघ्नाय नमो नमः ।
नमो भवाय भव्याय भावनाय नमो नमः । ।१४। ।
नमो वराय वै नित्यं वरदाय तथैव च ।
गोकर्णाय नमो नित्यमैश्वर्यपतये नमः ॥१ ५॥
नमोस्तु विष्वक्सेनाय प्रभासाय नमो नमः ६ ।
नमोस्तु तेन्नदायैव२० प्राणदाय२१ नमोस्तु ते । । १ ६। ।
नमः प्रवर्तकायैव२२ पद्ममालाय वै नमः ।
नमो महारथायैव२३ भैरवाय नमो नमः

नमश्चतुर्मुखायैव महादेवाय वै नमः ।
नमोस्तु ब्रह्मणे चैव ध्रुवायैव चलाय च ॥ १८ । ।
नमोस्तु नारीरूपाय सुभगाय नमो नमः ।
मध्यमाय२४ नमस्तेस्तु नमस्ते सर्वतस्तथा ॥ १ ९। ।
नमोनुमन्ता३६ मन्ता त्वं सर्वभूतप्रवर्तक२६ ।
आवयोरीप्सितान्२७ कामान् विधत्स्व भुवनेश्वर । ।8.33.२ ० । ।
सनत्कुमार उवाच
योनेन स्तौति वै नित्यं नियमेन समन्वितः ।
सर्वकामै२८ स्स२९ सम्पन्नो यथेष्टां गतिमाप्नुयात्

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१९ नमस्तथा - क. । २० नदायैव - ख,... न्नदायै - च क । २१ प्रणदाय - ख. । २२ प्रमर्तकायैव - ख. । २३ महारवायैव - ख. । २४ पध्र्यमाय - क । २५ नमोस्तुमन्ता - ख. । रे ६ प्रवर्तकम् - क., प्रवर्तकः - ख. । २७.. - रीप्सितं - क. ख. । इतः परं - ऽ ऽसर्वलोकपतिः श्रेष्ठ ददासि भक्तये सदाऽ ऽ इति पाठोधिकः.. ख. पुस्तके । २८ सर्वैःकामैऽ - ख. । २९... श्च - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
अथ देवस्तु तान् सर्वाननयत्प्रकृतिं गणान् ।
नन्दिनं चैव देवीञ्च स्वयं चात्मानमप्युत३० ।
उवाच चैतौ तुष्टोस्मि गृह्यतामीप्सितो३१ वरः३२

देवौ ऊचतुः
यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरश्च नौः३३
जात्यन्तरगतौ नित्यं वहेव३४ त्वां सुरेश्वर । ।२३॥
इदञ्च गुह्यं स्थानं नौ३५ तपसातीव भावितम् ।
तव चैव प्रसादेन भवेत् पुण्यं सुरेश्वर । ।२४॥
देवदेव उवाच
इदं मम परं३६ गुह्यं भवितृ स्थानमुत्तमम् ।
पञ्चेषुक्षेपमात्रं वै मृतोत्र गणपो भवेत्

यस्मान्मध्ये भवोस्मीति युवयोरर्चितः स्थितः ।
तस्मान्नाम्ना तु विख्यातमिदं भवतु मध्यमम्

युवां जात्यन्तरं प्राप्य पूजितौ बलवत्तरौ ।
वाहनत्वं ममासाद्य३७ लोकान् सन्धारयिष्यथः३८ । ।२७॥
सनत्कुमार उवाच
तत एवं तदा देवस्तावुक्त्वा देवसत्तमौ ।
जगाम गणपैस्सार्धं मन्दरं हेमकन्दरम्३९ । ।२८॥
गतेथ देवे सगणे कालेन बहुना ततः ।
मन्वन्तरेस्मिन्४० सुरभी रुद्रमाराधयच्छुभा । ।२९॥
तया वर्षसहस्रेण तपसा तोषितो भवः ।
जगाम दर्शनं व्यास वरदोस्मीति चाब्रवीत्४१ । ।8.33.३ ० । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३०.. मच्युत - क., मच्युतः - ख । ३१... तं - क. । ३२ वरम् - क. । ३३ नः - ख. । ३४ वहेयं - क., वहेम - ख. । ३५ ते - ख. । ३६ वै परमं - घ. । ३७ समासाद्य - क. घ. । ३८ वै विचरिष्यथः - घ. । ३९ देवकन्दरम् - घ. । ० मन्वन्तरेण - घ. । ४१ र.. त्यथाब्रवीत् - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सा वव्रे पुत्रमतुलं सर्वप्राणभृतां वरम् ।
पुत्राँश्चान्यान्महासत्वान् यज्ञियान्४२ सुरसत्तमान् ॥३ १ ॥
तथा४३ दुहितॄ४४ श्चान्याश्च जगद्धात्रीः४५ सुशोभनाः ।
ततः सर्वं ददौ देवो४६ ह्यदृश्यत्वं जगाम च ॥३ २ ॥
तस्मिन् गते महादेवे सुरभी दीप्ततेजसम् ।
सर्वभूताग्रजं पुत्रं४७ वृषभं समसूयत ॥३ ३ । ।
एकादश तथा रुद्रान् वृषभस्यानुजान् शुभान्४८ ।
सप्त कन्याश्च ता गा४९ वै५० जगद्धात्री५१ प्रसूयत । ।३४॥
वृषभः स तु संगत्य५२ नित्यं प्रातः५३ कृताह्निकः ।
पितरं मातरं चैव तथैव च पितामहम्५४ । ।३ ५। ।
अभिवाद्यायते५५ शुभ्रश्चतुर्दिग्गजसेवितम्५६ ।
वनं सिद्धगणावासं५७ यत्र सा ह्यमृतोद्भवा । । ३६॥
दूर्वामृतरसा५८ दिव्या छिन्न५९दग्धप्रसेहणी६० ।
स कद्राचिद्वने तस्मिँश्चरन् तृप्तस्तृडर्द्दितः६१

जगाम सागरं पातुं वृषराट् सुरभीसुतः ।
सोवगाह्य महा६२ ग्रासः सागरस्य तदा महत् । ।३८। ।
मध्यं व्यादाय वदनं सरुषं सतिमिंगिलम् ।
अपिबत् सागरजलं न च तृप्तिमुपागमत्

तस्मिन् पिबति६३ दैत्येन्द्राः सन्नद्धाः६४ सासिमार्गणाः६५ ।
सधनुष्पाणयस्सर्वे६६ सहस्राणि चतुर्दश । ।8.33.४० ॥
निष्पेतुश्शक्रसंकाशा यम६७कालानलोपमाः ।
मयपुत्रा६८ महासत्वा वृषभं प्रति वेगिताः ॥४१ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४२ याज्ञियान् - क. ख., याज्ञिकान् - क टि., श्रेष्ठाँश्च - घ. । ४३ तदा - क. । २४ दुहितर - क. ख. घ. । ४५ जगद्धात्र्यः - - क. ख. घ. । ४६ तत्सर्वप्रदो - घ । ४७ पुण्यं - घ. । ४८ एकादशैते रुद्राणां व्यास तस्यां प्रजां शुभाम् - ख., रुद्रानेकादशान्यां - घ । 8९ सुभगा - घ. । ५०..? वो - क. ख. । ५१... त्र्यः - क. ख. । ५२ संगम्य - घ. । ५३ प्रातर्नित्यं - घ. । ५४. महान् - क । ५५ अभिगम्य - घ., . द्य ययौ - क. ख., ययौ - घ. । ५६- शुभ्रञ्चतुर्दिग्गजसेवितम् - घ. । ५७... कीर्णं - ख. । ५८ पूर्वामृतरसा - क. । ५९ भिन्न.. - घ. । ६० प्ररौहिणी - क. ख. घ. । ६१ चरन्तं तृषयार्दितः - ख. । ६२ महद् - ख. । ६३ पीयति - क. ख. । ६४ सुसन्नद्धाः - घ. । ६५ सिद्धिमार्गणाः घ. । ६६.. .सागरस्था महासत्वाः - घ. । ६७ महा - घ. । ६८ यमपुत्राः - क. ख. घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तांस्तथा रुषितान्दैत्यान् सासिमुद्गरतोमरान्६९ ।
सहैव सागराम्भोभिरपिबत् स महाबलः । ।४२। ।
तान् पीतान्७० पीयमानाँश्च दृष्टवा ह्यर्णववासिनः७१ ।
वित्रेसुः सहसा सर्वे विनेदुश्चापि दुःखिताः । ।४३ ॥
ततस्समुद्रो भगवान् पीयमानः सुदुःखितः ।
वडवामुखमागत्य७२ संवर्तं शरणं ययौ ॥।४४। ।
स चानलः सुसंरब्धो दत्त्वा तस्य७३ महाबलः ।
अभयं वृषमागत्य प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः । ।४५ ॥
संवर्त्त उवाच
सर्वभूतशरण्योयं दैत्यानाञ्चालयः शुभः ।
नैनं हीनं भवानद्भिः कर्तुमर्हति वीर्यवान्

वृषभ उवाच
न मे मतिरभूदग्ने निःशेषं कर्तुमम्बुधिम् ।
भवान् त्वस्य७४ ये यतो मन्ता७५ न करिष्येहं ततोद्यवै

यस्ते दर्पश्च गर्वश्च यद्बलं यच्च पौरुषम् ।
तन्मे दर्शय हव्येश पिबाम्येनं तवाग्रतः

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा वृषेन्द्रस्तु वडवामुखवासिनम् ।
संरम्भात्७६ सागरं पातुं निःशेषमुपचक्रमे

अनल उवाच
न मे त्वं प्रतिमः शक्तौ७७ न च वैरं त्वया हि मे७८ ।
यत्र७९ कृत्येहमाबद्ध८०स्तत्करिष्ये तथा ह्यहम् ॥8.33.५ ०। ।
न त्वं पास्यसि८१ रक्षिष्ये सागरं मम सन्निधौ ।
अहं त्वां वारयिष्यामि सुरभीसुत कत्थन ॥५ १ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
६९... वानरान् - घ. । ७० सर्वान्- ख। ७१ नाम्- क. । ७२... मासाद्य - ख. । ७३ तस्मै - क. ख. । ७४ तस्य - क.,.. श्चास्य - घ. । ७५ सक्ता - ख. । ७६ संरब्धः - क. ख. । ७७ शक्त - क., शक्र - ख. घ. । ७८ विद्यते हि ममाद्यवै - ख. । ७९ यत्तु - ख. । ८० कृत्यं समारब्ध - क., कर्तुँ समारब्धो - ख. । ८१ नहि यास्यसि - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच ततस्तं भगवान् वह्निरुपप्लुत्य८२ महाद्युतिः ।
गले जग्राह बलवान् न चचाल८३ ततः स च ॥५२। ।
यत् पीतं छर्दयामास तत्तोयं दानवैर्विना ।
औदरेणाग्निना तस्य८४ ते दग्धाः८५ सर्व एव हि । ।५३ ॥
सनत्कुमार उवाच
ततः संवर्तको वह्निर्निगृहीतं ककुद्मिनम् ।
विसृज्योवाच गच्छेति न त्वां८६ हन्मि वृषेश्वर८७॥ ५४। ।
शक्तस्तवाहं दहने ह्यशक्तो मे भवान् वधे ।
तथाप्यहं८८ न गर्जामि गर्जितैः किं बलीयसाम्८९ । ।५५ ॥
सनत्कुमार उवाच
विसृज्य वृषभं वह्निराशु यातः स्वमालयम् ।
वृषभोपि जगामेव९० दुःखशोकाभिसंवृतः९१ ॥ ५६। ।
सोवमानेन९२ तेजस्वी महोक्षः९३ सुरभीसुतः ।
दुःखेन चाभिसन्नात्मा९४ जगामैवं विचिन्तयन् । ।५७। ।
अबलोहं बली वह्निर्येनाहं निकृतस्तथा९५ ।
जीवितेशेन (?)९६ भूत्वा च नाहं प्राणैर्वियोजितः९७ । । ५ ८। ।
मोघं मम बल सर्वं तथा चैवाभिगर्जितम्९८ ।
शरज्जलधरस्येव९९ विहीनस्याद्भिरम्बरे । ।५९। ।
अद्य प्राणानहं त्यक्ष्ये नियतो१०० व्रतमास्थितः ।
यथा न पुनरेवं मे मानभङ्गो भविष्यति । ।8.33.६० । ।
शत्रुणा१०१ निगृहीतस्य दुर्बलस्य दुरात्मनः१०२ ।
जीवितान्मरणं मन्ये विशिष्टं जीवितेन किम् । ।६१ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८२... रूपसृत्य - क. ख. । ८३ नोच्चचाल - घ. । ८४ दग्धा - ख. । ८५ तस्य ते - ख. । ८६ ते - क. । ८७ वृषेश्वरः - ख.,... र - क. । ८८ ह्यहं - क । ८९ बलीयसा - क । ९० जगादैव - घ. । ९१ जगामैव- न्दुःखशोकाभिसंवृतः - क । ९२ शोचमानेन - घ । ९३ महोक्षा - क. ख. । ९४ च विषण्णात्मा - क. । ९९ येनास्मि विकृतस्तथा - क. । ९६ शेष (?) । ९७.. तं - क. । ९८?.. तिगर्जितम् - ख. । ९९... स्यैव- क. ख. । १०० नियतं - ख.,... मं - घ. । १०१ शत्रूणां - क, शत्रुभिर्निगृहीतस्य - ख. । १०२ दुर्बलो बलवत्तरैः - ख., महात्मनः - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
स एवं चिन्तयन्नुक्षा वाचं शुश्राव खाच्छुभाम्१०३ ।
सौरभेय न भेतव्यं यद् ब्रवीमि कुरुष्व तत्

रुद्रं सर्वसुरेशानं सर्वेभ्यो बलवत्तरम् ।
तं प्रपद्यस्व देवेशं ततो जेष्यसि पावकम्

स स्रष्टा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां न संशयः ।
स ते दुःखमिदं सर्वं व्यपनेष्यति भो वृष१०४

सनत्कुमार उवाच
एतच्छ्रुत्वा महातेजाः साध्यस्य१०५ सुमहात्मनः ।
हिमवन्तं गिरिं प्राप्य तताप विपुलं तपः

तस्य वर्षसहस्रेण तत्परस्य तदाशिषः१०६ ।
भगवान् सर्वभूतेशः साम्बः सगण ऊचिवान् । । ६६॥
देवदेव उवाच
सौरभेय महाभाग तुष्टोस्मि तव पुत्रक ।
इष्टान्१०७ ब्रूहि वरान्१०८ वत्स दास्ये तान् सुबहूनपि१०९ । ।६७॥
सनत्कुमार उवाच
ततस्स देवं संदृश्य साम्बं सगणमीश्वरम् ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्सुसमाहितः । ।६८। ।
भूयो भूयो निरीक्ष्यैनं प्रणम्य च पुनः पुनः ।
उवाच तपसोक्षय्यमिच्छेयं वै जगत्पते । ।६९। ।
बलञ्चानुत्तमं देव योगैश्वर्यन्तथाक्षयम् ।
त्वदीयो वाहनश्चाहमग्निनैवं विमानितः । ।8.33.७० ॥
संवर्त्तकानलञ्चैव वडवामुखवासिनम् ।
द्रष्टुमिच्छामि देवेश निगृहीतं त्वयाव्यय११० ॥७१ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१०३ एतस्मिन्नन्तरे प्राह साध्या सुमधुरं वचः - घ, यच्छुभं वचः - क. ख. । १०४ गोवृष - ख. । १०५ सोध्यस्य - ख. । १०६ शिवः - ख । १०७ इष्टं - घ । १०८ वरं - घ. । १०९... हं चानुकूलतः - घ., सुबहून्यपि - ख. । ११०... व्ययम् - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तु तान्दत्त्वा वरान् सत्यवतीसुत ।
वामं पार्श्वं१११ तथा मृज्य रुद्रमेकं ससर्ज ह । ।७२। ।
किरीटमालिनं त्र्यक्षं कुण्डलाङ्गदभूषणम्११२ ।
महोरस्कं कबचिनं धनुर्हस्तं महाबलम् ।
बद्धगोधाङ्गुलित्रं च खङ्गदिव्यास्त्रधारिणम् ॥७३ । ।
तमाह रुद्रं११३ गच्छेति वडवामुखवासिनम् ।
संवर्त्तकानलं बद्ध्वा विस्फुरन्तमिहानय

सनत्कुमार उवाच
वन्दित्वा चरणौ तस्य सोमस्य गणनायकः ।
जगाम सागरं वेगाद् ददर्श च हुताशनम्

स युद्धं बलवत्११४ कृत्वा सुघोरं लोमहर्षणम् ।
संवर्त्तकानलं बद्ध्वा देवपार्श्व११५ मुपानयत्११६ ॥७६। ।
व्यास उवाच
कीदृक् तद्युद्धमभवत्११७ विट्पतेः पावकस्य च ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं वद त्वं वदतां वर । ।७७। ।
सनत्कुमार उवाच
स गत्वा गणपः क्रुद्धः संवर्त्तकमथानलम् ।
उवाच क्रोधरक्ताक्षस्तदा वचनमर्थवत् । ।७८॥
गणप उवाच
स्वामी सर्वस्य जगतो देवश्चन्द्रार्धभूषणः ।
आज्ञापयति वह्ने त्वां११८ वृषमेनं११९प्रसादय१२० ॥७९। ।
प्रणातोस्मीति तं ब्रूहि वृषभं ससुहृज्जनः ।
निदेशे तिष्ठ चैवास्य यत् कर्तव्यं च तत्कुरु

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१११ वामपार्श्वं - ख. । ११२... भूषितं - ख. । ११३ रुद्रो - घ. ख (द्र?) । ११४ बलवान् - घ., महतः - ख, सुमहत् (?) । ११५ पार्श्वं ऽदेवस्य - ख. । ११६ तत्क्षणात् - ख.,... मिवानयत् - क.,... मथानयत् (?) । ११७ कीदृग युद्धं समभवत् - घ । ११८ त्वं - क. ख. । ११४३०.. मेवं - क. । ३२० प्रसाधय - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तोनलः श्रुत्वा देवदेवस्य तद्वचः ।
उवाच नातिसंहष्टस्त्विदं वचनमर्थवत् ॥८ १ । ।
अनल उवाच
नियोज्यो देवदेवस्य तस्यैवाहं सदानुगः१२१ ।
न च मां स नियुक्त्वेह योक्ष्यतेन्यत्र कर्हिचित् ॥८२ । ।
गच्छ मद्वचनाद् ब्रूहि भगवन्तं त्रिलोचनम्१२२ ।
यदि मां वक्ष्यति१२३ पुनः करिष्येहं ततस्तथा१२४ । ।८३ ॥
गणेश्वर उवाच
बालिशा वत ये प्राज्ञा बलज्ञानबहिष्कृताः ।
त एवमुक्ता१२५ गच्छन्ति यथा मां त्वं प्रभाषसे । ।८४। ।
सकृदाज्ञा बलवतां सकृत् प्रभवतामपि ।
दूतश्चापि स वै श्रेष्ठो यो भवेदर्थसाधकः१२६ । ।८५ ॥
सोहं बलवता तेन लोककर्त्रा पिनाकिना ।
दूतः सर्वार्थसिद्ध्यर्थं प्रहितो बलवानिह । ।८६॥
न चेद्वचो मे कर्तासि बद्ध्वा त्वाहन्ततोद्य वै ।
विस्फुरन्तं महा१२७ पाशैर्नेष्यामि द्युभृतोन्तिकम्१२८

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी क्रोधदीप्तानलेक्षणः१२९ ।
गणपं प्रति दुद्राव तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥८८। ।
तमापतन्तं वेगेन पर्जन्यास्त्रेण सोस्त्रवित्१३० ।
ताडयामास बलवान् स१३१ प्रजज्वाल वेगवान्१३२ । ।८९। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२१ सहानुगः - घ । १२२ तृलोचनम् - क. ख. । १२ - रक्षति - घ । १२४ शुभं तथा - घ । १२५ ... मुक्त्वा - ख. । १२६ भवेदर्धं (न्ध?) साधकः - क । १२७ मुहु. - ख. । १२८ र्न्नेष्ये स्त्वाहं हरान्तिक - ख., नेष्यमीन्दुभृतोन्तिकम् - घ । १२९. यतेक्षण - ख । १२० सोबली - क, सोप्रणः - ख । १३१ सः - क. । १३२ वेगशः - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ज्वलन्तं२४४ तं तदाभ्यासमागतं क्रोधमूच्छितम् ।
अशन्यस्त्रेण महता स जघान स्तनान्तरे

अभ्याहतस्ततोस्त्रेण वेगवानपि१३४ मूर्च्छितः ।
तस्थौ मुहूर्त्तं संविग्नो विधूमो दहनेश्वरः१३५

ततस्तं रुद्रपाशेन बबन्ध करयोस्तदा ।
विस्फुरन्तं महावह्निं१३६ गणपः क्रोधमूर्छितः । ।९ २। ।
तं बद्धं पाशवर्येण पतितं वीक्ष्य चैव हि ।
तस्य पुत्रसुहृद्वर्गा१३७ विविधायुधपाणयः । ।९३ । ।
दुद्रुवुर्गणपं क्रुद्धाः शतशोथ सहस्रशः ।
तानप्यसौ१३८ विनिर्जित्य गणपस्तं१३९ हुताशनम् । ।९४॥
उपनिन्ये हरायाशु पशुं मेध्यमिवाध्वरे ।
तमानीतं महादेवः संप्रेक्ष्यार्णवभोजनम् । । ६३५॥
उवाच वृषभं ब्रूहि किमस्य१४० क्रियतामिति ।
स तं कृपणमालक्ष्य महोक्षा१४१ दीनचेतसम् । ।९६ ॥
प्रणम्य शिरसा पादाविदमाह कृताञ्जलिः ।
भगवन् देवदेवेश१४२ सर्वलोकमहेश्वर१४३

दृष्टमेतत्तव विभो माहात्म्यं सदसस्पते१४४ ।
दृष्टोयं१४५ कृपणश्चापि१४६ ह्यबलश्च१४७ महाबल१४८ ॥९ ८। ।
विसृज्यतां सुरश्रेष्ठ हत एष न संशयः ।
पुत्रा ह्यस्य१४९ हताः सर्वे सुहृदश्चैव सर्वशः

दीनस्यास्य न मे देव वध इष्टो विमुच्यताम् ।
एतद्वचो महेशो१५० वै वृषभस्याभिभाषितम् । ।8.33.१ ०० । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१३३ प्रज्वलन्तं तदा - घ. । १३४ तेजवानपि - घ. । १३५ ज्वलनेश्वरः - ख । १३६ महानग्निं - ख. । १३७.. द् भ्राता - घ. । १३८ अनेकशो - घ. । १३९ गणस्तं स - ख । १४० किमद्य - ख । १४१ महोक्षो - ख. । १४२ देवतारिघ्न - घ. । १४३... महेश्वरं - क ख. । १४४ ते जगत्पते - ख. । १४५ दीनोयं - ख. घ । १४६. श्चैव - ख. । १४७ ह्यनलश्च - घ । १४८ महात्मनः - क. । १४९... स्तस्य - घ. । १५० महेष्वासो - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
श्रुत्वा तुष्टः प्रहस्यैनं दहनं व्यसृजत् तदा१५१ ।
रुद्रं तञ्च जराशोकजन्ममृत्युविर्जितम्

गणेश्वरपतिं कृत्वा द्वीपमस्मै ददत् प्रभुः ।
मनोरमणमित्येव१५२ नाम्ना ख्यातं महर्द्धिमत् ॥ १ ०२॥
दिव्यं कामगमं व्यास भवनैरुपशोभितम् ।
जाम्बूनदमयैः शुभ्रैः सर्वकामसमन्वितैः ॥१ ०३ । ।
तस्मिन् काले तदा देवाः१५३ सर्वे ब्रह्मपुरस्सराः ।
देवदेवं समागम्य वाक्यमूचुर्यथार्थवत् ॥ १ ०४। ।
भगवन् देवतारिघ्न वृषोयं देवसत्तम१५४ ।
त्वया ह्यध्यासितः१५५ पूर्वं नादेनापूरयद्बली ॥१ ० ५। ।
त्रैलोक्यमखिलं दर्पादस्वस्थं कृतवान् प्रभो ।
वेगेन च दिशः सर्वा विमानैः सह भूतप१५६ । ।१ ० ६। ।
भ्रामयन् त्रिदशान्१५७ नादाद् गगने१५८ संचचार ह१५९ ।
अधुना वरलब्धश्च अस्मान्१६० भूयस्तथैव च ॥१ ०७। ।
यथा न कुरुते देव उपायः स१६१ विधीयताम् ।
त्वन्नो गतिश्च देवेश शरणं चैव भूतप ।
सदा भयाभिभूतानां त्वं त्राता१६२ सर्वशः१६३ प्रभो । । १०८ ॥
देवदेव उवाच
यथा भयं न भवति यथा स्वस्थाश्च१६४ नित्यशः ।
लोका भवन्ति सर्वे वै१६५ तथाहं१६६ विदधामि वः१६७। । १०९ ॥
सनत्कुमार उवाच
ततस्स भगवान् व्यास देवदेवो महाद्युतिः ।
असृजद् वरदानाच्च१६८ गणेशं चारुकुण्डलम् । । 8.33.११० ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१५१ तथा - ख. । १५२ मालाचमनमित्येव - घ, मरणमित्येव - क. । २५३ व्यास - घ । १५४ देवसत्तमः - ख । १५५ नासादितः - घ । १५६ भूतयः - ख. । १५७ द्विवश ( ।) - क. ख. । १५८ गमने - क. । १५९ यं चचारह - ख. । १६० कृत्स्नान् - घ. । १६१ स - घ. । १६२ रक्षिता - घ., भ्राता - क । १६३ सर्वतः - घ. । १६४ सुस्थाश्च - घ. । १६५... पि - (?) । १६६ हि - क । १६७ च - क., तथा करिष्ये वृषभं गच्छ त्वं च यथासुखम् - घ. । १६८ वरदानेन - घ.,... नञ्च - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
आकर्णाद् दारितास्यं च महाकायं१६९ महाबलम् ।
महापरिघबाहुं च वज्रसंहननं दृढम् । ।१ ११ । ।
महादंष्ट्रं महोरस्कं महाखड्गधनुर्धरम ।
दीप्ताङ्गारकनेत्रं च त्रिनेत्रं कवचोज्ज्वलम्१७० ॥ ११२ । ।
बिभ्रत्तं चाक्षयेत्यर्थमिषुधी चर्मवाससम्१७१ ।
शरमेकेन हस्तेन धनुरेकेन बिभ्रतम्१७२ । ।१ १३ । ।
ग्रहनक्षत्रचित्रेण तडित्सूर्यावभासिता१७३ ।
उत्तरीयेण वियता भास्वन्तं मेरुकूटवत् । । १ १४। ।
प्रभाकरेति सुव्यक्तमामन्त्र्य भगवानिदम् ।
अब्रवीत्सर्वदेवानां समक्षं तं१७४ प्रभाकरम् । ।१ १५ । ।
प्रभाकर मयाज्ञप्त१७५ स्त्वं देवानां गुणाकर१७६ ।
परमैश्वर्यसंयुक्तो वृषवेगं निवारय ।
निवासार्थञ्च दिव्यन्तमिन्द्रद्वीपं ददामि ते । । ११ ६। ।
ज्योत्स्ना भवित्री पत्नी ते तथा चैवाजरामरः१७७ ।
भविष्यसि मयायज्ञप्तो१७८ महागणपतिर्मम । । ११ ७। ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्तं देवतास्सर्वाः प्रणम्य ब्रह्मणा सह ।
जग्मुः स्वानि क्षयानि स्म देवोपि वृषवान् वभौ१७९ ॥ ११ ८। ।
मुखतोर्द्धं१८० वृषो धर्मो जघनं यज्ञ उच्यते ।
चक्षुषी चन्द्रसूयौ च१८१ ब्रह्मा मूर्धानमाश्रितः । । ११ ९। ।
जिह्वायां तस्य वरुणो वायुरन्तश्चरः स्वयम् ।
पादान् विष्णुर्भगश्चैव१८२ पूषा शक्रश्च संस्थिताः१८३ । । 8.33.१२० । ।
जंघाः शेषास्तथा दित्या ऊरूश्चैव१८४ समाश्रिताः ।
रुद्राः कर्णौ च नासाञ्च ग्रीवोष्ठौ हनुमेव च ॥१ २१ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१६९ महाकालं - ख. । १७० वपुस्तस्य च पिङ्गलम् - घ. । १७१... ञ्चर्मवाससम् - क. ख. । १७२ चोद्वहन् - क. ख. घ. । १७३ तडित्सूर्यावभासिना - ख,.. त्सूर्यवता तथा - क. । १७४ स समक्षं - ख- । १७५ ज्ञात - क । १७६ गुणाकरः - ख. । १७७.. जरामरा - ख । १७८ मयाज्ञाप्तो - क.. यथाज्ञप्तं - ख. । १७९ वृषलाञ्छनः - ख । १८०. र्द्धं क. ख. । १८१ तु - ख. । १८२... र्भवश्चैव - ख. । १८३... तौ - क. । १८४... श्चैव - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
आयुधानि खुरा१८५ स्तस्य चक्रवज्रौ१८६ च शृङ्गयोः ।
अपाने च स्वयं मित्रः पुच्छं दानानि१८७ सर्वशः । ।१ २२। ।
अस्थीनि पर्वताः सर्वे पुरीषं श्रीरभूच्छुभा ।
मूत्रं चास्याभवद् दिव्यममृतं व्यास पावनम्

रोमाणि ऋषयस्सर्वे नक्षत्राणि च सर्वशः ।
ग्रहास्तस्याभवन् व्यास सन्धयः शुभदर्शनाः ॥१ २४। ।
इष्टयो वेदयज्ञाश्च मन्त्राः स्तोत्रा फलानि च ।
अभवंस्तस्य मांसानि रुधिरं सरिदर्णवाः । । १ २५। ।
सप्तलोकं मुखं ह्यासीत् तस्याप्रतिमतेजसः ।
हस्ता मरीचयश्चैव मज्जा औषध्य एव च१८८ ॥ १ २६। ।
मन्त्रभूताश्च पशवः सकृत् (? स्नायुश्च१८९ वीरुधः ।
वल्ल्योथ वृक्षगुल्माश्च तथैवान्ये१९० नगाः शुभाः । ।१ २७ ॥
नागा१९१ स्तस्याभवन् नाड्यो वसवः शुक्रसंचयः ।
आमपक्वाशयौ तस्य तौ देवावश्विनौ स्मृतौ१९२ । ।१ १८ । ।
मेघास्तस्याभवन् त्वक्च तडिन्माला - - - - ।
- - - - - - यक्षा गन्धर्वाप्सरसस्तथा । । १ २९॥
शिरा धमन्योथ मदो दर्पाश्चैवाभिजज्ञिरे ।
मानुषा मातरश्चैव भूतानि विविधानि च । ।8.33.१ ३० ॥
रोमकूपाणि तस्यासन् वृषभस्य महात्मनः१९३ ।
एवं स भगवान् देवः परमैश्वर्यसंयुतः ।
सौरभेयो महादेवः सर्वदेवमयोभवत्१९४ ॥१ ३१ ॥
य इदं१९५ सौरभेयस्य जन्म कर्म च तत्त्वतः ।
माहात्म्यमखिलं चैव शृणुयाद्वा पठेत वा ॥ १३ २। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१८५ क्षुरा - ख., क्षुरप्र - घ । १८६ चक्रवज्रे - ख. घ. । १८७ नद्यश्च - ख., छन्दांसि - घ. । १८८... मेव च - क. । १८९ स्नानं च - क. घ. । १९० तथा चान्ये - घ. । १९१ गाव - घ. । १९२... वाश्विनीसुतौ - घ. । १९३ वृषस्य सुमहात्मनः - क. । १९४ महत् - क, । १९५ इमं - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
नित्यं शुचिरदीनात्मा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
मृतश्च कालेकाले वा रुद्रलोकमवाप्नुयात् । । १३३ ॥
नेदं शठाय दातव्यं श्राव्यं वापि कथंचन ।
न नास्तिकाय दुष्टाय तथा वा पापकर्मणे१९६ । । १ ३४। ।
इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय महात्मने ।
देयं श्राव्यञ्च शुचये गुह्यमेतत् सनातनम् ॥ १३५ । ।
यो लोकवेदप्रभवेन१९७ तेन सर्वार्थसिद्धेन महाबलेन ।
यात्यम्बुदाम्भोनिधिगर्जितेन स वोस्तु नित्यं सुमना महेशः । । १३६ । ।
इति स्कन्दपुराणे वृषोत्पत्तिमाहात्म्यं नाम त्रयस्त्रिंशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
एवं स भगवान् व्यास मेघमुत्सृज्य१ देवपः ।
वृषवाहः समभवद्२ यथा ते कथितं मया । ।१ ॥
व्यास उवाच
कथं३ भगवती देवी कृष्णा गौरत्वमागता ।
कारणं तत्र किं चापि४ ह्येतदिच्छामि वेदितुम् । । २। ।
सनत्कुमार उवाच
आसीनौ मन्दरप्रस्थे उमाकामाङ्गनाशनौ ।
रेमाते५ प्रमथैस्सार्धं नानारूपधरैस्तदा ॥ ३ । ।
अथ देवेन तत्रस्था क्रीडता सा कथान्तरे ।
कृष्णेत्युक्ता भगवती सा चुकोप मनस्विनी

कुपितां तां महादेवः परिष्वज्य महाद्युतिः६ ।
उवाचा सकृदव्यग्रः७ सांत्वयन् मधुरं वचः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१९६ पापकर्मिणे - क. । १९७ देवप्रभवेन - क ।
१ जीमुत्वं सृज्य - घ. । २ स भगवान् - क. घ । ३ केय- - घ. । ४ वापि - घ. । ५ रेमतुः - क., रमतुः - ध. । ६ महामतिः - घऽ । ७,. .दव्यग्रं - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
देवदेव उवाच
देवि मा क्रोधमनघे कृथा८ विश्वसृगव्यये ।
हास्यं प्रकृतमेतन्मे कृष्णेति समुदाहृतम् । ।६ ॥
अद्य प्रभृति नानेन वचसाहं शुभानने ।
वक्ष्यामि त्वां त्यज क्रोधं - - - - ९ - - - - ॥७। ।
सनत्कुमार उवाच
तमेवंवदिनं देवं श्रुत्वा गिरिवरात्मजा ।
अगमत् परमां तुष्टिमिदं चोवाच सुस्वरम् । ।८ । ।
देव्युवाच
त्वं गुरुस्सर्वलोकस्य पूज्यो भर्त्ता ममैव च ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥९। ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । । 8.34.१० ॥
सनत्कुमार उवाच
इति तेनेष्टवचसा१० तुष्टो देव्याः पिनाकधृक् ।
वरेणच्छंदयामास तयैषोभ्यर्थितो वरः । । ११ । ।
देव्युवाच
यदा यदा वदसि मां कृष्णेति वदतां वर ।
तदा तदा मे हृदयं विदीर्यत इव प्रभो । । १ २॥
॥
विज्ञापयामि सर्वेश गौरवर्णमनुत्तमम्११ । । १३ । ।
।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥ १४। ॥
- - - - - - - - - - - - - - - - ।
जगद्भर्ता सुरेशान आत्मतुल्यपराक्रमः । । १ ५। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८ वृथा - क. । ९ तामुवाच पिनाकधृक् - क । इतः परं पत्रद्वयं खण्डितं क. पुस्तके । १० ते नष्टवचसा - घ. । ११ गौरवं तमनुत्तमम् - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
अग्रणीः सर्वदेवानां सर्वदैत्यनिषूदनः१२ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । । १ ६। ।
यदि तुष्टोसि मे देव यदि देयो वरश्च मे ।
तपश्चरितुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि । । १७॥
सनत्कुमार उवाच
ततो भवः१३ प्रहस्यैनामुवाच तपसा हि किम् ।
तपसा कांक्षितं यत्तु तदद्यैव ददामि ते

इत्युक्ता गिरिजा प्राह तप्ते तपसि पुष्कले ।
त्वमेव दाता भगवन् वरान् मह्यं यथेप्सितान् । ।१ ९॥ ।
तदा१४ विज्ञापितेनैवं१५ सर्वकार्यार्थदर्शिना । ।8.34.२० ॥ - - - - - - - ।
चरणौ च नमस्कृत्य शिवस्यामिततेजसः । ।२१ । ।
सा क्षणादागता देवी हिमवन्तं नगोत्तमम् ।
ददर्श ऋषिमुख्यानामाश्रमैरुपशोभितम् । ।२२। ।
सरो मानसमासाद्य तथा बिन्दुसरश्च तत् ।
दिव्यां पाण्डुशिलां चैव गङ्गा१६ प्रभवमेव च ॥२३ । ।
ततो महालयं प्राप्य देवदारुवनं तथा ॥२४। ।
अन्यानि च ततोग्र्याणि१७ वनान्यासाद्य सा सती१८ ।
तस्योत्तरेण शैलस्य गत्वा१९ चाति मनोहरम्२० । ।२५। ।
अपश्यच्छिखरं दिव्यमेकमेकान्तमाश्रितम्२१ ।
चामीकरमयं दिव्यं सवौंषधिसमावृतम्२२

इन्द्रनीलमहानीलनीलोपलतलैः२३ शुभैः२४ ।
वृक्षैर्मणिमयैश्चित्रैः सर्वतः परिसंवृतम्२५

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२... देवविषूदन घ। १३ वरः घ । १४ तथा(?) । १५. व घ। १६ गदां घ। १७ तपोग्राणां घ, ततोग्राणां... ग. घ. । १८ शाश्वती - घ. । १९ गता - घ. । २० सातिमनोहरम् - घ. । २१... ता - घ । २२.. समन्वितं -ग. ध. । २३ नीलोत्पलतलैः - ख... .घ, तलं - ख. घ. । २४ शुभं - ख. घ. । २५ परिवारितम् - घ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
क्वचिदञ्जनपुञ्जाभं स्फटिकोपलमेव च२६ ।
क्वचिद्धेमोपलं दिव्यं काचिच्चित्रोपलं पुनः । ।२८। ।
क्वचिन्मनःशिलाशृङ्गं२७ हरितालोपमं क्वचित् ।
शालैस्तालैस्तमालैश्च२८ प्रियालाम्रातकैरपि । । २९। ।
अशोकैश्चम्पकैर्लोध्रैः कदम्बाम्रातिमुक्तकैः२९ ।
नागपुन्नागतिलकैः सुरभीचन्दनैरपि । ।8.34.३ ० । ।
धातकीकेतकीभिश्च तथैवोद्दालकैरपि ।
कदलीभिश्च चित्राभिः खर्जूरैः पनसैरपि । । ३१ । ।
बकुलैर्नालिकेरैश्च पद्मषण्डैश्च शोभितम् ।
कपित्थैः खदिरैश्चैव भव्यैः३० पारावतैरपि। ।३ २ ॥
मृद्वीकामण्डपैश्चैव तथांकोठैः समावृतम् ।
सदा३१ पुष्पफलोपेतैश्चारुचामीकरप्रभैः । ।३ ३ । ।
तथा प्रस्रवणैश्चैव३२ नदीभिश्चोपशोभितम् ।
पक्षिभिर्मधुरालापैः३३ समन्ताच्चाभिनादितम् । ।३४॥
मयूरचातकोपेतं हंसचक्राह्वसंकुलम् ।
सारसैः खञ्जरीटैश्च हारीतैश्चाभिनादितम् । । ३ ५। ।
जीवं जीवसमाकीर्णं३४ महिषर्क्षसमाकुलम् ।
सिंहशार्दूलचरितं३५ शरभेभसमाकुलम् । ।३ ६६। ।
मेरुमन्दरसंकाशं सर्वपुण्यफलप्रदम्३६ ।
रम्यं स्वर्गमिवागम्यं पापानां३७ क्रूरकर्मणाम्३८ ॥३७। ।
श्रिया स्वलंकृतं साक्षा३९ दुद्यानमिव सत्कृतम् ।
तत्र केचिन्मधुफला वृक्षाः सर्वर्तुकामदाः४० । । ३८। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२६ स्फटिकोत्पलमेव च - ग. । २७. न्मणिच्छि (शि) लाशृङ्गं - ग, मनच्छि - ख । २८ शलतालत- मालैश्च - ख. ग । २९.. तमुक्तकैः - ख घ । ३० भवैः - घ., धवैः. (?) । ३१ मंजु - घ. । ३२ प्रसवनैश्चैव - ख. । ३३... भाषैः - - ख. । ३८ जीवंजीवकसंकीर्णं - घ. । ३५.?. चितं - ग. । ३६ सर्वपुष्पफलप्रदम् - ख. घ. । ३७ पापिना - ख । ३८ क्रूरकार्मिणाम् - ख. ग । ३९ श्रियालंकृतामा- वासं - घ.. स्वयं कृतावास (?), स्वलंकृतावासं - ख ग । ४० सर्वत्र कामदाः - ख घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः ।
अपरे सर्वपुष्पाणि फलानि च महीरुहाः ॥३ ९ । ।
पुष्प्यन्ते४१ च फलन्ते च काञ्चनाश्चापरे द्रुमाः ।
फलन्ति भक्ष्याण्यपरे४२ भोजनानि४३ च सर्वशः४४ ॥8.34.४ ० । ।
मानुष्याण्यथ दिव्यानि षड्रसानि महाद्रुमाः ।
वस्त्राण्यन्ये प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च४५ । ।४१ ॥
तथा बहुविधामन्ये शय्यां चा४६ भरणद्रुमाः (?) ।
अमाक्षिकं४७ मध्वपरे चामृतप्रतिमं नगाः

भोगाँश्च विविधानन्ये तथैवाभरणानि च४८ ।
अन्ये४९ स्त्रीः संप्रसूयन्ते मनुष्याँश्च तथापरे

सर्वा मणिमयी भूमिर्दिव्ये५० तस्मिञ्छिलोच्चये५१ ।
सुगन्धिः५२ पवनो वाति नात्यर्थं चोष्णशीतलः५३

यावदेव५४ महादेवी तं गिरिं५५ नाभिगच्छति५६ ।
प्रीत्यर्थं तावदेवासौ देव्या रुद्रेण निर्मितः । ।४५। ।
तस्यैव च प्रसादेन नासौ गम्यः शिलोच्चयः ।
सर्वदेवनिकायानां भूतानाञ्चैव सर्वशः ॥४६। ।
सनत्कुमार उवाच
तस्मिन् गिरिवरे देवी तपस्तेपे सुदुश्चरम् ।
वार्क्षे दधाना वसने रुचिरे५७ धर्मसाधने ॥४७। ।
कदाचित्सा फलाहारा कदाचित्पर्णभोजना ।
कदाचिदम्बुभक्षाभूत्कदाचिदनिलाशना । ।४८ ॥
कदाचिदेकपादेन सूर्यस्याभिमुखी स्थिता ।
निगृहीतेन्द्रियग्रामा सा बभूव वरानना

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४१ पुष्पन्ते - ख. घ. । ४२ भक्षाण्यपरे - ग. घ । ४३ ..भाजनानि - ख. घ । ४४ सर्वदा - ख. घ. । ४५ फलेष्टाभरणानि च - ग. । ४६ वा - घ । ८७ समाक्षीकं - ख । ४८ अत्राभरणानीति पुनरुक्तम् । ४९ अन्या - ख. । ५० दिव्या - ख. घ. । ५१ तस्मिन् शिलोच्चये - ख. घ. । ५२ सुगन्धः - ख. ग. घ. । ५३.. .शीतता - ग.! ५४... द्देवं (?) । ५५ गिरिजा - घ, । ५६ नाभ्यगच्छति ग- घ. । ५७ रुचिरे वाससी - ग. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
महादेवनमस्कारा महादेवपरायणा ।
महादेवप्रिया देवी पुत्रार्थञ्च वरार्थिनी५८ । ।8.34.५ ० ॥
अजैकपादं रुद्रञ्च डिण्डिमुण्डेश्वरं५९ तथा ।
कापालिनं भारभूति६० माषाढिञ्चैव सानुगम्

निकुम्भं गतमन्युं६१ च भूतमोहनमेव च ।
कालदण्डधरं चैव मृत्युदण्डधरं६२ तथा । ।५२॥
ब्रह्मदण्डधरं चैव घोरचक्रधरं६३ तथा ।
अन्तरिक्षचरान् घोरान् दिशासु विदिशासु च ॥५३ । ।
एतान् गुह्यान् गणाध्यक्षानदृश्यान् सर्वतोमुखान्६४ ।
प्रागेव तस्या रक्षार्थं महादेवो नियुक्तवान् । ।५४। ।
उपरिष्टादधस्ताच्च तं गिरिं ते गणेश्वराः ।
अदृश्याः सर्वतश्चैव६५ न ररक्षुरमितौजसः

न तस्य गिरिशृंगस्य रक्ष्यमाणस्य तैस्तथा६६ ।
देवदानवगन्धर्वाः शेकुर्गन्तु६७मुपान्तिकम्६८। ।५६। ।
प्रागेव स्थापितवती यानि चारुशिलातले ।
भूषणानि नदी तेभ्यो६९ जज्ञे पुण्यजलाश्रया ॥५७। ।
तामलंकारधारेति विश्रुतां पापनाशिनीम्७० ।
पश्यन्त्यद्यापि७१ च जनाः सर्वकालजलां शुभाम् ॥५८। ।
यस्मिन्नेव दिने देवी सा तथा तिष्ठदद्रिजा७२ ।
तस्मिन्नेव दिने व्यास शार्दूलोपि जगाम७३ ताम् । ।५९॥
महकायमुखो भीमः पिङ्गलामललोचनः ।
नखदंष्ट्रायुधो भीमस्त्रासनः सर्वदेहिनाम् । ।8.34.६० ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
५८ वस्तुहेतवे - घ, तपस्विनी (?) । ५९ दतिं चण्डेश्वरम् - घ. । ६० भावभूति - ध. । ६१ शतमन्युं - घ. । ६२ घोरचक्रधरं - घ. । ६३ घोरं - ख., घोरवज्रधरं - घ. । ६४... मुखं - ख. ग. । ६५.. ग (गा?) श्चैव - ख.,... श्चै नां - ख. । ६६... स्तदा - ख. । ६७ न शेकुर्गण (र्न्तु?) - घ. । ६८... मुमान्तिकम् - ख । ६९ तस्या - ख. । ७० पापनाशनीम् - ख. । ७१.. .पश्यन्ति च - ख, अद्यापि पश्यन्ति - घ. । ७२ दम्बिका - घ, । ७३.. .भिजगाम - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
गुहामुखाद् विनिःसृत्य व्यजृम्भत महाबलः ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥६ १ । ।
ततः स देवीमालोक्य भक्षार्थमुपचक्रमे ।
तपसा स्तम्भितस्तस्या ह्येतदेवान्वचिन्तयत् ॥६ २ ॥
नार्येषा दृष्टपूर्वा मे शर्वपार्श्वे सुशोभना ।
यादृशं तपसश्चास्या वीर्यं मन्ये न मानुषी । ।६३ । ।
अथवा नित्यमेवासौ महेश्वरमनुव्रता ।
मन्दरे७४ सह देवेन रमते७५ हिमवत्सुता ॥ ६४। ।
तपसा किं तदा चास्या यस्या भर्त्ता पिनाकधृक् ।
तद्रूपिणीयं काप्यन्या७६ तपोनियममास्थिता७७

महता तेजसा७८ युक्ता नेयं शक्या मया शुभा ।
हन्तुं भक्षार्थमद्येह ययाहं७९ स्तम्भितः स्थितः । ।६६। ।
तस्मादेनामुपासिष्ये यावत् कालस्य पर्ययः ।
स्वयमेतां मृतां पश्चाद् यथेष्टमबलामहम् ॥६७। ।
भक्षयिष्ये बुभुक्षार्त्तो मुनिः फलमिवाश्रमे ।
विचिन्त्यैवं स शार्दूलो देव्यादूरे समास्थितः । ।३८॥
स्तब्धदृक्८० कर्णलाङ्गूल उपविष्टो निरीक्ष्य ताम्८१ ।
सापि देव्यूर्ध्वदृष्टिन्तं दृष्ट्वा स्थितमसङ्गिनी ।
अनुग्रहकरीं बुद्धिं चक्रे तस्मिन् सदैव हि ॥६९। ।
व्यास उवाच
तपश्चरणसक्तायां देव्यां देवस्त्रिलोचनः ।
किमकार्षीत् सुरेशान एतदिच्छामि वेदितुम्

सनत्कुमार उवाच
- - - - - - - - - - प्रति भावितायाम् ।
पुत्रार्थमासक्तमनोरथायां देवोकरोद्यत्तदिदं शृणुष्व । ।७१ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
७४ मन्दरं - घ. । ७५ रमतीं - ध. । ७६ कानान्या - ग. । ७७ नियतमास्थिता - ख. । ७८ महादेवेन ते - ख. । ७९ तयाहं - घ., मया... - ग. । ८० शुद्धदृक् - घ. । ८१ निरीक्षतम् - ग., न्यमीक्षत - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
देव्यां तपसि सक्तायां८२ भगवान् गोवृषध्वजः ।
जागामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योर्महात्मनः ॥७२। ।
।
स ऋषिर्मातुलगृहे कदाचित् क्षीरमुत्तमम् ॥७३ । ।
होमशेषमति स्वादु पीतवानग्निहोत्रिणः ।
तत् स्मृत्वा मातरं प्राह देहि८३ मातः पयो मम । ।७४। ।
तस्मै पिष्टं ददौ माता तोयेनालोड्य दुःखिता ।
क्षीरमित्युपनीतं तद् दृष्टवा पिष्टं तदा८४ मुनिः

नैतत् क्षीरमिति प्राह मातरं सा८५ ततोब्रवीत्८६ ।
वत्स क्षीरं कुतोस्माकं कुतश्चान्नं८७ तपस्विनाम् । ।७६। ।
आराधय महादेवं स ते सर्वं प्रदास्यति ।
इत्युक्तः स तदा मात्रा दुःखशोकपरिप्लुतः । ।७७॥
जगाम शरणं देवं सर्वभावेन शङ्करम् ।
आदित्याभिमुखो भूत्वा पादेनैकेन संयतः८८ ॥७८। ।
मनसाचिन्तयन्नित्यं प्रणतार्तिहरं हरम् ।
सहस्रमेकं वर्षाणां तस्थौ दिव्यं फलाशनः । ।७९॥
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी८९ तृतीयं चाम्बुभोजनः९० ।
महादेवपरो भूत्वा९१ चतुर्थं यो जितेन्द्रियः ।
तस्थौ सहस्रं वर्षाणामनिलाशन९२ एव च- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - -- ॥8.34.८ ० । ।
यदा चतुर्थं संपूर्णं९३ सहस्रं शरदां मुनेः९४ ।
तुष्टस्तदा ददौ शर्वः शक्ररूपेण दर्शनम्

शक्र उवाच
उपमन्यो महाभाग तपस्ते बहु संचितम्८५ ।
तुष्टोस्मि ते वरं ब्रूहि यद्यदिच्छसि पुत्रक ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८२ युक्तायां घ। ८३ देवि घ । ८४ क्षीरबिन्दूपनीतञ्च दृष्ट्वोपरि तदा ख क। ८५ स ग। ८६ तदाब्रवीत् - ख. क. । ८७... श्चार्थं - घ. । ८८ संयुतः - ख. क. । ८९.. .पत्राशी - घ. । ९० वायुभोजनः - घ. । ९१. भ्यर्च्य - ख. क. । ९२ मणिनाशन - घ- । ९३ गतवान् - घ. । ९४ मुने - ख. घ. । ९५ सञ्चयं - ख., संस्कृतम् (?- घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
उपमन्युरुवाच
स्वागतं देवराजस्य त्रैलोक्याधिपतेरिह ।
अद्य निष्कल्मषं मन्ये तपश्चीर्णं मया महत्

योहं त्रैलोक्यदेवेशमिन्द्रं पश्यामि दिक्पतिम् ।
इदं पाद्यमिदं चार्ध्य९६ मिदमासनविष्टरम्

अयं च मधुपर्कस्ते गृह्यतां सदसस्पते ।
किं करोमि तदाख्याहि प्रार्थयस्व महाबल ।
कृतमेव९७ हि तद्विद्धि यदि स्यात् सुकरं मया । ।८५। ।
शक९८ उवाच
भक्तो मे पिता विप्र सखाभूत् परमः९९ पुरा ।
तेन स्नेहेन दृष्ट्वाहं भवन्तं तपसि स्थितम् ।
क्लिश्यमानमिहायातो ब्रूहि किन्ते ददान्यहम्१००॥८६। ।
उपमन्युरुवाच
देवराज्यमपि१०१ त्वत्तो नाहं कांक्षे सुरोत्तम ।
महादेवमहं भक्तस्तस्मादिच्छाम्यहं वरम्

शक्र उवाच
महादेवं१०२ न पश्यन्ति सुरापि सदसस्पतिम् ।
न तं द्रक्ष्यसि विप्रेन्द्र ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥८८ । ।
अहं पितुस्ते स्नेहेन इहायातो महाव्रत ।
धर्मतो हि सुतो मे त्वं ब्रूहि तस्माद् ददाम्यहम्१०३ ॥८९। ।
उपमन्युरुवाच
कृतं स्वजनकृत्यं ते पूजितोस्मि त्वया प्रभो ।
गच्छ नाहमृते रुद्राद् वरं याचेन्यसंभवम् । ।8.34.९० ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
९६ चार्घं - ग. । ९७ मेवं - ख. घ. । ९८ इन्द्र - घ. । ९९ परमतः ख., परमं - घ. । १०० वरं ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वांछितं - घ.,... म्यहं - ख । १०१ देवराजमपि - ग. । १०२ महेश्वर - घ. । १०३ वरं वरं - ग. घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तः स तेजस्वी शक्ररूपी महेश्वरः ।
उवाच तप्स्यसे१०४ पश्चात् किं ते रुद्रः१०५ करिष्यति१०६ ॥९१ । ।
गच्छामि स्वस्ति ते चास्तु१०७ निर्विघ्नस्ते भवत्वयम् ।
रुद्रं प्रति समारम्भः स्मरेथास्त्वं हि मां१०८ विभो

सनत्कुमार उवाच
गते तस्मिन् तदा हीन्द्रे रुद्रः स्वं रूपमास्थितः ।
तस्यादर्शयदव्यग्र इदं चोवाच सुस्वरम्

रुद्र उवाच
उपमन्यो महाभाग पश्य मां विगतज्वरः ।
ब्रूहि निश्चित्य मनसा१०९ वरं यावद्ददामि११० ते ॥९४। ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स दृष्ट्वा देवेशं शिरसाभिप्रणम्य१११ च ।
उवाच प्रणतो वाक्यं११२ मनसा संप्रधारयन् ॥९५। ।
भगवन् यदि तुष्टोसि सदा सुरगणार्चित११३ ।
यद् ब्रवीमि तदीशान११४ मह्यं यच्छ नमोस्तु ते । ।९६। ।
द्रव्यं११५ किंचिदनाश्रित्य मानुषं दिव्यमेव वा११६ ।
क्षीरोदनं समश्नीयामयाचितमुपस्थितम्११७ । ।९७। ।
देवदेव उवाच
अनाश्रित्येह नैवास्ति कस्यचिद् द्विजसत्तम ।
तृणमप्याश्रयं कृत्वा तस्माद्वद महामुने ॥९८। ।
उपमन्युरुवाच
नैवाहमाश्रये किञ्चित् प्रसादाद् भगवँस्तव ।
तदर्थ११८ श्चायमारम्भस्तत् प्रयच्छ यथार्थितम्११९ ॥९९ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१०४ तप्यसे - ख. । १०५ तप्यतो रुद्रात् - ख. । १०६ प्रदास्यति - घ । १०७ चैवास्तु - घ. । १०८ मा - ख. । १०९ निश्चिन्तमनसा - ख । ११० ददानि - ख. । १११ प्रणिपत्य - .ख. । ११२ वाक्य - क., वाच्यं - ख । ११३ यदि देयो वरश्च मे - ख. । ११४ तमीशानं - ख. । ११५ त्वां च - घ. । ११६ च - घ. । ११७ - दयाचितमुपस्थितम् - क. ग. । ११८ यदर्थं - घ. । ११९ यथा स्थितं - क स्वप्रार्थितम् - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
दैवदेव१२० उवाच मुने किञ्चिदनाश्रित्य नास्ति क्षीरोदनं तव ।
इत्युक्त्वा तं महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥8.34.१ ०० ॥
अन्तर्धानं ततो गत्वा जिज्ञासार्थं पिनाकधृक् ।
ब्रह्मणो रूपमास्थाय१२१ भूय एनं १२२ ततोब्रवीत् । ।१ ०१ ॥
ब्रह्मोवाच
उपमन्यो महाप्राज्ञ१२३ सुचीर्णं ते तपः शुभम्१२४ ।
तुष्टोस्मि ते१२५ वरं ब्रूहि प्रयच्छामि१२६ यथेप्सितम्१२७ ॥१ ०२॥
उपमन्युरुवाच
भगवन् सर्वलोकेश नमस्ते सर्वसृक् प्रभो ।
सुचीर्णं मे तपो देव यत्त्वां१२८ पश्यामि लोकप ॥ १०३ । ।
महेश्वरमहं भक्तस्तदाशीस्तत्परायणः ।
तस्माद्वरं वृणे देव त्वत्तो नाहमसंशयम् । ।१ ०४॥
ब्रह्मोवाच१२९
रुद्रस्ते नाददद्विप्र क्षोरौदनमदुर्लभम्१३० ।
स तेन्यत् कुत एवेह दास्यते वरमुत्तमम् । ।१ ०५। ।
प्राजापत्यं सुरत्वं वाप्यमरत्वमथापि वा ।
इन्द्रत्वमथ सोमत्वं विष्णुत्वं१३१ वा ददानि१३२ ते ॥१ ०६ ॥
लोकपालो भवानस्तु सर्वलोकाभिपूजितः ।
ब्रूहि किन्ते ददान्यद्य विसृजस्व१३३ महेश्वरम् ।
नासौ दाता तवेशानस्तृणमप्येकमल्पकम्१३४ ॥१ ०७। ।
उपमन्युरुवाच
न गृहीतं प्रभो१३५ तेन मम किञ्चिन्महात्मना ।
ईश्वरः सर्वभूतानां न१३६ स्वामी तस्य कश्चन ॥ १ ०८। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२० सनत्कुमार - घ. । १२१ ब्रह्मरूपं समास्थाय- घ । १२२ एवं - क ख । १२३ महाप्रज्ञ - ख. । १२४ शुभ - ख. । १२५ ब्रूहिवरं - क. ख? । १२६ तत्प्रयच्छ - घ. । १२७ यथास्थितं - क., तवानघ - स. घ. । १२८ यस्त्वां - क. । १२९ पितामह उवाच - ध. । १३० क्षीरोदनमदुर्लभम् - ख. घ. । १३१ सविष्णुत्वं - ख. । १३२... मि - ख. । १३३ व्यसृजस्व - ख. । १३४... मल्पकमक्षतं - क., .,. प्येकमक्षतं - घ,,. प्येकमेव च - ख. । १३५ पुरा - घ. । १३६ नास्वामी - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
इच्छया कुरुते देवः सर्वकार्याणि कार्यिणाम् ।
ददाति यदि लाभो मे न ददाति तथापि च

बहुना किं प्रलप्तेन तेन दत्तमहं वृणे ।
नरकं वा पशुत्वं वा किं पुनर्यदतोन्यथा । ।8.34.१ १० ॥
त्वत्तो नेच्छामि विष्णुत्वं न शक्रत्वं१३७ पितामह ।
गच्छ१३८ सर्वसुरेशान मा वृथा क्लेशमाचर ॥ १११ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेशस्तेन ब्रह्मर्षिणा तदा१३९ ।
तस्य तत्र पुनर्वाक्यं वरार्थमवदत् प्रभुः ॥१ १२ । ।
उपमन्युरपीशाने मन आधाय१४० निश्चलम् ।
तूष्णीं बभूव देवोपि तत्रैवान्तरधीयत१४१ । । ११३ ॥
तस्य तां भावनां ज्ञात्वा पिनाकीशस्त्रिलोचनः१४२ ।
स्वमेव रूपमास्थाय दर्शयामास तत्क्षणात् । । १ १४॥
त्र्यक्षो जटी विशालाक्षः कुण्डली दीप्तलोचनः ।
ज्वालामालाधरः श्रीमान् भुजगाबद्धमेखलः । । ११ ५॥
सर्पयज्ञोपवीती च व्याघ्रचर्माम्बरच्छदः ।
कृष्णाजिनोत्तरीयश्च कमण्डलुधरस्तथा । । ११ ६। ।
दण्डी शूली महाहासो१४३ गणपैर्बहुभिर्वृतः ।
उवाच पुत्र पुत्रेति तुष्टोस्मि तपसा तव । १ १७॥
अमरो जरया त्यक्तः सर्वदुःखविवर्जितः ।
कामरूपधरः श्रीमान् मत्प्रसादाद् भविष्यसि

द्वीपञ्चेमं१४४ गृहाण त्वं मया सृष्टं हि कामगम् ।
क्षीरौदन१४५ समुद्रेण सर्वतः परिवारितम् । ।१ १९ ॥
महायोगबलो भूत्वा सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ।
भुंक्ष्व१४६ क्षीरौदनं वत्स बन्धुभिस्सहितः सदा१४७

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१३७ ब्रह्मत्वं वा घ। १३८ त्वंहि ख। १३९ तथा घ। १४० श्चाधाय क, संघाय ख, घ। १४१ तां क। १४२ स त्रिलोचनः क, घ। १४३ महाभागो घ। १४४ द्विपं चैव घ। १४५ क्षीरोदेन - ख । १४६ क्षीरोदनं - क ख. । १४७ तदा - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सप्तपूर्वाणि सर्वाणि कुलानि तव तापस१४८ ।
इदं चैव कुलं सर्वमनुगृहणामि सुव्रत१४९ । । १२१ । ।
सर्वे भवन्तु विप्रर्षे१५० य इमे तव बान्धवाः ।
मत्प्रसादान्महासत्वा नित्यं क्षीरौदनाशनाः१५१ ॥ १ २२॥
सनत्कुमार उवाच
स तु तं वरमादाय प्रणम्य शिरसा भवम् ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय१५२ अस्तौषीत् प्रयतात्मवान् । ।१ २३ । ।
उपमन्युरुवाच
नमः सर्वामरेशाय विश्वेशाय नमो नमः ।
नमः सर्वार्तिहर्त्रे१५३ च नमश्शोकहराय च ॥१ २४ ॥
नमः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे ।
नमः काञ्चनमालाय पद्ममालाय वै नमः । ।१ २५॥
नमः सुररिपुघ्नाय चण्डवेगाय वै नमः ।
नमः पितृसुरेशाय मखघ्नाय१५४ च वै नमः । । १ २६॥
स्त्रीरूपाय नमस्तुभ्यं सर्वरूपधराय च ।
नमः कन्दर्पनाशाय१५५ विश्वस्रष्ट्रे१५६ नमो नमः । ।१ २७॥
नमो विश्वाय पाशाय१५७ नमोचिन्त्याय चैव हि१५८।
त्वन्नो गतिश्च श्रेयश्च त्वमेव हृदयं सदा ॥ १ २८॥
सनत्कुमार उवाच
ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय१५९ समाश्वास्य१६० विसृज्य च ।
जगाम भगवान् व्यास सुकेशं१६१ प्रति स१६२ प्रभुः ॥१ २९॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१४८ तपसा तव - ख । १४९ तापस - क । १५० विपेन्द्र - ख. । १५१ क्षीरोदवासिनः - क. ख. घ. । १५२ मादाय - -घ. । १५३... हन्त्रे - ग. । १५४ मुखघ्नाय - ख., महिष... - क. । १५५ स्कन्दविशाखाय - कः, स्यन्ददिशाखेच ख. । १५६ विष्वक् स्रष्ट्रं - क. ख घ । १५७ घस्राय - क । १५८ ह - ख. । १५९ मूर्ध्नि चाघ्राय - क घ. । १६० श्वस्य - ख । १६१ सुरेश - घ. । १६२ प्रतिमः - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
उपमन्युं ज्वलितानलप्रकाशं शतमन्युं१६३ तपसा१६४ जिगीषमाणम्१६५ ।
स चकार नतं१६६ हरोग्रमन्युं वरदानेन तदा व्यपेतमन्युम्१६७ ॥8.34.१ ३० । ।
इति स्कन्दपुराणे उपमन्युवरप्रदानं नाम चतुस्त्रिंशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवः सुकेशं गणपं पुनः ।
चकार ब्राह्मणं व्यास तपः सत्यपरायणम्

व्यास उवाच
कथं स ब्राह्मणः पूर्वं गणेशत्वमुपागतः ।
केनास्य तपसा तुष्टो गणेशत्वं१ ददौ प्रभुः । ।२॥
सनत्कुमार उवाच
आसीद्वसिष्ठकुलजो ब्राह्मणस्सत्यवाक् शुचिः२ ।
तीर्थयात्रास्वभिरत३ उपवासपरायणः ॥३ । ।
स कदाचिद्विदेशस्थो वने पश्यन् पथि स्थितम् ।
व्याघ्रं व्यात्ताननं घोरं नखदंष्ट्रायुधं तदा४

दृष्ट्वा तं स तदा विप्रस्त्यक्त्वा पन्थानमाशुगः ।
विवेश महतीं घोरामटवीं प्राणिवर्जिताम्५

तत्रापश्यत् स पुरतो वीरणस्तम्बमाश्रितान्६ ।
पुरुषाँल्लम्बमानाँश्च क्रन्दमानान् सुदुःखितान्७

तानवाक्शिरसो दृष्ट्वा लम्बमानांस्तदा द्विजान् ।
के यूयमिति पप्रच्छ ते चैन८ मिदमूचिरे । ।७॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१६३ गतमन्युं - क. । १६४ तमसा - ख. । १६५ विजिगीषमाणं - क. । १६६.. रावनतं - क. ख. घ. । १६७ मन्युमिति - क, मन्युरिति? ख ।
१ गणपत्व - ख. । २ छुचिः - क,... ञ्छुचिः - ख. । ३.. यात्रासु निरतः - घ. । ४ वरं - क. ख. । ५ शार्दूलं विपिने दृष्ट्वा मार्गमुत्क्रम्य मा ( चा) शुगः । विवेशान्यद्वनं घोरं सर्वप्राणिविवजितम् । इति ख. पुस्तकपाठः । ६ स्तम्भ - ख. घ. । ७,.. नाँश्च दुःखितान् - घ. । ८ तमेवं... - घ., ते चैव - क. ख, ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
पितर ऊचुः
तव स्मः पितरस्सर्वे नरकेस्मिन्नधोमुखाः ।
वीरणे त्वयि लम्बामस्तव दोषेण दुर्मते

पुत्रानिच्छन्ति मनुजास्तारयिष्यन्ति नस्त्विमे९ ।
नरकादिति स त्वन्नः पातयिष्यसि दुःखितान् । ।९। ।
विप्र उवाच
मया तीर्थाभिगमनात् तपो यत्१० समुपार्जितम् ।
जन्मप्रभृति यच्चापि मया किञ्चित् कृतं शुभम् ।
तेन यूयमितो गर्त्तादुद्धरध्वं११ पितामहाः ॥ 8.35.१० । ।
पितर१२ ऊचुः
न वयं तपसा१३ शक्या न यज्ञैर्नाप्यतोन्यथा१४ ।
गर्त्तादस्मात्समुद्धर्तुं यद् ब्रूमस्तत्कुरुष्व नः ॥१ १। ।
अपत्यं गुणसंयुक्तमुत्पादय तपोयुतम् ।
ततो वयमितो गर्त्तान्मुच्येम यदि मन्यसे ॥१ २॥
विप्र उवाच
ऊर्ध्वरेताहमित्येतन्मया व्रतमुपाकृतम्१५ ।
न दारानाहरिष्यामि तारयिष्ये च वै पितॄन् । । १३ । ।
ततस्स तान् तथोत्सृज्य१६ दुःखेन महता वृतः ।
जगाम रुद्रं शरणं पितरोन्तर्हितास्ततः । ।१४॥
पितृष्वन्तर्हितेष्वेवं वायुभक्षस्तदा द्विजः ।
काष्ठलोष्ठोपलीभूतो निरुच्छ्वासोवतिष्ठत१७ । । १५ ॥
सन्धाय१८ मानसं१९ रुद्रे२० निश्चलः२१ सुसमाहितः२२ ।
हृदयेन जपन् रुद्रानाकाशे समतिष्ठत । ।१ ६। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
९ नास्ति मे - घ. । १० यत्तपः - घ. । ११... सर्वानुद्धरध्वं - ख. । १२ पितामहा - घ. । १३ युष्मत्तपसा - ख. । १४ यज्ञेनाप्यतोन्यथा - क. ख., शक्त्या त्वया ज्ञात्वा - घ. । १५,., मुपावृतं (?), मुपाहृतं - क,... मनुत्तमं- घ. । १६ ततो (दो) त्सृज्य - क. ख. घ. । १७,.. तिष्ठति - ख. । १८ ध्याय मानस्ततो - ख, स ध्यायमानो रुद्रेति - घ. । १९ मनसो - क. । २० रुद्ध - ख. । २१ निश्चलं - ख. । २२... स्थितः - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
तस्य पूर्णे तदा मासि वातवर्षमभून्महत् ।
सर्वसत्वप्रमथनं दुस्सहं भीमशब्दवत् ॥ १७। ।
तेन वर्षेण२३ महता नैव२४ तस्याभवत्तदा ।
दुःखं वाप्यथवा भङ्गः२५ सम्यगेवावतस्थिवान् । । १८। ।
अथ तं भगवान् देवो मासे वर्तति सप्तमे ।
विष्णुरूपधरो भूत्वा प्रोवाच द्विजसत्तमम् ॥ १ ९॥
तुष्टोस्मि तव भद्रन्ते तपसानेन सुव्रत ।
वरं वरय विप्रर्षे यस्ते२६ मनसि वर्तते ॥ 8.35.२० । ।
सुकेशस्तु ततो दृष्ट्वा नारायणमुपागतम् ।
अब्रवीच्छङ्करादिच्छे२७ वरं न भवतो ह्यहम् ॥२ १ ॥
विष्णुरुवाच२८
अलमेतेन विप्रर्षे निर्बन्धेन हरं प्रति ।
देवैरपि न शक्योसौ द्रष्टुं किमुत मानुषैः । ।२२॥
सुकेश उवाच
द्रष्टुं शक्यो न वा शक्यः किमेभिर्वो विचारितैः ।
कुग्रहः सुग्रहो वाहं तथापीशे मनो मम । ।२३ ॥
शंकरादेव चक्रेश शुभं वा यदि वाशुभम् ।
वरं कांक्षे न च त्वत्तो२९ न चान्यस्मात् कथञ्चन ॥२४। ।
भवन्तोपि हि तं देवं यस्मात् सर्वे समाहिताः ।
अर्चयध्वे३० स्तुवध्वे३१ च तस्माच्छ्रेष्ठः स उच्यते

सनत्कुमार उवाच
तस्य तन्निश्चयं ज्ञात्वा संतुष्टो३२ भगवान् हरः ।
विष्णुरूपं परित्यज्य स्वं रूप प्रत्यपद्यत ॥२६। ।
उवाच चैनं विप्रेन्द्र३३ गणपो३४ मे भवाक्षयः ।
अमरो जरया त्यक्तः सर्वदुःविवर्जितः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
२३ मासेन - घ. । २४ नैवं - ख. घ. । २५ भङ्गं - घ. भंगो - क. । २६ यत्ते - क. घ. । २७.. त्तं हरादिच्छे - घ. । २८ देवदेव घ. । २९.. ह शत्रुघ्न - घ. । ३० अर्चयध्वं - क. ख. घ-, अर्चयध्वं सुरेशं च - घ. । ३१ स्तुवध्वं - क. ख. । ३२ तुतोष - क. ख. घ. । ३३ विपेन्द्रं - - क घ. । ३४ गणपस्त्वं - ख ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ऐश्वर्येण च संयुक्तः प्रियो मम पुरस्सरः ।
इमं च३५ मत्कृतं दिव्यं त्रिकूटं नाम पर्वतम् । ।२८। ।
भवनैः काञ्चनैर्युक्तं कामगं ते वदाम्यहम् ।
येषां कृते च पुत्र त्वं मां तोषयितुमुद्यतः । ।२९॥
ते चेमे३३ पितरस्सर्वे सुपुत्रेण त्वयानघ ।
तारिता नरकाद् घोराद् गणेशं त्वा३७ मुपस्थिताः ॥ 8.35.३० । ।
किंकरास्ते भविष्यन्ति नित्यं दुःखविवर्जिताः ।
गणेश्वरास्तवैवेमे३८ भविष्यन्ति वशानुगाः३९

सुकेश इति नाम्ना च प्रथितस्त्वं भविष्यसि ।
सदा चाष्टगुणै४०श्वर्यसमायुक्तश्चरिष्यसि । ।३ २ ॥
सनत्कुमार उवाच
ततस्स दृष्ट्वाथ पितॄन्नरकात् ससुहृज्जनान्४१ ।
तीर्णान्४२ गणेश्वरत्वेन पुनः पूज्येन संयुतान्४३ । ।३ ३॥
महेश्वरं हृष्टमनाः शिरसा प्राञ्जलिर्गतः ।
उवाच हृष्यमाणास्यस्तदा४४ वचनकोविदः । ।३४॥
सुकेश उवाच
भगवन् गणपत्वं च लब्धमैश्वर्यमेव च ।
अमरत्वं तथाक्षय्यं तथैवाजरता वरा४५ । ।३ ५। ।
पितरस्तारिताश्चेमे४६ गणपाश्चैव मे कृताः ।
नगश्च कामगो४७ ह्येष लब्धो मे त्वत्प्रसादतः४८ । ।३ ६॥
इच्छामि त्वां४९ मह३देव सोमं सप्रवरेश्वरम्५० ।
सदा सुमुख५१ मत्यर्थं सुदृश्यं५२ चैव कामद५३

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो भगवान् सुकेशेन महात्मना ।
उवाचैव५४ मिदं सर्वं भविष्यति गणेश्वर ॥३ ८ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३५ इदं च - क. ख. घ. । ३६ त इमे - घ. । ३७ गणेशत्व - ख. घ. । ३८ ... स्तमेवैते - ख. घ. । ३९ सदानुगाः - घ. । ४० नित्येष्ठ (नित्यमष्ट?) गुणै - ख. । ४१ ससुहृज्जनः - ग. । ४२ तीर्णो - ग. । ४३ संयुतः - ख. ग. । ४४ हर्षमाणश्च तदा - ख. । ४५... य्यमजरत्वमवाप्य च - ख. । ४६.. .श्चैव - ख. । ४७ कामतो - ख. । ४८ त्वत्प्रसादजः - क. । ४९ त्व - क., त्वा - ख. । ५० सहगणेश्वर - घ. । ५१ सुसुख - ख.. स्वसुख - घ. । ५२ स्वदृशं -घ., निकामं दर्शनं तव - ख. । ५३ कामदं - क. । ५४ ... न - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
इमं गिरिं समाश्रित्य सहैभिः प्रवरैर्वरैः५५ ।
गच्छ स्वेष्टां५६ गतिं वत्स देवान् विप्राँश्च पालय । । ३९। ।
विसृज्य तं ततो५७ देवः सुकेशं गणनायकम्५८ ।
जगामादर्शनं सोमः५९ सर्वेषामेव पश्यताम् ॥8.35.४० । ।
सुकेशोपि गिरौ तस्मिन्नगरे स्वर्गसन्निभे ।
नरकाणां६० स तत्त्वार्थं६१ पितॄन् पप्रच्छ यत्नतः ॥४१ । ।
व्यास उवाच
किमर्थं गणपो ब्रह्मन् तान् पितॄन् पर्यपृच्छत ।
कथञ्च पितरस्तत्र आचख्युस्तस्य धीमतः

एतद्विस्तरशस्तात संक्षेपाद्वा यथातथम् ।
त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि हितं सर्वसुखावहम् ॥४३ । ।
सूत उवाच
स एवमुक्तः सुरसृक्सुतः प्रभुः६२ र्विमानकर्ता६३ विगतप्रयोजनः ।
जगाद वाक्यं सुरलोक६४ वर्धनः६५ पुराकृतं (?) दुष्कृतसर्वनाशनम् ॥४४। ।
इति स्कन्दपुराणे सुकेशवरप्रदानं नाम पंचत्रिशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
त्रिकूटशिखरे तस्मिन्नगरे देवनिर्मिते ।
आसीनः१ काञ्चने दिव्ये विमाने स्त्रीसमाकुले२ । । १ ॥
पितॄन सर्वान्३ समाहूय संपूज्य विधिवत्तदा४ ।
सुखोपविष्टान् तान्५ दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत्

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
५५ सगणप्रवरै र्भृशम् - घ. । ५६ श्रेष्ठां - घ. । ५७ महादेव - क ख घ. । ५८ कुलनायकम् - घ. । ५९ देवः - घ. । ६० नारकाणां - (?) । ये १ मुक्त्यर्थं - घ । ६२ परमादरेण - घ. । ६३ विधानकर्ता - घ. । मग्रे - ख. । ६४ मुनिदेव.. - घ. । ६५... बन्धुषु (वान्धव?) - ख.,... बल्लभः - घ ।
१ आसने - घ. । रे स्त्रीजनाकुत्ने - क. ख. । ३ स्वांश्च - घ. । ऽ८ विधिवत्तया - घ. । ५ उपविष्टा- नासनस्थान् - घ., उपविष्टान् सुखं - क. ग. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
सुकेश उवाच
युष्माकं तेजसा सर्वमिदमैश्वर्यमीदृशम् ।
भवद्भिस्तत्कृतं देवा येनास्मि सुखभाक्कृतः

पितर ऊचुः
मैवं वदानृतं६ पुत्र माधर्मस्ते भवेदिह७ ।
नास्मत्प्रसादादैश्वर्यं तव पुत्र कदाचन । ।४। ।
वयन्तु निरये घोरे यात्यमानाः८ सुदारुणे ।
तपसा तव वीर्येण९ सुखमाप्म१० सुदुर्लभम् । ।५॥
त्वया वयं सुपुत्रेण तारिता निरयाद् यथा११।
तथा१२ नान्यं प्रपश्यामो१३ धन्यो हि१४ त्वं सुतो हि नः । ।६। ।
अद्य१५ वर्षसहस्राणि बहूनि निरये वयम् ।
पच्येम१६ घोरे दुर्वृत्ता बन्धुः स्यास्त्वं न नो यदि

बहवः प्राणिनः पुत्र यात्यन्ते१७ तत्र१८ संयताः१९ ।
अति२० घोरे .सुदुर्वृत्ता२१स्तपो येषां२२ न विद्यते

सुकेश उवाच
पितरो नोक्तपूर्वं२३ मे मृषा न च वदामि वै२४।
यथा प्रभावाद्युष्माक२५मैश्वर्यं मम तत्तदा । ।९। ।
शृणुध्वं वदतः२६ सम्यक् मावमध्वं२७ वचो मम ।
न चावमन्ये पितरो२८ देवताः२९ कोवमन्यते ॥ 8.36.१० । ।
पितरः कर्म कुर्वन्ति सतां यत् संमतं भुवि ।
नित्यं चाशासते चैव३० प्रजा नः सन्तु पुष्कलाः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
६ वाचानृतं - ख. । ७ व्यनीनशत् - ख. । ८ पात्यमानाः - क । ९ तव देवस्य - क., देवदेवस्य - घ । १०... माप्ताः - घ,... मायुः (पुः? । - क. ख. । ११ वयं - ख. । १२ तस्मात् - ख. । १३ प्रपश्याम - क. ग., ...मि - ख. । १४ धन्यानां - ख । १५ अन्य. - ख । १५ पच्यामि ( म) - ख. ।; १७ पात्यन्ते - घ. । १८ यत्र - ख । १९ संयुताः - घ. । २० अपि - घ । २१ घोरेषु दुर्वृत्ता - क. घ । २२. स्तपस्ते- ( षां)?.. क. घ.,.. स्तप्यन्ते - ख. । २३ नोक्तपूर्वोस्मि - क. । २४ मृषा वाद कदाचन - घ. । २५ प्रभावम- स्माकं - घ. । २६ वेदतः - ख. । २७ मावमंस्था - क. ख ग. घ. । २८ पितरं - घ. । २९ देवतां - घ. । ३० तेन - ख ग., ते च - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
धार्मिकाश्च कृतज्ञाश्च सत्कर्मरतयस्तथा ।
ये नो नरकगर्तस्थान्३१ तारयिष्यन्ति नित्यशः । ।१ २॥
तेषां तत्कार्यकरणात् स्वधर्माच्यवनेन च३२ ।
स धर्मोनुष्ठितः३३ सम्यक् प्रजा जनयते शुभाः ॥१ ३ ॥
धार्मिकाश्च वदान्या३४श्च कृतज्ञाः सत्पथे३५ स्थिताः ।
पितृभक्ताश्च सर्वत्र३६ पितॄणां तारणे रताः३७ । ११४॥
सोहं भवद्भि३८र्धर्मेण परेण च समाधिना ।
जनितस्तपसा युक्तो भवतामेव३९ सर्वशः४० ॥ १५ । ।
देवमाराध्य नरकात् पितॄँस्तारितवान् पुनः४१ ।
एष प्रभावो युष्माकं तपः सुचरितं च ह । ।१ ६। ।
ममात्र४२ किं महाप्रज्ञा४३ अनृतं वात्र किं वचः४४ ।
इयंञ्च वैदिकी शुभ्रा श्रुतिर्वेदविदां वराः । । १७। ।
प्रमाणं यदि मन्यध्वं आत्मना४५ कृतमित्युत ।
अङ्गादङ्गात् संभवसि हदयादधिजायसे

आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदां४६ शतम्४७ ।
अङ्गेभ्योहं समुत्पन्नो युष्माकं हदयाच्च ह ॥ १९। ।
आत्मनाहं४८ तथात्मानं युष्माँस्तारिवाँस्ततः ।
तस्माद् भवन्तो मन्यन्तां४९ सर्व एव समाधिना । । 8.36.२० । ।
तस्माद्धि घोरान्तरकात्तारिताः स्वेन कर्मणा ।
न चान्यकर्मणा५० कश्चिदन्यस्तरति दुर्मतिः५१ ।
स्वकर्मणा५२ हि जन्तूनां फलपाको विधीयते ॥२ १ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्त एवं पितरस्तेन प्रोक्ता महात्मना ।
हर्षेण साश्रुनयना इदमूचुस्तदा वचः ॥ २२। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३१ निरयघोरस्थान् - ख । ३२ स्वधर्मं कुरुते नरः - घ । ३३ धर्मानुष्ठितः - घ. । ३४ वदन्याश्च - क. ख. ग. । ३५ सत्पथि - क ख. ग. । ३६ सर्वत्र - ख. । ३७ सदा - ख । ३८ नैवं भवति - घ । ३९ युक्तैर्भ वतामेव - ख, चैव - घ. । ४० नान्यथा - ख । ४१... नहं - घ ४२ मयात्र - घ. । ४३ प्रतिज्ञा त - घ , प्राज्ञा - क. । ४४ न वदाम्यहं - ख । ४५... मात्मना - क. ख., सा - ग,.. गर्थिना - घ. । ४६ शरदः - ख घ.. । ४७ श्रुतं - क । ४८ तं ख । ४९ मन्यन्त, - ख. घ । ५,,,. त्कर्मणा क. ख. घ. । ५१ दुर्गतिं - क. घ । ५२ स्वकर्मणो - ख ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
पितर ऊचुः
त्वदन्यः को वदेदेवं यो न स्यादीशसंमतः ।
युक्तमेतत्तव वचो धार्मिकस्य महात्मनः

यो न स्यादीदृशः पुत्र५३ कथं तं सवदेवपः ।
इष्टैस्तु५४ योजयेत्५५ सम्यग् यथा त्वां गोवृषध्वजः

त्वं धाता त्वं हि नो५६ बन्धुस्त्वं जनेता५७ महामते ।
पिता त्वमेव पुत्रा हि वयं तव न संशयः । ।२५। ।
अत्र ते वर्तयिष्यामः पुरावृत्तं महामते५८।
श्रुतौ स्मृतौ च यद् गीतं तन्नस्त्वं५९ मन्तुमर्हसि६०

पितर ऊचुः
पुत्रा हि ब्रह्मणा सृष्टा देवा यजत मामिति ।
ते यजन्त६१ तदात्मानं६२ तेषां ब्रह्मा चुकोप ह

उवाच चेनान्६३ संरब्धो नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।
ते शप्ताः६४ ब्रह्मणा सर्वे समेत्य च६५ दिवौकसः

दुःखशोकसमायुक्ता दीनास्तं६६ तुष्टुवुस्तदा६७ ।
प्रसन्नं तं समालक्ष्य त ऊचुः शिरसा नताः

नष्टसंज्ञा वयं देव तान्नो६८ यच्छ पुनः प्रभो ।
तत् क्षमस्व च देवेश अज्ञानाद्यत् कृतं हि नः

अथैवमुक्तो देवै६९स्तैर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
उवाच प्रणतान् देवान् सानुक्रोशमिदं वचः । ।३१ ॥
ब्रह्मोवाच
प्रायश्चित्तं महासत्वाश्चरध्वं नियमेन ह७० ।
व्यभिचारकृतं७१ सर्वं ततः पापं प्रहास्यथ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
५३ पुत्रं क., पुत्रः - घ । ५४... स्त्व - क ख. । ५५ योजयत् - क ख. । ५६ हितो - क. । ५७ जनिता त्वं ।१) । ५८ महात्मने - घ । ५९ ततस्त्वं. - घ । ६० स्मर्तुमर्हसि - क, संस्मर्तुमर्हसि - घ. । ६१ जयन्त - क. ख. । ६२ स्तदात्मानं - क । ६३ चैनं - क. ख. । ६४ स्तं तदा देवं - क. घ. । ६५ सर्व एव - क घ. । ६६ ब्रह्माणं - क- घ । ६७??. स्सदा - क. ग । ६८ तन्नो - क. ख. घ. । ६९ देव - ख. । ७० कुरुध्वं भो युष्माञ्चीर्णे ददाम्यहं - ख. । ७१ कृते चावकृतं - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
देवा ऊचुः
सैव संज्ञा न नो देव विद्यते७२ सर्वसृक् प्रभो ।
यया ज्ञास्यामहे तानि प्रायश्चित्तानि लोकप । । ३३ । ।
ब्रह्मोवाच७३
स्वान् पुत्रान् परिपृच्छध्वं ततः श्रेयमवाप्स्यथ७४ ।
पुनः संज्ञां च धर्मज्ञा मा कुरुध्वमतोन्यथा

पितर ऊचुः
ततस्ते सुरशार्दूलाः पप्रच्छुः स्वान् सुताँस्तदा ।
प्रायश्चित्तानि धर्माँश्च वेदान् साङ्गान् सविस्तरान्७५ । ।३ ५। ।
ते च तेभ्यस्तदा पुत्रा आचुख्युः७६ प्रयताः शुभाः ।
याथातथ्येन तत्सर्वं परमेण समाधिना ॥३ ६। ।
अथ ते लब्धसंज्ञाश्च लब्धकामास्तथैव च ।
स्वान्पुत्रानभ्यभाषन्त प्रीयमाणा मुदा युताः

देवा ऊचुः
पुत्रा न यूयमस्माकं वयं पुत्रा हि वः सुताः७७ ।
यैर्ज्ञानं नष्टसंज्ञानां कृतमस्माकमव्ययम् । ।३८। ।
तैरेवमुक्ते तत्रागाद्७८ ब्रह्मा लोकपितामहः ।
उवाच चेदं तान्देवान् सर्वानेव महायशाः ॥३९। ।
ब्रह्मोवाच
वदन्ति नानृतं देवाः सत्यं देवेषु वर्तते८० ।
सुताश्चोक्ता हि वः सर्वे पितरो नानृतं हि तत् । ।8.36.४० ॥
तस्मात्८१ पितृत्वं युष्माकं८२ पुत्राणां नित्यमव्ययम् ।
भविष्यति न सन्देहो यूयं पुत्राश्च सर्वशः । ।४१ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
७२ प्रपश्येत् ( श्यत्) - ख. । ७३ पितामह - क. घ. । इतः परवर्ति पत्रमेकं खण्डितम् ( नष्टं) - क. पुस्तके । ७४ योप्यवाप्स्यथ - घ. । ७५ वेदाज्ञा (ङ्गाँ) श्च सुविस्तरान् - घ । ७६ आचक्षुः - ख. घ । ७७ पुत्राणां नित्यमव्ययं - ग. । ७८... क्तै स्तत्रागाद् - ग. । ७९ पितामह - घ. । ८० नानृतं - घ. । ८१ अस्मत् - घ. । ८२ पितॄणां - घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
नह्य८३ शिष्याय कथ्यन्ते रहस्यानि कथंचन ।
एकार्थौ पुत्रशिष्यौ च तस्मात् पुत्राः स्थ सर्वशः ॥४२ । ।
तरन्ति पुत्रैः पितरः पुत्राँस्तान् तारयन्ति च ।
तारयित्वा पितृत्वञ्च८४ कर्मणा तेन यान्ति ते । ।४३ । ।
यूयञ्च तारिताः पुत्रैरज्ञानान्नरकात्तथा८५ ।
तस्मादिमे हि८६ पितरो यूयं पुत्राश्च सर्वशः । ।४४। ।
पाति यस्मात् पिता तस्माज् जनयत्यपि८७ वा पिता८८ ।
पुत्रेषु चैतदुभयं पितरस्तेन वो८९ मताः । ।४५ । ।
ततस्ते ब्रह्म - - - - - - - - - - - ।
- - - । ।४६ । ।
- - - - - - - - - - - - - - बलाः ।
पितरस्तान् वरैरिष्टैश्छन्दयामासुर०यथाः । ।४७। ।
पितरश्च ततो वव्रुरग्रे यजनमात्मनः ।
यो नोनिष्ट्वा यजेद्देवान्९० न स तत्फलमाप्नुयात्९१ । ।४८। ।
एनसा चाभिसंयुक्तो मह - - - - - - ।
- - - - - - - । ।४९ । ।
... - - ।
यथागतं ततो जग्मुर्ब्रह्मणा सह सर्वशः । । 8.36.५० । ।
पितर ऊचुः
यथा९२ वयं त्वया पुत्र नरकान्नष्टचेतसः ।
तारिताश्चेतनावन्तः पुनश्च प्रवरीकृताः९३ । ।५१ । ।
पिता ततो भवान् पूज्यो योनुयासि महा - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥५ २ । ।
- - - - - - - - - - - - - सत्तमः ।
प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा पितॄन् वचनमब्रवीत् । ।५३ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८३ नहि - ख. । ८४ पितॄन पुत्राः - घ. । ८५... रज्ञाने नरकात्तथा - ख ॥ ८६... त्तेपीह - घ. । ८७ जनयँश्चापि - घ. । ८८ तान् - ग. । ८९ चो - ग., वा (?) । ९० यजन्देवान् - ख. । ९१ तत्फलमवाप्नुयात् - ख. । ९२ तथा - ख. । ९३ प्रचरीकृताः - ख. ग. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
एवमेतद्यथोक्तं वो नानृतं वो वचः शुभम् ।
परस्पर९४ पितृत्वं हि सर्वेषां समुदाहृतम् । ।५४। ।
वरं भूय इमं९५ मह्यं प्रयच्छत गणेश्वराः ।
. . .... . .. .. ।
एतेन प्रश्नमिष्टं हि कथितं द्विजसत्तम (?)

पितर ऊचुः
नास्ति किंचिदविदितं भवतः प्रवरेश्वर९६ ।
भवानस्मत्प्रमाणार्थं व्याख्यातत्त्वमिहेच्छसि

ब्रूहि यद्विदितं नोस्ति कथायिष्याम तद्धि ते९७ ।
श्रुतं वाप्यनुभूतं ९८ वा यथाशक्ति ९९ यथातथम्१००
. .... . . ... . । । । ५ ७। ॥
सुकेश उवाच
भवन्तो नरके घोरे परिक्लिष्टाः सुदारुणे ।
अतः श्रुतिज्ञाः सर्वेषां नरकाणामसंशयम् । ।५८। ।
तेषां सतत्त्वं योगञ्च १०१ कालभेदं तथा क्रमम् ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे । ।५९ । ।
कियन्तो१०२ नरकास्ते च किं प्रमाणाः किमाश्रयाः१०३ ।
किं रूपा के च यात्यन्ते१०४ कथं चैव सुदुःखिताः ॥8.36.६ ० । ।
- - - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । ।६१ ॥
कथं च तप्यते जन्तुर्वाच्यते (?) च कथं तथा ।
कियता चैव कालेन नरकात् स विमुच्यते ।
मुक्तश्चोत्तिष्ठते केन कथं संसरते१०५ पुनः । ।६ २॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
९४ परस्परं - घ. । ९५ वरन्तुदत्तं - ख. । ९६ प्रचरेश्वर - ग. । ९७ तद्विभो - घ । ९८ वा अनुभूतं - ख., यदनुभूतं वा - ग. । ९९ वृष्टं वापि - ख. । १०० यथाबलम् - घ. । १०१ त्वं - घ. । १०२ कीर्त्यन्ते - घ. । १०३ किमाश्रयात् - ख. । १०४ पात्यन्ते - घ. । १०५ सन्तरते - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
एतत्सर्वमशेषेण विस्तरेण यथातथम् ।
कथयध्वं महाप्रज्ञाः परं कौतूहलं हि मे१०६

तमुपेन्द्रपितामहेश्वरेशप्रवरेशं विदितार्थतत्त्वकोशम् ।
दुरितांकित - -मुक्तयोगं प्रतियोगं त्विदमाहुरग्रयोगम् ॥६४। ।
इति स्कन्दपुराणे सुकेश१०७ महाभाग्यं नाम षट्त्रिंशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
ततस्ते पितरस्तस्य प्रतिष्ठां१ स्वसुतं प्रति२ ॥
सुमर्माणमिति ख्यातं कथयामासुरव्ययाः

पितर ऊचुः
अयन्ते३ जनकः पुत्र४ सुशर्मा लोकविश्रुतः ।
कथायिष्यति तत्त्वेन यत्त्वया समुदाहृतम् । ।२ ॥
सनत्कुमार उवाच
ततः सुशर्मा विप्रर्षे तमामन्त्र्य५ महामनाः६ ।
उवाचेदं महासत्त्वं७ सुकेशं गणसत्तमम् । ।३ । ।
सुशर्मोवाच
सुकेश न वयं साक्षात् पतिता नरकार्णवे ।
त्वय्यालम्बितचित्तास्तु पतिष्यामस्त्वया विना । ।४। ।
किन्तु तद्यातनाभीताश्चिंतयामस्त्वहर्निशम् ।
कीदृशास्ते महाघोरा नरकाः श्रुतिदारुणाः

ततस्ते कथयिष्याम यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
गणेश्वरेश८ शृणु मे९ नरका ये १० प्रकीर्तिताः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१०६.. स्तत्सर्वं विस्तरेण तु - ष. । १०७ पितृपक्षे - घ. ।
१ पितरं - घ. । २ सुमहाप्रभं - घ. । ३ अयन्नो - घ. । ५८ पुत्रः - ग. । ५ तमोहंता - घ । ६ महाबलाः - घ. । ७... त्व - घ. । ८ गणेश्वर त्वं - घ. । ९ ये - ख. । १० मे - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
दुरासदा महादुर्गाः सर्व११ प्राणिभयंकराः ।.
प्रथमो नरकस्तत्र विश्रुतो यमलाचलः१२ । ।७। ।
द्वितीयः शाल्मलो नाम तृतीयः कालसूत्रकः ।
कुम्भीपाकश्चतुर्थश्च असिपत्रवनोपरः१३

तथा वैतरणी षष्ठः सप्तमश्चाप्ययोघनः१४ ।
अष्टमः पद्म इत्येव महापद्मस्तथापरः

रौरवो दशमश्चैव महारौरव एव च ।
द्वादशश्च तमो नाम तमस्तमतरस्तथा१५ । ।8.37.१ ० ॥
एते महान्तो नरका उच्छ्रायाश्च तथापरे ।
एकैकस्योच्छ्रया ह्यष्टौ नरकास्तेपि कीर्तिताः ॥ ११ । ।
उच्छ्रयेषु सविश्रामा यातना भवतीश्वर१६ ।
इतरेषु त्वविश्रामो विशेषो ह्येष१७ कीर्तितः । । १ २॥
तेषां सततदुःखं तु नॄणां पापेन कर्मणा१८ ।
भेदः क्षयाच्च१९ पापस्य क्रमस्तेषां प्रवक्ष्यते२० ॥१ ३ । ।
प्रमाणं तु गणेशेह न शक्यं२१ वक्तुमेकशः ।
विभुत्वात् कर्मणस्तस्य क्षयादन्तं प्रपश्यति२२

नरके पतितः२३ सर्वो नान्तं तस्य प्रपश्यति ।
क्षीणपापाः प्रपश्यन्ति यथा तच्छृणु मेव्यय ॥ १ ५। ।
पतितो२४ नरके घोरे दुष्कृती स्वेन२५ कर्मणा ।
यात्यमानो२६ तिकरुणं२७ दिशमेकां प्रपद्यते । ।१ ६। ।
स गत्वा शीघ्रमध्वानं बहुयोजनविस्तृतम् ।
बहूनन्या२८ ननासाद्य तस्यान्तं२९ विनिवर्तते ॥ १७। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
११ सर्वे - घ. । १२ यमलोचनः - घ. । १३... स्ततः परः - घ. । १४ यमः - घ. । १५ ततस्तमपरस्तमः - घ., स्तमोत्तमः - ग. । १६ त्वरः - ग. । १७ ह्यत्र - ख. । १८ तु पापकर्मणाम् - घ. । १९ भेदक्षयश्च - ख । २० प्रवर्तते - घ. । २१ न शक्यं - क. ग., वै शक्यते - घ. । २२ प्रयस्यति - ग. । २३... तितवः - क. ग. । २४ पातितो - ख, पतते - घ । २५ दुष्टतित्वेन - घ. । २६ पात्यमानो - घ., पात्यमानो पि - ख. । २७ करुणां - क. । २८... ध्या - क. ग. । २९ तस्मात - ग. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
विनिवृत्य ततो भूयो यात्यमानो विचेतनः ।
अन्या दिशं३० पुनर्गत्वा तथैव विनिवर्तते

एवं सर्वा दिशो३१ गत्वा ह्यन्तमप्राप्य दुःखितः ।
यात्यते करुणं तत्र न कश्चिदिह विद्यते ॥१ ९॥
यातनान्ते त्वकरुणं३२ पापस्यान्ते ततः पुनः ।
प्रपश्यते३३ परिमितं परिच्छिन्नं च सर्वशः

द्वारेण महता युक्तं ततस्तस्माद्विमुच्यते ।
एवं हि नरकास्सर्वे ह्यनन्ताश्चाक्षयाव्ययाः ॥२ १ ॥
न तेषां परिसंख्यानं योजनैस्संविधीयते ।
येन कालेन तु पुनर्जन्तुः पतति३४ दुःखितः । ।२२॥
यथा३५ चैतच्छृणु विभो कथ्यमानं मयानघ३६ ।
कृत्वा पापानि कर्माणि क्षयान्ते३७ दुष्टचेतनः३८ । ।२३ । ।
व्याध्याधियुक्तः क्लेशेन त्यजति स्वान्तनून् ततः ।
यमदूतैर्महापाशैर्बद्ध्वा दुःखसमीरितः । ।२४। ।
विषमेण पथा देव नीयते विकृताकृतिः३९ ।
अयोमयैः कण्टकैश्च विध्यमानस्ततस्ततः

केशमज्जास्थिपंकैश्च४० दिह्यमान४१ स्समन्ततः ।
विषमेषु च गर्तेषु प्रपतन्भिद्यते पुनः४२ ॥ २६ । ।
क्वचिच्चोपलवर्षेण महता सन्निकीर्यते ।
तत्र भिन्नशिरोजानुपादबाहूरूबन्धनः । ।२७॥
कृष्यते यमदूतैश्च पुनः कण्टकिभिर्द्रुमैः४३ ।
यात्यते४४ भिद्यते चैव वल्लीभिश्चा४५ वबद्ध्यते४६ । ।२८। ।
एवं बहुविधाकारैर्दुःखदैः पथिभिः प्रभो ।
नीयमानो वशः४७ क्लेशान् प्राप्नोति यमसादनम्४८ । २९॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३० दिशां - क. ग. । ३१ सर्वदिशो - ग. । ३२ तु करुण - ख. । ३३ प्रपश्यन्ते - - क ख । ३४ काले पुनः जन्तुः पथिभिः पथि - ख. । ३५ तथा - घ, वै - ख. । ३६ पतन्ति घोरेस्मिन् तत् शृणुह्यपरं विभो - घ., तयानघ - ख. । ३७ भ्रमन्ते - घ. । ३८ चेतसः - ख.,... चेतसां - घ. । ३९... ति - क. ग- । ४० केशामेध्यास्थिपंकैश्च - क. घ. । ठ १ दह्यमानः - क ख. घ. । ४२ प्रतापा (प्रपाता) विचेतनः - घ । ४३... र्वृतः - घ. । ४४ पात्यते - ख, पाद्यते - घ. । ४५ बलिभिश्चा - घ. । ४६. पि बध्यते. - घ. । ४७ नीयमना स वै - घ., वशं - क. । ४८ मयसाधनं - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
स ततो यममप्राप्य दूरादेव यमाज्ञया।
चित्रगुप्तमुपागम्य श्राव्यते कर्म यत्कृतम्

सोमोग्निर्वरुणो वायुः सूर्यश्चेति तदा नरम्४९ ।
साक्षिणस्तत्र जन्तूनां५० ब्रुवते यत् कृताकृतम्५१

उक्तो विभावितश्चैव चित्रगुप्तेन चोषितः।
नरके पात्यते आर्त्त५२ ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः५३

तोमरै५४ श्चातितीक्षणाग्रैश्शरैश्चाथ परश्वधैः।
भिन्दिपालैर्मुद्गरैश्च अतिभिर्दीर्घवेधनैः५५

परिघैः करपत्रैश्च वज्रैष्टंकैर्हलोपलैः५६।
कीलैश्च मुशलैश्चैव क्षारपिष्टेन चैव हि

प्रदीप्तैश्चायुधैर्घोरैरग्निवर्षेण चाप्युत ।
हन्यमानो दिवारात्रं विनदन्५७ करुणं बहु

वर्षाणां तु सहस्रेण नरकं प्राप्नुते शुभम्।
स तत्र पतितो भूयो यात्य५८मानः सुदुःखितः

वर्षकोटिमविश्रान्तं५९ निरयान्तं प्रपद्यते।
महानरकमुक्तश्च उच्छ्रयान्तरमाश्रितः

शीतेन वायुना स्पृष्टः सुखं६० तत्र स विन्दति।
स तं विश्राममासाद्य विस्मृतो यातनां तदा

मुहूर्त्तमाहृते६१ स्वप्ने राक्षसेनापकृष्यते।
स तेन कृष्यमाणश्च भूयो दुःखशुचार्दितः६२

करुणं बहुधातीव६३ प्रविलप्यावतिष्ठते६४।
ततो भूयः समाकृष्य यातनायां स राक्षसः

यातयत्येव ६५ तं जन्तुं सविश्रामं६६ सचेतसम्६७ ।
तत्र वर्षसहस्रं वै यातितः पुनरेव सः

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
४९ तदाननम् - घ. । ५०.. स्सर्वजन्तूनां - ध. । ५१ कर्म यत् - क. ग. । ५२ निपतत्यार्त - क. ग., निपतत्याशु - घ । ५३. ..,त्यधशिराः - ख., ह्यधोमुखः - घ । ५४ तैरेतै - घ. । ५५ ऋष्टिभिर्दीर्घ- वेधनैः घ. भेदनैः- - ख घ- । ५६. ज्वलोपलैः - क घ. । ५७ विलप ( न्) - घ. । ५८ याप्य... - घ. । ५९ प्रविश्रम्य - कः ग,, स विश्राम्य - घ. । ६० दुःखं - क । ६१ मुहूर्ते प्रगते - घ । ६२ दुःखेन चार्दितः क ख । ६३ चैव - क । ६४ विप्रलप्यावतिष्ठते - क. । ६५ पातयत्येव? । ६६ जन्तुमवि-श्रामं? । ६७ सचेतनम् - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
अन्यस्मिन्नुच्छ्रये घोरे यात्यते६८ तावदेव हि ।
एवं स उच्छ्रयान् प्राप्य अष्टौ पापेन कर्मणा

संसारे६९ कृमिकीटादिजन्तुः संप्रतिपद्यते ।
ये तु गच्छन्ति तान् घोरान् नरकान्७० पुरुषाधमाः। ।४३ ॥
तानहं संप्रवक्ष्यामि तव पुत्र समासतः ।
प्रथमो यो मया प्रोक्तो नरको यमलाचलः । ।४४। ।
यात्यन्ते७१ तत्र पुरुषा महानिरयगामिनः ।
पर्वतौ द्वौ भहासत्वसिंहव्याघ्रसमाकुलौ ॥४५। ।
शरभेभसमाकीर्णौ७२ बहुसर्पसमाकुलौ७३ ।
पक्षिभिर्विविधाकारैः पुरुषैश्चोद्यतायुधैः ॥४६। ।
वृक्षैरपर्ण्णैस्संयुक्तौ सूचीभिर्वज्रकण्टकैः ।
तयोरन्तरमेकं वै समं सूचीभिरावृतम् । ।४७॥
ऊर्ध्वाभिर्वज्रतुण्डाभिरभेद्याभिस्तथैव च ।
अन्यतः पुरुषैर्घोरैः शस्त्रपाणिभिरावृतौ७४ । ।४८। ।
प्राकारेण च लौहेन७५ समन्तात् परिवारितौ ।
आकाशे चापि लौहेन तौ जालेन७६ समावृतौ

यात्यन्ते तत्र पुरुषा ये वै स्त्रियमनिच्छतीम् ।
आक्रमन्ति परक्यां७७ वै कन्यादूषक एव च । । 8.37.५० । ।
न्यासापहारकश्चैव तथा मांसापहारकः७८ ।
रसापहारकश्चैव यश्चापि परदूषकः । ।५१ । ।
इन्द्रियग्रामघाती च मिथ्यालिङ्गी तथैव च७९ ।
मृगश्वापदहन्ता च पृष्ठमांसाशिनश्च ये । ।५२ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
६८ पात्यते - घ. । ६९ ससार - क. घ.,.. र - ख. ग. । ७० तं घोरं नरकं - क. ख. घ. । ७१ पात्यन्ते - घ. । ७२... ण - ग. । ७३ समाकुलैः - ग. । ७४.. .रावृतैः - क । ७५ लोहेन - क. ख. ग. । ७६ तोजलेन - ख । ७७ पराक्यां - क., पाराक्य - ग., परकीया? ७८ मांसापहारकाः घ. । ७९ मिथ्यालापिन एव च - घ , मिथ्यालिङ्ग - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
वृथामांसाशिनो ये च हिंसां८० ये च प्रकुर्वते ।
एते नराधमाः पुत्र गच्छन्ति यमलाचलम्८१ । ।५ ३ । ।
यमलेषु८२ च जातेषु८३ यो न कुर्यान्नराधमः ।
प्रायश्चित्तमशुद्धात्मा स च तं प्रतिपद्यते । ।५४। ।
स प्रसन्नो यथोक्तैस्तैः पुरुषैः समभिद्रुतः ।
आयुधैश्छिद्यमानश्च८४ पर्वतं तं प्रपद्यते८५ ॥५५। ।
तत्र व्याघ्रैश्च८६ कुपितैः शरभैश्च८७ तरक्षुभिः ।
सर्पैर्विडालैः पतगैरयस्तुण्डैश्च भक्ष्यते ॥५६ । ।
तैर्भक्ष्यमाणो यदि च वृक्षं समधिरोहति ।
तत्र तैः कण्टकैस्तीक्ष्णैर्भिद्यते८८ पक्षिभिश्च ह । ।५७। ।
अथ चेत् कन्दरां तस्य गुहां वा यातुमिच्छति ।
तत्रापि ह्यग्निना दग्धो दुःखार्त्तो विनिवर्तते । ।५८। ।
अथ चेदन्तरं घोरं तयोः संप्रतिप्रद्यते ।
तत्र सूचीभिरुग्राभिः८९ पादयोर्भिद्यते नरः । ।५९ ॥
भिन्नञ्च तं समालक्ष्य९० ह्यशक्तमपसर्पणे ।
समागमम्याचलौ क्षिप्रं पीडयेतामतीव हि ॥8.37.६ ० । ।
पीड्यमानोचलाभ्यां स९१ यन्त्रेणेक्षुवदातुरः ।
करुणं क्रन्दमानस्तु यातनां तां समश्नुते । ।६ १ ॥
भक्षितस्याथ भिन्नस्य विलुप्तस्य च पक्षिभिः ।
दग्धस्य च नवं भूयः शरीरमभिजायते । । ६२ ॥
एवं स यात्यमानो९२ वै बहूनब्दान् सुःदुखितः ।
द्वारं लब्ध्वा विनिर्यात९३ उच्छ्रायेषु९४ निपात्यते । ।६३ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
८० वृष - क. ग, विंश - रव्र । ८१ यमलोचनं - घ. । ८२ अपराधेषु - घ. । ८३ यातेषु - घ. । ८४... श्छिद्यमानाश्च - क. ग., छिद्यतेतमं - ख । ८५ स च तं प्रतिपद्यते - ख. । ८६ सिंहैश्च - ख. । ८७ शार्दूलैस्स - .ख. । ८८.?. र्भक्ष्यते - व. । ८९ सूचिभिरुग्राभिः - ग. । ९० ससालोक्य - घ । ११ च - क ख. । ९२ पात्यमानो - घ । ९३ विनिःसृत्य - क. ख. घ. । ९४ उच्छ्रयेषु - क. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
यमलाचलमेतमुग्रवेगं बहुधापापसमेत९५कर्मयोगम् ।
शृणुयाद्य अभीक्ष्णशोतिवेगं स न यात्येव९६ तमुग्रपापयोगम् । ।६४ ॥
इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने यमलाचलकथनं नाम सप्तत्रिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि शाल्मलीनरकं पुनः ।
यात्यन्ते१ तत्र पुरुषाः सुभृशं२ पापकर्मिणः । ।१ । ।
शाल्मलीनां सहस्राणि बहूनि प्रवरेश्वर ।
उच्चास्सर्वाश्च ता घोरा बहुयोजनविस्तृताः

महाशाखा महापत्रा महाकण्टकसंयुताः३ ।
लौहेन महता चैव प्राकारेणाभिसंवृताः । । ३ । ।
जालेन महता सर्वा४ उपरिष्ठान् समावृताः ।
पुरुषास्तत्र तिष्ठन्ति बहवो रुषिताननाः । ४४॥
वज्रदण्डोपलधरा५ असिमुद्गरधारिणः ।
अन्यैश्च विविधाकारैरायुधैर्वृतपाणयः६ । । ५। ।
यातयन्ति भृशं जन्तूनवशास्ते८ सुदारुणाः९ ।
छिद्यमानाश्च तत्रापि राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

दिशः प्रपद्यते सर्वा वेदनार्तः सुदुःखितः ।
व्रजते यत्र यत्रासौ तत्र तत्राभिहन्यते । ।७॥
गर्तेषु पतितं चैव राक्षसाः प्राप्य सर्वशः ।
शस्त्रैश्च विविधाकारै१० र्निकृन्तन्त्यतिदारुणाः११ । ।८ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
९५ वहु पापस्य सहेत - ख. । ९६ याति - क ख. ग. ।
१ पतन्ति - घ. । २ स्वदृशं - घ. । ३ महाकंटकिभिर्द्रुमाः - ख. । ४ सर्वमुपरिष्टात् - घ. । ५ टंको- पलधारा - ख ग. । ६ धृ (र्धू) तपाणयः - ख. घ. । ७ पातयन्ति - क ख. ग, घातयन्ति - घ । ८ मुखरास्ते - घ । ९ सदावशा. - घ. । १० अन्यैर्नानाविधाकारै - क. । ११ निकृत्यन्तेतिदारुणैः - ख ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
श्रावयन्तः१२ पुरानेन१३ कृतं पापं दुरात्मना१४ ।
भर्त्सयन्तश्च१५ दुर्वृत्तं पतितं क्वचिदेव हि१६ । । ९ ॥
तत उत्थाय भिन्नाङ्गः सोनुबद्धश्च राक्षसैः ।
सूचीकण्टकसंयुक्तं देशमन्यं प्रपद्यते ॥8.38.१ ० ॥
तत्र सूचीभिरुग्राभिः कण्टकैश्चायसैः पुनः ।
भिद्यमानो नदन्१७ दुःखान्निपतत्यतिदुःखितः ॥ ११ । ।
तत्राप्येनं समासाद्य विविधायुधपाणयः ।
राक्षसाभिद्रवन्त्येव१८ वैरिणो१९ वैरिणं२० यथा । । १ २॥
तस्मादुत्थाय२१ वेगेन वृक्षं यद्यभिरोहति ।
तत्र२२ तैः कण्टकैस्तीक्ष्णैर्भिद्यते छिद्यतेपि च२३

पत्रैश्च२४ विविधाकारैरयस्तुण्डैश्च पक्षिभिः ।
हृतकर्णाक्षिनासोष्ठः पतितो धरणीतले

तत्र सूचीभिरुग्राभिः सर्वाङ्गेषु विभिद्यते ।
एवं बहुविधाकारा यातनास्तत्र दुःखिताः ॥१ ५॥
प्राप्नुवन्ति दुराचारा ये तान्निगदतः२५ शृणु ।
अग्निदो गरदाता च वियोनौ२६ यश्च गच्छति ॥१ ६॥
पुंसि यो वोच्छृजेच्छुक्रं२७ विषदो मांसविक्रयी ।
समुद्रयायी दुष्टात्मा यश्चैको मिष्टमश्नुते२८

अतिथिन्नार्चयेद्यश्च२९ यश्च मिथ्याव्रती भवेत्३०।
ब्रह्मोज्ळ(?)श्च३१ विवासाश्च योपः प्रविशते द्विजः३३ ॥१८। ।
घण्टिको ग्रामयाजी च शूद्राध्यापक एव च३४ ।
तथा वार्धुषिको लुब्धो३५ ब्रह्मणश्चैव विक्रयी३६

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१२ श्रावयन्ते - ख. । १३ पुराणानि - घ । १४ महाबलाः - क. ग. घ. । १५.. न्त्येव - ख । १६ केचिदेव हि - क. । १७ रुदन् - घ. । १८... भिभवन्त्येवं - घ. । १९ वैरिणं - घ. । २० वैरिणो - घ. । २१ अस्मादुत्याय - ख. घ. । २२ अत्र - ख. । २३ वा - ख. । २४ यन्त्रैश्च क. ख । २५ तान्मे निगदतः - ग.,.. .मेतान्निगदितान् - घ. । २६ अयोनौ - क- घ. । २७ विन्यसे.. - क. घ., च्छृजते शुक्रं - क, गर्भं - घ. । २८ मृष्टमश्नुते - क. । २९ अतिथीन्नार्चयेद्यश्च - घ., यस्तु - ख. घ. । ३० मिथ्याचरति यो व्रती ऽ तं) - ख., मिथ्याप्रवी (ब्रुवो) - क. । ३१ ब्रह्महा - घ. । ३२ विवस्त्रश्च - ख. । ३३ नरः - ख । ३४ देवद्रव्याप्रहारकः - घ. । ३५.. कान्नाध्वा - घ. । ३६ विक्रेता चैव ब्रह्मणः -.. .विक्रेता ब्रह्मणस्तु- यः घ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
एते गच्छन्ति दुर्वृत्ताः कूटशाल्मलिसंज्ञकम्३७ ।
कोटीद्वयेन तूत्तीर्णा३८ वर्षाणां वै पुनश्च३९ ते

उच्छ्रये४० पातिताः४१ स्तोकं कालं विश्राम्य वै पुनः ।
पात्यन्ते नरके तस्मिन् यावत् क्षीणं तदेनसम् ।
एषैव विधिरन्येषां नरकाणां मुने स्मृतः४२ । ।२ १ । ।
य इमं४३ भृशदुःखितोपलम्भं४४ सुकृतीनामतिदुर्गमाचलम् ।
शृणुयात् प्रयतः कुतूहलात्मा न स गच्छेन्निरयं हि शाल्मलम्४५

इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने कूटशाल्मलिकथनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः
सुशर्मोवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि१ नरकं कालसूत्रकम् ।
समन्तान्महतोच्चेन प्राकारेण सुसंवृतम् ॥ १ । ।
लोहजालेन च तथा आकाशेप्यभिसंवृतः ।
यथैकश्च तथा सर्वे नरका अभिसंवृताः

सोच्छ्रयाश्चैव विज्ञेया न वक्ष्ये तानहं४ पुनः ।
लोकद्रुहो५ जनास्तत्र यात्यन्ते६ पुरुषाधमाः । ।३ । ।
ये हरन्ति स्त्रियं७ वापिविक्रेता८ यस्तथा९ गवाम् ।
धर्मस्य चात्मनश्चैव ब्राह्मणानां च निन्दकः । ।४। ।
छद्मना यश्च शास्त्राणि१० गुरुभ्योपह्नवेत्११ पुनः ।
गुरुं निन्दति यश्चापि १२ वितर मातरं तथा

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
३७.. संज्ञके - ख. । ३८... द्वयं तु संयात्य - ख, द्वयं तु तत्तीर्णा - घ । ३९ पुरं च - ख. । ४० उत्थाय - घ. । ४१ पतिताः - घ. । ४२... णामुपस्मृतः - घ । ४३ इदं - ख. । ४४.. .पलभ्यं - घ । ४५ सांप्रतं - घ., शाल्मलिम् - ख ।
१ अतः परस्तृतीयस्तु - क., तृतीयन्तु - ख. । २ नरकः कालसूत्रकः - क । ३ सुसंवृतः - क. । ४ तदहं - क. । ५ शोकद्रोहं - क. ख., शोकद्रोहकरा - घ. । ६ पात्यन्ते - घ. । ७ श्रिय - घ. । ८ वाजिविक्रेता - ख, चाश्वं - घ. । ९ विक्रेतारस्तथा - घ. । १० दत्त्वा चैव महद्द्रव्यं - घ. । ११ शिक्षा निह्नवेत् - ख. । १२ यो गुरुं निन्दते चापि - क., शास्त्रं गृह्य गुरुं निन्देत् - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
श्वशुरं भ्रातरं ज्येष्ठं१३ तथा चान्यान् गरीयसः ।
आक्रोशयति१४ यस्तान्वै तथा चाप्यवमन्यते । ।६ । ।
आश्रमाणां तथा भेत्ता रहस्यानां च सर्वशः ।
अदत्तं यः समादद्यात् स गच्छेद् द्विज तत्र वै१५ । ।७। ।
ते तत्र पतिता घोरे नरके पापचेतसः ।
तिस्रः कोटीस्तु संपूर्णा वर्षाणान्तु नराधमाः ।
यात्यन्ते मृत्युवचनात्१६ क्रन्दमाना विचेतसः

कालसूत्रेण महता मित्वा मित्वा तु दुष्कतम् ।
छिन्दन्त्यङ्गानि जन्तूनां कुण्ठाग्रैरायुधैर्भृशम् । ।९॥
किंकरैस्तैरविश्रान्तं१७ दिवारात्रमतन्द्रितैः१८ ।
पूर्णे काले१९ ततो जंतुरुच्छ्रयान्२० प्रतिपद्यते । ।8.39.१ ०। ।
विश्राम्य स तदा जन्तुः पात्यते२१ नरके पुनः ।
यावदस्य कृतं पापं क्षीणं सर्वमशेषतः । ।१ १ ॥
य इमं बहुपापकर्तृसूत्रं शृणुयाद् दुष्करलोककर्मसूत्रम् ।
न स याति२२ तदुग्रदुःखसूत्रं नरकं तद् यमलोककालसूत्रम् । ।१ २॥
इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने कालसूत्रं नाम ऊनचत्वारिंशत्तमोध्यायः
सुशर्मोवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि कुम्भीपाकं महाभयम् ।
श्रोतॄणामपि तत्कालं१ भयदं ह्यकृतात्मनाम् । ।१ । ।
आयस्यस्तत्र ब्रह्मणश्च अञ्जनाचलसन्निभाः ।
कुम्भ्यस्तैलेन२ संपूर्णा वह्निवर्णाः३ सुदुःसहाः । ।२ । ।
दुष्कृतीन्४ तासु तप्तासु५ बद्ध्वा बद्ध्वा महाबलाः६ ।
क्षिपन्ति७ राक्षसा घोराः८ क्रन्दमानाः सुभैरवम्

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
१३ श्रेष्ठं - घ. । १४ आकोश... - क. । १५ कालसूत्रकम् - ख. । १६ मृत्युवदनात् - ख. । १७... रविश्रान्तै - ख. । १८ रात्रावतन्द्रिताः - ख,... तं - क. । १९ गते काले - घ. । २०... राश्रयं - घ. । २१ जन्तुर्जायते - घ. । २२ गच्छति - ख. ।
१ यं श्रुत्वा - ख. । २ कुम्भास्तैलस्य - क. । ३ वह्नितप्ताः - ख. । ४ दुष्कृतीनां - क. । ५ सुतप्ताश्च - क., ६ भयावहाः - क., महाबलैः - ख. । ७ क्षिप्यन्ते - ख. । ८ राक्षसैर्घोरैः - ख. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
वर्षकोटीश्चतस्रश्च९ पच्यन्ते तत्र जन्तवः ।
ये तानिमान्निबोध त्वमुच्यमानान्मया विभो

इष्टकापाककारी१० च कुम्भपाककरस्तथा११ ।
तौ विनाशयते यश्च अग्निदो यो१२ गृहेषु च ॥ ५। ।
वने खलेथ गोष्ठे वा अन्नपानविनाशकः ।
भोजने विघ्नकारी च यज्ञहा यज्ञदाहकः । । ६। ।
कूटकर्मकरो यश्च कूटसाक्षी तथैव च ।
मिथ्याग्निचयनी चैव मिथ्याग्न्याहरणी तथा । ।७। ।
मिथ्यापाकप्रदाता च वेदानां यश्च दूषकः ।
हर्तोपकरणानां च शिल्पिनां यो नराधमः । ।८। ।
एवं ते यातितास्तत्र विश्रामं पुनरुच्छ्रये ।
संप्राप्य नरके भूयो निपतन्ति क्षयान्तिकम् ॥९। ।
य इमं बहुदुष्कृतान्तपाकं शृणुयाद्वा मनुजो हि कर्मपाकम् ।
न स गच्छति तं दुरात्म१३ पाक१४ नरकं साधनदुःखकुम्भिपाकम्१५ ॥8.40.१ ०॥
इति स्कन्दपुराणे नरकवर्णने कुम्भीपाको नाम चत्वारिंशोध्यायः