સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.4

અધ્યાયાઃ ૩૧ - ૪૦
સનત્કુમાર ઉવાચ
એતસ્મિન્નન્તરે દેવો દેવીમાહ ગિરીન્દ્રજામ્ ।
વ્રજામ દાતું યક્ષાય વરં ભક્તાય ભાવિનિ । । ૧ ॥
ભક્તો મમ વરારોહે તપસા દગ્ધકિલ્બિષઃ ।
અર્હો૧ વરમસૌ લબ્ધુમસ્મત્તો૨ ભુવનેશ્વરિ । ।૨ । ।
એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ સહ દેવ્યા જગત્પતિઃ ।
જગામ યક્ષો યત્રાસ્તે કૃશો ધમનિસંતતઃ ।
દિવ્યં ચક્ષુરદાચ્ચૈવ૩ યેનાપશ્યત્ સ શંકરમ્ । ।૩ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ યક્ષસ્તદા વ્યાસ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને ।
અપશ્યત્ સગણં દેવં વૃષકેતુમુપાશ્રિતમ્૪ । ।૪। ।
દેવદેવ ઉવાચ
વરં દદામિ૫ તે પૂર્વં ત્રૈલોક્યે નર્શનં તથા ।
સારત્વં ચ શરીરસ્ય પશ્ય માં વિગતજ્વરઃ ॥ ૫। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ લબ્ધ્વા તુ વરં શરીરેણાક્ષતેન ચ૬ ।
પાદયોઃ પ્રણતસ્તસ્થૌ કૃત્વા શિરસિ ચાઞ્જલિમ્ । । ૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨૮ માપુરન્તે - ઘ. ।
૧ અહો - ઘ. । ૨ લબ્ધમસ્મત્તો - ઘ । ૩ ત્તસ્મૈ - ઘ. । ૪ વૃષં શ્વેતમપાશ્રિતમ્ - ઘ. । ૫ દદાનિ - ઘ. । ૬... ણેક્ષિતેન ચ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઉવાચ ચ તદેશેન૭ વરદોસ્મીતિ ચોદિતઃ ।
ભગવન્ ભક્તિમવ્યગ્રાં ત્વય્યનન્યાં૮ વિધત્સ્વ મે । ।૭॥
અન્નદત્વં ચ લોકાનાં ગાણપત્યં૯ તથાક્ષયમ્ ।
અવિમુક્તે ચ તે સ્થાને વસેયં૧૦ સર્વદા યથા ।
એતમિચ્છામિ૧૧ દેવેશ દત્તં વરમનુત્તમમ્ । ।૮। ।
દેવદેવ ઉવાચ
જરામરણસંત્યક્તઃ સર્વશોકવિવર્જિતઃ૧૨ ।
ભવિષ્યસિ ગણાધ્યક્ષો વરદઃ સર્વપૂજિતઃ । ।૯। ।
અજય્યશ્ચાપિ સર્વેષાં યોગૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ।
અન્નદશ્ચાપિ૧૩ લોકેભ્યઃ ક્ષેત્રપાલો ભવિષ્યસિ । ।8.31.૧ ૦ । ।
મહાબલો મહાસત્વો બ્રહ્મણ્યો૧૪ થ મમ પ્રિયઃ ।
ત્ર્યક્ષશ્ચ દણ્ડપાણિશ્ચ મહાયોગી તથૈવ ચ । । ૧ ૧। ।
ઉદ્ભ્રમઃ સંભ્રમશ્ચૈવ ગણૌ તે પરિચારકૌ ।
તવાજ્ઞયા કરિષ્યેતે લોકસ્યોદ્ભ્રમસંભ્રમૌ । । ૧ ૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ ભગવાન્ વ્યાસ યક્ષં કૃત્વા ગણેશ્વરમ્ ।
જગામ ધામ દેવેશઃ૧૫ સહ તેન સુરેશ્વરઃ૧૬ ॥૧ ૩ ॥
અથ દૃષ્ટ્વા તતો દેવીં દેવદેવો વૃષધ્વજઃ ।
તપ્યતો મન્દરસ્યાશુ વરદાનાર્થમબ્રવીત્ । । ૧૪। ।
દેવદેવ ઉવાચ
દેવિ ફુલ્લારવિન્દાક્ષિ ગમિષ્યામિ સુમધ્યમે ।
મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠમનુગ્રહવરેપ્સયા । ।૧ ૫॥
સભાર્યઃ સસુતશ્ચૈવ સ હિ માં સસુહૃજ્જનઃ ।
પ્રપન્ન૧૭ સ્તાપસ૧૮ શ્રેષ્ઠો મન્દરઃ પર્વતોત્તમઃ । । ૧૬ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૭ તદા તેન - ઘ. । ૮... ત્વયિ નાથે - ઘ । ૯ સોનપત્યં - ઘ. । ૧૦ પશ્યેયં - ઘ. । ૧૧.. .દિચ્છામિ - ઘ- । ૧૨ લોકવિવાજિતઃ - ઘ. । ૧૩ અર્થદશ્ચાપિ - ઘ. । ૧૪ મમ ચ - ઘ. । ૧૫ વામદેવેશ - ક. ઘ. । ૧૬ નરેશ્વરઃ - ઘ. । ૧૭ પ્રસન્ન - ક. । ૧૮ તપસાં - ઘ., તપતાં? ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
અદ્ય વર્ષસહસ્રાણિ પઞ્ચ દિવ્યાનિ પાર્વતિ ।
તપ્યતે તપતાં શ્રેષ્ઠો મયિ સર્વાત્મભાવતઃ૧૯ ॥૧૭। ।
દેવ્યુવાચ
નય મામપિ દેવેશ મન્દરં ચારુકન્દરમ્ ।
ન રંસ્યેહં૨૦ વિના દેવ ત્વયા સર્વજગત્પતે । । ૧ ૮॥
તતો દેવઃ પ્રહસ્યૈનામુવાચ પરમેશ્વરઃ ।
અવિમુક્તં ન મોક્તવ્યં કથં ત્વં યાતુમિચ્છસિ૨૧ ॥૧ ૯॥
દેવ્યુવાચ
ઇહ ચૈવ નિવત્સ્યામિ૨૨ ગમિષ્યામિ ચ મન્દરમ્ ।
અવિમુક્તમિદં સ્થાનં તતો દેવ ભવિષ્યતિ૨૩ । ।8.31.૨ ૦ ॥
દેવદેવ ઉવાચ
એવમેતદ્ વરારોહે યથા વદસિ પાર્વતિ ।
ઐશ્વર્યાત્૨૪ સર્વગા૨૫ હિ ત્વં યથાહં૨૬ દેવિ સર્વશઃ । ।૨ ૧ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ ભગવાન્ દેવો વૃષમારુહ્ય સર્વગમ્ ।
સોમઃ સનન્દી સગણો૨૭ મન્દરં પ્રયયૌ હરઃ ॥૨૨ । ।
સ ગત્વા૨૮ ભુવનેશાનસ્તપ્યમાનં પરં તપઃ ।
અપશ્યન્મન્દરં તત્ર દૃષ્ટવા ચૈન૨૯ મુવાચ હ । ।૨૩ ॥
વરદોસ્મિ ગિરીશાન૩૦ તુષ્ટસ્તે તપસા૩૧ ભૃશમ્ ।
વરં વૃણુ યથેષ્ટન્ત્વં સર્વં તત્૩૨ પ્રદદામિ૩૩ તે । ।૨૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તશ્શર્વેણ દૃષ્ટ્વા ત્રિભુવનેશ્વરમ્ ।
સોમં સનન્દિનં ચૈવ પ્રણમ્ય વૃષવાહનમ્ ॥ ૨૫। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૮ તપસા શ્રેષ્ઠો મયિ સર્વાત્મભાવિતઃ ક। ૨૦ વત્સ્યેહં ઘ । ૨૧ મર્હસિ ઘ। ૨૨ ન વત્સ્યામિ ઘ। ૨૩ અવિમુક્તં તતો દેવ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ - ઘ । ૨૪ ઐશ્વર્યં - ઘ. । ૨૫ સર્વગં - ઘ । ૨૬ ત્વં - ઘ । ૨૭ નન્દિસ્સગણો - ક. ખ. । ૨૮ ગત્વા તુ - ઘ. । ૨૪૧ ચૈવ - ક. । ૩૦... સ્મીતિ ગિરિશ - ઘ. । ૩૧ તપસાનેન તે - ક., તસ્યેદ્ય (તુષ્ટોદ્ય?) - ઘ, । ૩૨ તત્ સર્વં - ઘ. । ૩૩... નિ - ક. ખ. ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
પુનઃ પુનર્હરં દૃષ્ટવા દેવીઞ્ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।
પુનઃ પુનર્ગણઞ્ચૈવ૩૪ નન્દિનઞ્ચ૩૫ નનામ સઃ । । ૨૬ ॥
તં તથા વ્યાકુલં દૃષ્ટવા હર્ષજાસ્રાવિલેક્ષણઃ૩૬ ।
વરેણચ્છન્દયામાસ ભૂય એવ હરો ગિરિમ્ । ।૨૭ ॥
દેવદેવ ઉવાચ
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે વરદોહં તવાચલ ।
યથેષ્ટં દાતુમિચ્છામિ વરં વરય ભૂધર

મન્દર ઉવાચ
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ દેવદેવ જગત્પતે ।
મયિ તે વાસિચ્છામિ સોમસ્ય સગણસ્ય ચ । ।૨૯। ।
ઇચ્છામિ દેવદેવેશ પાદસ્પર્શેન તે સદા૩૭ ।
પવિત્રીકૃતમાત્માનં સોમેન સગણેન ચ

નાન્યં વરમિહેચ્છામિ૩૮ ત્વત્તો દેવ જગદ્ગુરો ।
એષ એવ વરો મહ્યં દીયતાં ભુવનેશ્વર । । ૩૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ૩૯
એવમસ્ત્વિતિ તં૪૦ પ્રાહ મન્દરં વરદસ્તદા૪૧ ।
સનન્દી સહ દેવ્યા ચ નિવત્સ્યામિ સદા ત્વયિ । ।૩ ૨ । ।
ત્વં ચાપિ ભૂભૃતાં શ્રેષ્ઠો જરામરણવર્જિતઃ ।
અભેદ્યશ્ચૈવ વજ્રેણ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યસિ ॥૩ ૩ ॥
રમ્યશ્ચ સર્વભૂતાનાં હેમરત્નવિભૂષિતઃ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણઃ સુરસિદ્ધનિષેવિતઃ૪૨ । ।૩૪॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતોસૃજદ્ ગૃહં૪૩ તત્ર જામ્બૂનદમયં મહત્ ।
મનસાતિગુણં વ્યાસ૪૪ ન તેનાસ્તિ૪૫ સમં ક્વચિત્ ॥૩૫। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૪.. ગણાનાં ચ - ખ. । ૧૫ ગણેશ્વરં - ખ. । ૩૬.,. ણં - ક. ખ. । ૩૭ તેજસા - ઘ. । ૩૮ નચાન્યં વરચ્છામિ - ખ. । ૩૯ દેવદેવ - ઘ. । ૪૦ ત ? - ઘ । ૧ ચારુકન્દરમ્ - ક. । ૪૨ સિદ્ધચારણસેવિતઃ - ખ. । ૪૩ સદ્મ ચાપ્યમૃજત્ - ક, સ્વયમેવાસૃજત્સદ્મ - ખ । ૪ ગુણૈર્યુક્તં - ખ. । ૪૫ ન તે તેન - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ન તાદૃગ્ બ્રહ્મણોપ્યસ્તિ૪૬ કિમુતાન્યસ્ય કસ્ય૪૭ચિત્ ।
તેજસા વર્ષ્મણા કાન્ત્યા વૃષનામ્નાતિવિશ્રુતમ્૪૮ ॥૩ ૬ ॥
વ્યાસ ઉવાચ
ભગવન્ બ્રહ્મણઃ સૂનો સર્વયોગેશ્વરેશ્વર ।
ન મે તૃપ્તિ૪૯સ્ત્વયાખ્યાતે૫૦ દેવદેવસ્ય૫૧ ચ ચેષ્ટિતે૫૨

સ વૃષો દયિતશ્ચૈવ વાહનત્ત્વં૫૩ મહાબલઃ ।
કેનાગમન્મહાશબ્દો મહેશસ્ય મહાત્મનઃ

કસ્ય પુત્રઃ કસ્ય નપ્તા કથં જજ્ઞે ૫૪ તથૈવ ચ ।
કિં તપઃ કિં ફલં તસ્ય એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

અભવજ્જલદઃ પૂર્વં વાહનં રુદ્રવલ્લભમ્ ।
સ૫૫ કથં તત્૫૬ પરિત્યજ્ય વૃષભે મતિમાદધે૫૭ । ।8.31.૪૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
પુરા વેદઃ૫૮ સુતો જજ્ઞે બ્રહ્મણઃ પ્રથમોદ્ભુતઃ૫૯ ।
દ્વિતીયશ્ચૈવ યજ્ઞોભૂત્ તં ચ લોકે૬૦ ન્યયુંજત૬૧ । ।૪૧ ॥
સ લોકાપ્યાયનકરઃ પ્રયુક્તો બ્રહ્મહણા સ્વયમ્ ।
પ્રજા વિવર્દ્ધયિષતા૬૨ નાવર્દ્ધયદશેષતઃ

।
-- - । ।૪૩ । ।
યજ્ઞ ઉવાચ
ભગવન્ લોકસિદ્ધ્યર્થં પ્રયુક્તોહં૬૩ સ્વયંભુવા ।
ન ચ મેસ્તિ તથા વીર્યમન્યમિચ્છ૬૪ નમસ્તવ । । ૪૪। ।
દેવદેવ ઉવાચ
જીમૂતો ભવ લોકાનાં તવ સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
તતોમૃતાભિરદ્ભિસ્ત્વં લોકાન્ સંવર્ધયિષ્યતિ । ।૪૫॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪૬ સર્વલોકેષુ - ખ. । ૪૭ રમણીયં ભવેત્ - ખ । ૪૮ રમ્યં દિવ્યગુણાદપિ - ખ. । ૪૯ મૂર્ધ્નિ - ખ. । ૫૦ ખ્યાતં - ખ. । ૫૧ સાંપ્રતં - ખ. । ૫૨ ચેષ્ટિતમ્ - ક. । ૫૩ ધારણત્વ - ઘ. । ૫૪ યજ્ઞે - ઘ. । ૫૫ તત્, ૫૬ સ - ઘ. । ૫૭ વાહનં વૃષભં ભજત્ - ખ. । ૫૮ દેવ - ઘ. । ૫૯ પરમાદ્ભુત્ - ઘ. । ૬૦ પરમાત્મા - ઘ. । ૬૧ લોકોભ્યપૂજયત્ - ઘ. । ૬૨ લોકવૃ? ।.., ૬૩ યં - ઘ. । ૬૪ મુષુ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
યજ્ઞ ઉવાચ
જીમૂતત્વં યદિ મમ લોકસિદ્ધિકરં શુભમ્ ।
અસ્મદ્ભવન્તં પૃષ્ઠેન વહેયં વિદ્યુતાલય (?) । ।૪૬ । ।
--- - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । ।૪૭। ।
આત્માનમથ સ જ્ઞાત્વા નાતિતેજસમચ્યુતઃ ।
તતાપ સુમહદ્ વ્યાસ તપો યજ્ઞઃ સુદુશ્ચરમ્૬૫ । ।૪૮। ।
અથ તુષ્ટસ્તદા દેવઃ શર્વો૬૬ યજ્ઞસ્ય સુવ્રત૬૭ ।
ઉવાચ વરદોસ્મીતિ સ વવ્રે વરદં વરમ્૬૮ । ।૪૯ । ।
યથાહં૬૯ યજ્ઞભાવેન૭૦ વહામિ ત્વાં મહાપ્રભ૭૧ ।
તથૈવ જલદત્વેપિ૭૨ વહેયં ત્વાહ૭૩ મવ્યયમ્(?) । । 8.31.૫૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમસ્ત્વિતિ સં૭૪ પ્રોચ્ય વાહનત્વે વ્યકલ્પયત્૭૫ ।
જીમૂતં૭૬ વ્યાસ ભગવાન્ યજ્ઞમૂર્તિમતિપ્રભમ્ । । ૫૧ । ।
યદા તુ યજતો વ્યાસ દક્ષસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
શિરશ્છિન્નં શરેણાશુ યજ્ઞસ્યામિતતેજસઃ ।
તદા શિરસ્કં૭૭ તં યજ્ઞં વાહનત્વાદપાનુદત૭૮ । ।૫૨ ।
વ્યાસ ઉવાચ
કથં યજ્ઞં સ દક્ષસ્ય ભગવાનાહનચ્છુભમ્૭૯ ।
કારણં ચાત્ર કિં વિપ્ર યેન તં હતવાન્ પ્રભુઃ । ।૫૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
શાપઃ પૂર્વં સમાખ્યાતઃ કારણં મુનિસત્તમ ।
ઇદઞ્ચ શૃણુ મે ભૂયો વિસ્તરેણ પુરાતનમ્ । ।૫૪। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૬૫ સુદુસ્તર - ઘ. । ૬૬ સ (ભ) વો - ક, સર્વો - ઘ. । ૬૭ તત્સુતઃ - ખ. તઃ - ક. । ૬૮ વરમુત્તમં - ખ, વિપુલં - ઘ. । ૬૯ યદા - ખ । ૭૦.. પિ - ઘ, તિ - ક ખ । ૭૧. ૫ પ્રભુમ્ - ક. ખ.,... ભો - ખ. । ૭૨ વરમિચ્છામિ - ઘ.. । ૭૩ વહેયમહ... - ક, ભદ્ર... - ઘ. । ૭૪ સ - ખ, ત - ઘ. । ૭૫ તં હ્યકલ્પયત્ - ખ, ... નં ચેતિ? - ઘ. । ૭૬ જીવિતં - ખ । ૭૭ શિષઃ ક્ષતં - ઘ । ૭૮ વદદ્ભૃશ - ખ., નં દુપાન્વદત્ - ઘ. । ૭૯... હનત્ સુતં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
પુરા હિ બ્રહ્મણો વક્ત્રાત્ ક્ષુવતોભિવિનિઃસૃતઃ૮૦ ।
બદ્ધગોધ્વાંગુલિત્રશ્ચ શરી તૂણી શરાસની । ।૫૫ ॥
ખઙ્ગી૮૧ કિરીટમાલી ચ કુણ્ડલી૮૨ કવચી૮૩ તથા ।
મહોરસ્કો મહોત્સાહઃ પુરુષઃ કાઞ્ચનપ્રભઃ

ક્ષુપ ઇત્યેવ નામ્ના તં બ્રહ્મા સ્વયમભાષત ।
તમિન્દ્રો વરયામાસ રાજાનં ભુવિ૮૪ લોકપમ્ ॥૫૭। ।
સોબ્રવીદ્યદિ મે વજ્રમાયુધં સ્વં૮૫ પ્રયચ્છસિ ।
તતઃ સ્યાં ભુવિ રાજાહં નાન્યથા રોચતે મમ૮૬ । । ૫૮। ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
ચિન્તિતં કરમેતત્તે વજ્રમેષ્યતિ૮૭ નાન્યથા ।
એવં ભવતુ ભદ્રં તે ભવ રાજા પ્રજાહિતઃ । ।૫૯। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તસ્તેજસ્વી રાજા ભુવિ બભૂવ હ ।
ચ્યાવનિશ્ચ૮૮ દધીચોસ્ય૮૯ સખા સમભવત્તદા । ।8.31.૬૦ ॥
સ તેન સહ સંગત્ય૯૦ સુખાસીનો વરાસને ।
ચક્રે કથા વિચિત્રાર્થાઃ પ્રીયમાણઃ પુનઃ પુનઃ

અથાભવત્તયોર્વ્યાસ રાગો જાતિકૃતઃ પુનઃ૯૧ ।
ક્ષત્રં૯૨ શ્રેષ્ઠં ન વા શ્રેષ્ઠં બ્રહ્મ શ્રેષ્ઠં ન વેતિ૯૩ ચ

ક્ષુપોબ્રવીત્ ક્ષત્રમિતિ દધીચો બ્રહ્મ ચેતિ૯૪ હ૯૫ ।
અથૂ તાં૯૬ કારણે૯૭ ચોભૌ૯૮ ન ન્યવર્તત૯૯ કશ્ચન ॥૬૩ । ।
અથ તીક્ષ્ણતયા ચૈવ તપોધિકતયા૧૦૦ તથા ।
બ્રાહ્મણત્વસ્ય ચાગ્ર્યત્વાત્તથા દૈવકૃતેન ચ । । ૬૪। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮૦ ભુવિ નિઃ સૃતઃ - ઘ. । ૮૧ શૃંગી - ક । ૮૨ કવચી - ખ । ૮૩ કું ડલી - ખ. । ૮૪ ભૂમિ - ક । ૮૫ ત્વં - ક. । ૮૬ મમ રોચતે - ઘ. । ૮૭ વજ્રમેષ્યતિ ક., વર યાસ્યતિ - ઘ. । ૮૮ ચ્યાવનેશ્ચ -? । ૮૯ દધીચસ્ય? । ૯૦ સંગમ્ય - ખ. । ૯૧ પ્રભઃ - ખ । ૯૨ ક્ષેત્રં - ક. ખ । ૯૩ નચેતિ - ઘ. । ૯૪.. વેતિ - ક. । ૯૫ ચ - ખ. ઘ. । ૯૬ નાબ્રૂતાં - ખ । ૯૭ કારણ - ઘ. । ૯૮ ચોભે - ક. ખ ૯૧ પ્રવર્તત - ઘ વ્યક..? - ક, વ્યવર્તન ( ત) - ખ । ૧૦૦ વયોધિકતયા - ક ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
કુદ્ધો દધીચસ્તં વ્યાસ વામહસ્તેન મૂર્ધનિ ।
આજઘાન મહાતેજા વજ્રેણાતડયત્૧૦૧ સ ચ૧૦૨

વજ્રેણ સ દ્વિધા છિન્નઃ શક્રમાહ્વયદવ્યયઃ ।
સોવદત્ ત્વં૧૦૩ મહાયોગઃ૧૦૪ શક્તઃ૧૦૫ સન્ધાતુમાત્મના૧૦૬ । ।૬૬ ॥
સ્વં દેહં૧૦૭ સ તથાભૂતં૧૦૮ દધીચો યોગમાયયા ।
સન્ધયામાસ૧૦૯ શર્વઞ્ચ શરણં સમપદ્યત । । ૬૭। ।
સ સુરેશ્વરમારાધ્ય પ્રાપ્યાવધ્યત્વમુત્તમમ્૧૧૦ ।
વજ્રાસ્થિત્વમભેદ્યત્વમજરત્વઞ્ચ શઙ્કરાત્ ॥૬૮। ।
સર્વભૂતાનુકમ્પિત્વં મહાયોગિત્વમેવ ચ ।
પુનરાગાત્ ક્ષુપં દ્રષ્ટું પુનઃ સખ્યમભૂત્૧૧૧ તયોઃ ॥ ૬૯। ।
રાગો જાતિકૃતો યશ્ચ પૂર્વવત્ સ૧૧૨ બભૂવ હ ।
વામપાદેન ચાપ્યેનં ક્ષુપ સ સમતાડયત્૧૧૩ ॥8.31.૭૦ । ।
પુનશ્ચ વજ્રમાદાય સ ચૈનમહનત્તદા ।
ન ચાર્તિં ન વ્યથાં તસ્ય૧૧૪ તદ્વજ્રમકરોન્મુને ॥૭૧ । ।
અવધ્યત્વમથો૧૧૫ જ્ઞાત્વા ક્ષુપસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
નારાયણં સમાસાદ્ય વરાર્થં સમરાધયત્૧૧૬

વરદોસ્મીતિ તુષ્ટેન૧૧૭ વિષ્ણુના સ ચ૧૧૮ ચોદિતઃ ।
પ્રોવાચ પ્રણતો વિષ્ણુમિદં વ્યાસ મહામનાઃ૧૧૯ । ।૭૩ । ।
ક્ષુપ ઉવાચ
દધીચો નામ વિપ્રર્ષિરવધ્યોક્ષય એવ ચ ।
સખા મમ હૃષીકેશ સ ચ મામાહ નિત્યદા૧૨૦ । ।૭૪। ।
બિભેમ્યહં ન દેવસ્ય રાક્ષસસ્યાસુરસ્ય વા ।
પિશાચસ્યાથ યક્ષસ્ય વયસો માનુષસ્ય વા૧૨૧ । ।૭૫ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૦૧ વક્રેણા તાડયત્ - ક. । ૧૦૨ તદા - ઘ. । ૧૦૩... ત્તં - ઘ. । ૧૦૪ મહાયોગં - ઘ. । ૧૦૫ શક્રઃ - ઘ. । ૧૦૬ મહાત્મનઃ - ક. । ૧૦૭ સ્વદેહં - ખ., સ - ઘ । ૧૦૮ ત્યક્તા - ક.. ભૂત્વા - ખ., શ્રુત્વા - ઘ. । ૧૦૯ સાંત્વયામાસ - ઘ. । ૧૧૦ તં વરેશ્વરમારાધ્ય સંપ્રાપ્ય વરમુત્તમમ્ - ઘ. । ૧૧૧ સંખ્યમભૂત્ - ઘ. । ૧] ૨ સં - ક. ઘ. । ૧ । ૩ સમભિતાડયત - ખ. । ૧૧૪ ચાસ્ય - ખ. । ૧૧૫ મયં - ખ. । ૧૧૬ વરાર્થમતપત્તપઃ - ખ., સમવારયત્ - ઘ. । ૧૧૭ તુષ્ટોસ્મિ - ખ. । ૧૧૮ સ તુ - ઘ., સમ... - ખ. । ૧૧૯ મહાતપાઃ - ઘ. । ૧૨૦. નામહનત્સદા - ઘ. । ૧૨૧ ચ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
બિભેમીતિ યથા બ્રૂયાત્ તથા ત્વં૧૨૨ કર્તુમર્હસિ૧૨૩ ।
એવમુક્તો નરેશેન૧૨૪ સ વિષ્ણુર્લોકભાવનઃ ॥૭૬ । ।
તથાસ્ત્વિતિ ચ તં પ્રોચ્ય દધીચસ્યાશ્રમં યયૌ ।
સ૧૨૫ પ્રવિશ્યાશ્રમં વ્યાસ દધીચેનાભિપૂજિતઃ

અભિવાદ્યાઞ્જલિં કૃત્વા દધીચમિદમબ્રવીત્ ।
ભગવન્ બ્રહ્મણશ્રેષ્ઠ પિતામહસમદ્યુતે ॥૭૮। ।
વરમેકં વૃણેહં યં તં૧૨૬ ભવાન્દાતુમર્હતિ૧૨૭ ।
પ્રસાદિતોહં વિપ્રેન્દ્ર ક્ષુપેણ શુભકર્મણા

વરદોસ્મીતિ ચાપ્યુક્તો વરં વવ્રે મહામુને ।
પ્રોક્તં ત્વયા બિભેમીતિ બ્રૂહિ તન્૧૨૮ મદનુગ્રહાત્

અભયં સર્વભૂતેભ્યો૧૨૯ બ્રાહ્મણસ્ય ન સંશયઃ ।
અવધ્યશ્ચાપિ સર્વેષાં મહાયોગબલાન્વિતઃ । ।૮ ૧ ॥
અભીતસ્ત્વં૧૩૦ તથાપ્યદ્ય મદર્થં વદ તત્૧૩૧ પ્રભો ।
દધીચશ્ચૈવ૧૩૨ મુક્તોપિ૧૩૩ વિષ્ણુના મધુરં તદા

ઉવાચ ન બિભેમીતિ ભૂયો ભૂયો જનાર્દનમ્ ।
નાહં વક્ષ્યે બિભેમીતિ નોક્તં નાપ્યુચ્યતે મયા । ।૮૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તશ્ચક્રપાણિશ્ચ્યાવનિં૧૩૪ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ૧૩૫ ।
ઉવાચ ચક્રમુદ્યમ્ય ભયમસ્ય વિદર્શયન્ ॥૮૪। ।
એવમેવ હિ કર્તવ્યા યે ભૂત્વા૧૩૬ બલવત્તરાઃ ।
અસ્વામિન ઇવ પ્રેમ્ણા બ્રુવતે૧૩૭ દુર્બલં જનમ્૧૩૮ । ।૮૫ ॥
ન ચેદ્ દ્રક્ષ્યસિ૧૩૯ ભીતોસ્મીત્યેતચ્ચક્ર૧૪૦ તતસ્તવ ।
સુનસં શિર આદાય૧૪૧ મહીં સં પ્રાપયિષ્યતિ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨૨ તત્તથા - ઘ. । ૧૨૩ મર્હતિ - ઘ. । ૧૨૪ નરેન્દ્રેણ - ઘ । ૧૨૫ સં - ખ. । ૧૨૬ ત્વત્તઃ - ખ, તદ્ - ક., સ - ખ. । ૧૨૭ મર્હસિ - ક ખ । ૧૨૮ વાક્યન્ત (વાચ્યન્તદ્?) - ખ. । ૧૨૯ સર્વભૂતાનાં: - ખ. । ૧૩૦... શ્ચ - ક.,... તોપિ - ખ. । ૧૩૧ ત્વં વદ - ખ. । ૧૩૨ સ્ત્વેવ... - ખ. । ૧૩૩ વૈ - ક. । ૧૩૪ દધીચં - ઘ. । ૧૩૫ મૂર્છિતઃ - ઘ । ૧૩૬ ભૂતા - ઘ. । ૧૩૭ વિબ્રૂતે - ઘ. । ૧૩૮ બલં - ઘ. । ૧૩૯ ન ચ વક્ષ્યામિ - ઘ. । ૧૪૦ એવ ચક્રં - ખ । ૧૪૧ સનસં સુમુખં તસ્ય - ખ., નૃશંસ શિવયા ( શિરઆ?) - ઘ. મુખમાદાય - ખ. । ૪૨ સ - ઘ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દધીચિરુવાચ૧૪૩
કિં વૃથા ચક્રમુદ્યમ્ય વિષ્ણો ત્વં૧૪૪ ક્લેશમિચ્છસિ૧૪૫ ।
નાહં ચક્રસ્ય તે ગમ્યઃ૧૪૬ પ્રસાદાત્ ત્ર્યમ્બકસ્ય તુ

કિન્તુ જિજ્ઞાસયા યામિ લોકપાલશરણ્યતામ્ ।
તેષાં નિષ્ક્રિયતાં જ્ઞાત્વા તતો યાસ્યામિ૧૪૭ શંકરમ્ । ।૮૮॥
એવમુક્ત્વા ચ્યાવનિસ્તુ પ્રાદ્રવદ્ વરુણં પ્રતિ ।
શરણં તં પ્રપન્નશ્ચ સં૧૪૮ પ્રાદાદભયં૧૪૯ પ્રભુઃ । ।૮૯॥
તત્ર વિષ્ણોશ્ચ દેવસ્ય વરુણસ્ય ચ ધીમતઃ ।
યુદ્ધં સમભવદ્ ઘોરં બહૂનબ્દાન્ વિભીષણમ્

નિગૃહીતેથ૧૫૦ વરુણે ચ્યાવનિર્યમમભ્યયાત્૧૫૧ ।
સ ચાપ્યભયદ૧૫૨ સ્તસ્મૈ૧૫૩ વિષ્ણુના નિર્જિતો યુધિ

તતોગ્નિમભ્યયાદ્૧૫૪ વ્યાસ સોપિ તેનાભિનિર્જિતઃ ।
તતઃ સ મુષ્ટિમાદાય કુશાનાં ચ્યાવનિસ્તદા૧૫૫

સ્વમાશ્રમમુપાગમ્ય તિષ્ઠતિષ્ઠેત્યભાષત ।
જિજ્ઞાસાર્થં લોકપાલાનહં શરણ મેયિવાન્૧૫૬

અબલાસ્તે ચ સર્વેપિ મય્યેવ બલમુત્તમમ્ ।
અદ્ય ગર્વઞ્ચ દર્પઞ્ચ બલં યચ્ચ૧૫૭ તવાદ્ભુતમ્૧૫૮ ।
તત્સર્વં નાશયિષ્યામિ તિષ્ઠેદાનીં જનાર્દન

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો યુદ્ધં સમભવત્ તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ।
નારાયણસ્ય ચ વ્યાસ ચ્યાવનેશ્ચ મહાત્મનઃ । ।૯૫॥
યાન્યસ્ત્રાણિ શરા યે ચ નારાયણકરચ્યુતાઃ ।
યોગેન તાન્ દધીચોસૌ કુશમુષ્ટૌ ન્યયેશયત્ । ।૯૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૪૩ ચ્યાવન (નિ) ઉ - ક. । ૧૪૪ ત્વં વિષ્ણો - ક. । ૧૪૫ ક્લિશ્યસેનઘ - ખ., શ્ચકં સમર્ચસિ - ઘ. । ૧૪૬ મન્યઃ - ઘ. । ૧૪૭ ધ્યા... - ક. ઘ., ધ્યાયામિ - ખ । ૧૪૮ પ્રસાદાદભયં - ક., ૧૪૯ પ્રદદાવભત્યં - ખ. । ૧૫૦ તુ - ખ. । ૧૫૧... ગાદ્ - ખ ૧૫૨ ચાસ્યાભયાદ્ - ક ખ. । ૧૫૩ શ્ચાસ્ય? । ૧૫૪?.. ગાદ્ - ખ. । ૧૫૫ શ્શુભઃ - ક.,... ને સ્થિતઃ - ઘ. । ૧૫૬ મીયિવાન્ - ઘ. । ૧૫૭ યત્તે - ખ. । ૧૫૬ તદાદ્ભુતમ્ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તતો વિષ્ણોર્યોગબલાદ્ ગાત્રેભ્યઃ સંપ્રજજ્ઞિરે ।
દેવા યુયુધિરે સર્વે૧૫૯ વિષ્ણુના સહ દંશિતાઃ ॥૯૭। ।
તાનપ્યશેષતઃ સર્વાન્ સાયુધાન્ સહ વાહનૈઃ ।
કુશમુષ્ટૌ સ૧૬૦ સંક્રુદ્ધો વિષ્ણુવર્જં૧૬૧ ન્યવેશયત્ । ।૯૮॥
તતસ્સર્વામરૈર્વ્યાસ કુશમુષ્ટૌ૧૬૨ પ્રવેશિતૈઃ ।
યોગેન તેજસા ચૈવ દધીચેન મહાત્મના

વિષ્ણું સંવિગ્નરૂપં૧૬૩ તુ કોપાવેશાત્ પ્રમોહિતમ્ ।
તત્રાગમ્ય સ્વયં બ્રહ્મા તદા વચનમબ્રવીત્ ॥ 8.31.૧૦૦ । ।
કિન્તવાનેન ગોવિન્દ તથા યત્નેન૧૬૪ સદદ્વિજે૧૬૫ ।
કૃતેનાથ૧૬૬ દધીચસ્ય શર્વાલ્લબ્ધવરસ્ય તુ । ।૧ ૦૧ । ।
કિન્ન વેત્સિ યથા હ્યેષ પ્રસાદાત્ પારમેશ્વરાત્ ।
અવધ્યત્વં સુયોગિત્વં ગુણૈશ્વર્યત્વમેવ ચ । । ૧૦ ૨। ।
વજ્રાસ્થિસારતાઞ્ચૈવ લબ્ધવાન્ સ્વયમીશ્વરાત્ ૧૬૭ ।
ન ચૈવં૧૬૮ ત્વદ્વિધા દેવ બ્રાહ્મણેષુ વિકુર્વતે । ।૧ ૦૩ । ।
તસ્માદાશુ૧૬૯ નિવર્તસ્વ ક્ષમયૈનં૧૭૦ દ્વિજોત્તમમ્ ।
તતો બ્રહ્મવચઃ૧૭૧ શ્રુત્વા સ વિષ્ણુર્લોકભાવનઃ । ।૧ ૦૪॥
યોગેન તદ્બલં જ્ઞાત્વા દધીચસ્ય મહાત્મનઃ૧૭૨ ।
ક્ષામયામાસ૧૭૩ વિપ્રેન્દ્રં સ્વં ચાવાસમથાભ્યગાત્ ॥ ૧૦ ૫। ।
બ્રહ્માપિ તમૃષિં સાન્ત્વ્ય૧૭૪ પૂજયિત્વા ત્રિલોકપઃ૧૭૫ ।
જગામાદર્શનં વ્યાસ સહ સર્વામરૈસ્તદા ॥ ૧ ૦૬॥
દધીચોપિ મહાતેજાસ્તપસ્તેપે સ્વકાશ્રમે૧૭૬ ।
મહાદેવપ્રસાદાર્થમુગ્રં વાય્વમ્બુભોજનઃ૧૭૭ ॥ ૧ ૦૭। ।
અથાસ્ય યુક્તસ્ય તદા તપસા ભાસ્કરદ્યુતેઃ ।
તુતોષ ભગવાન્ ત્ર્યક્ષસ્તુષ્ટશ્ચૈવાબ્રવીદિદમ્ ॥ ૧ ૦૮। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૫૯ તત્ર - ઘ. । ૧૬૦ સુ - ક ઘ. । ૧૬૧ ચક્ર - ઘ. । ૧૬૨ મુષ્ટિ... - ક. । ૧૬૩ સંવિઘ્નરૂપ - ઘ । ૧૬૪ ક્લેશેન - ખ. । ૧૬૫... દ્વિજઃ- ક. । ૧૬૬ કૃતેનાસ્ય- ખ । ૧૬૭... સ્ત્વયમીશ્વરાત્-ખ. । ૧૬૮. ખ - ક. । ૧૬૯ તસ્માદેવ - ખ. । ૧૭૦ ક્ષામયૈનં - ક. । ૧૭૧ બ્રહ્મણો વચનં - ખ. । ૧૭૨ ચ શંકરાત્ - ક । ૧૭૩ ક્ષમયામાસ - ઘ. । ૧૭૪ શાન્ત્વા - ઘ. । ૧૭૫ ચ લોકપઃ - ઘ. । ૧૭૬ સ્વકે... - ખ. । ૧૭૭... ભોજનમ્ - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દેવદેવ ઉવાચ
ચ્યાવને તપસાનેન તવ તુષ્ટોસ્મિ સુવ્રત ।
બ્રૂહિ યત્તે ભિલષિતં કૃતમેવ હિ તન્મયા । । ૧ ૦૯। ।
દધીચિરુવાચ૧૭૮
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ યદિ દેયો વરશ્ચ મે ।
ઇચ્છામિ વિષ્ણુના સાર્ધં સર્વાન્દેવાઁસ્ત્વયા જિતાન્૧૭૯ ॥8.31.૧ ૧૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ પ્રહસ્ય વરદો દધીચમૃષિસત્તમમ્ ।
એવમસ્ત્વિતિ તં પ્રાહ પ્રણતાર્તિહરો હરઃ । । ૧૧ ૧। ।
તસ્મિન્દત્તે૧૮૦ તદા તેન ત્ર્યમ્બકેણ વરે શુભે ।
અમન્યત સ્થિતં૧૮૧ વૈરં ક્ષુપેણ સહ વૈ ઋષિઃ

ધ્યાયન્તં તં૧૮૨ તથા દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
ઉવાચ વરમન્યઞ્ચ૧૮૩ બ્રૂહિ વિપ્ર દદામિ તે૧૮૪ ॥૧ ૧૩ ॥
દધીચિરુવાચ
યસ્માત્ સ્થિતમિદં૧૮૫ વૈરં વરદાનાત્ તવ૧૮૬ પ્રભો ।
ઇહ તસ્માત્તવ સ્થાનં નામ્નૈતેન૧૮૭ ભવત્વજ ॥ ૧ ૧૪॥
દેવદેવ ઉવાચ
સ્થાનેશ્વરમિતિ ખ્યાતં૧૮૮ નામ્નૈતત્૧૮૯ સ્થાનમુત્તમમ્ ।
ભવિતૃ૧૯૦ ક્રોશપર્યન્તં નાનાપુષ્પલતાકુલમ્ ॥૧ ૧ ૫। ।
અત્ર યોભ્યર્ચયેન્માં તુ પરં૧૯૧ નિયમમાસ્થિતઃ ।
ત્રિરાત્રોપોષિતઃ સમ્યક્ સ્નાત્વા નદ્યાં તુ માનવઃ ॥ ૧૧૬ । ।
બ્રાહ્મણં૧૯૨ ભોજયિત્વા ચ ચરું૧૯૩ ધર્મેણ સંયુતઃ૧૯૪ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો૧૯૫ મમ લોકમવાપ્નુયાત્૧૯૬ ॥૧ ૧૭॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૭૮ દધીચ ઉ - ઘ. । ૧૭૯ સર્વે દેવાસ્ત્વયા જિતાઃ - ઘ. । ૧૮૦ તસ્મિન્નુક્તે - ઘ. । ૧૮૧ સ્થિરં - ક. ખ. । ૧૮૨ ધ્યાનતસ્તં - ઘ. । ૧૮૩... મન્યચ્ચ - ક. ખ ઘ. । ૧૮૪... ન્દદામિ - ક., દદાનિ - ક. ખ. ઘ. । ૧૮૫ સ્થિરમિદં - ઘ. । ૧૮૬ ભુવિ - ઘ. । ૧૮ ઽ નામ્ના તેન - ઘ. । ૧૮૮ દેવ સ્યાનેશ્વરમિતિ - ઘ. । ૧૮૯ નામ્નૈવ - ઘ. । ૧૯૦ ભવેચ્ચ - ખ, ભવતુ - ઘ. । ૧૯૧ સદા - ઘ । ૧૯૨ બ્રાહ્મણાન્ - ઘ. । ૧૯૩ વરં - ઘ. । ૧૯૪ સંયુતં - ક. ઘ. । ૧૯૫ સ સર્વપાપનિર્મુક્તો - ક. । ૧૯૬ રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્ - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સ્થાણુતીર્થં૧૯૭ ચ ભવિતૃ તથૈતત્૧૯૮ પાપનાશનમ્ ૧૯૯ ।
અશ્વમેધફલં હ્યત્ર સ્નાતઃ પ્રાપ્નોતિ પુષ્કલમ્ । ।૧ ૧૮। ।
અયઞ્ચાપિ વટઃ શ્રીમાન્ સ્થિતોહં યત્ર સાંપ્રતમ્ ।
વરં દાતું મદાખ્યાનો નામ્ના સ્થાણુવટો મહાન્૨૦૦ । । ૧૧ ૯॥
ભવિષ્યતિ ન સન્દેહઃ ફલઞ્ચાપ્યસ્ય૨૦૧ મે શૃણુ ।
યોત્ર તિષ્ઠેદહોરાત્રં સંયતો૨૦૨ નિયતાશનઃ૨૦૩ । । 8.31.૧૨૦ । ।
ચીર્ણં સ્વયં ભવેત્તેન સ્થાણુવ્રતમનુત્તમમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો૨૦૪ ગણપસ્સ૨૦૫ ભવેન્મમ । । ૧૨૧ । ।
અકમ્પનો નામ મહાન્૨૦૬ મહાયોગબલાન્વિતઃ ।
યશ્ચ પ્રાણાન્નિયમવાન્ યમવાનથવા૨૦૭ પુનઃ ॥૧ ૨૨॥
પરિત્યજેત મનુજસ્તસ્ય પુણ્યફલં મહત્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ૨૦૮ સર્વબન્ધવિવર્જિતઃ૨૦૯।
ગણોશ્વરો૨૧૦ નન્દિસમઃ સ મે ભવતિ સર્વગઃ૨૧૧ ॥ ૧૨૩ । ।
સ્થાનેશ્વરે યસ્ત્વિહ ચૈકરાત્રં૨૧૨ સ્થિત્વા ક્ષપેત્૨૧૩ સર્વમશેષતો હિ ।
સ સર્વપાપપ્રવિમુક્તચેતા૨૧૪ ગણેશ્વરો મે ભવિતાતિભીમઃ૨૧૫ । ।૧ ૨૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે ક્ષુપદધીચવિવાદો નામ૨૧૬ એકત્રિંશત્તમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વ્યાસ દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ ।
અયજત્ સોશ્વમેધેન રાજા પ્રાચેતસાત્મજઃ૧ । । ૧ ॥
તત્ર દેવનિકાયાનાં ભાગધેયાનિ સર્વશઃ ।
હવ્યવાહસ્તદા તત્રા૨વહન્મન્ત્રૈસ્સમીરિતઃ૩ ॥૨ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૯૭ સ્થાનં... - ઘ. । ૧૯૮ તવૈવ - ક. । ૧૯૯... નાત્ - ઘ. । ૨૦૦ ભવેત્ - ખ. । ૨૦૧ સ્યાપિ - ઘ. । ૨૦૨ વાગ્યતો - ધ. । ૨૦૩ નિયતાસનઃ - ઘ. । ૨૦૪ સ સર્વપાપનિર્મુક્તો -?, ૨૦૫.. શ્ચ -? ૨૦૬ ગણો - ખ. । ૨૦૭ યત્નવાન્ સર્વથા - ઘ. । ૨૦૮ સર્વપાતકનિર્મુક્તઃ - ક. । ૨૦૯.. .બન્ધનવર્જિતઃ - ઘ. । ૨૧૦ મહેશ્વરો - ઘ. । ૨૧૧ નિત્યશઃ - ઘ. । ૨૧૨ યસ્ત્દિમેકરાત્રં - ઘ. । ૨૧૩ પઠેત્ - ઘ. । ૨૧૪.. .દેહો -ખ. ૨૧૫ સ તેન - ખ. । ૨૧૬ દધીચમાહાત્મ્યે ત્રિંશોધ્યાયઃ - ઘ ।
૧ પ્રચેતસાત્મજઃ - ઘ. । ૨ તત્ર - ઘ. । ૩ .. સ્સમાહિતઃ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
વહન્તં૪ તમપશ્યચ્ચ૫ દેવી ગિરિવરાત્મજા ।
અનુસ્મરન્તી તદ્વૈરં શાપકારણમેવ ચ । । ૩ । ।
ઉવાચ ચૈનં ગિરિજા બોધયન્તી પુરાતનમ્ ।
શ્લિષ્ટં મધુરયા વાચા કારણેન સમન્વિતમ્ । ।૪। ।
ત્વં દેવઃ સર્વદેવાનાં ગતિશ્ચ૭ શરણં તથા૮ ।
ત્વયા વિના કથં યજ્ઞો૯ વર્તતે સર્વદેવપ । । ૫ ॥
દેવાનાં ભાગધેયાનિ વહત્યગ્નિરયં ભવ૧૦ ।
નાયં તવ મહેશાન કિં કારણમતિદ્યુતે । । ૬। ।
ન સામ્ના સિધ્યતે કાર્યં૧૧ વિક્રમેણ વિના પ્રભો ।
અયં મૂઢોવલિપ્તશ્ચ રાજા પ્રાચેતસાત્મજઃ । ।૭ । ।
અનુસ્મરન્ પૂર્વવૈરં નૈવ દાસ્યત્યશાસિતઃ ।
દધીચસ્ય વરશ્ચાપિ ત્વયા દત્તસ્તદા૧૨ પ્રભો ।
તસ્યાયમાગતઃ કાલસ્તદર્થેન૧૩ વિધીયતામ્૧૪ । ।૮। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્તદા વ્યાસ ભગવાન્ વૃષભધ્વજઃ ।
ઉવાચ પ્રહસન્ દેવીં પિતા તવ શુચિસ્મિતે ॥૯। ।
પૂર્વજન્મનિ સુશ્રોણિ પ્રજાપતિસુતઃ શુભે ।
મમ ત્વં ભાવવિજ્ઞાનં કુર્વતી૧૫ દેવિ ભાષસે । ।8.32.૧ ૦ । ।
નહિ દુઃખં પિતુર્લોકે કશ્ચિદિચ્છતિ ભામિનિ૧૬ ।
એવમુક્તા તદા વ્યાસ૧૭ દેવેન વિમલાત્મના

લલાટે ભૃકુટીં૧૮ કૃત્વા તતો દેવ્યાયતેક્ષણા ।
ક્રોધાત્૧૯ કરેણ નાસાગ્રં સંમમર્દ શુચિસ્મિતા ॥ ૧૨ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪ તં વહન્તં - ઘ. । ૫ અપશ્ન્તી - ઘ. । ૬ શ્લક્ષ્ણં - ઘ. । ૭ ત્વં ગતિઃ ખ । ૮ શરણાર્થિનાં - ઘ. । ૯ જજ્ઞે - ક । ૧૦ તવ - ઘ । ૧૧। સામ્ના સર્વંસુરાધ્યક્ષ-- ઘ। નામ્ના - ક, નામ્ના - ક, ન સત્વો - ઘ. । ૧૨ સ્વયં - ખ. । ૧૩ સ્તદા તેન - ઘ., તદોર્ધ્વેન - ક । ૧૪ -વિધીયતે - ઘ. । ૧૫ કુર્વન્તો - ખ. । ૧૬ ભાવિનિ - ઘ, । ૧૭ દેવી - ઘ. । ૧૮ ભ્રુકુટી - ક। ૧૯ ક્રુદ્ધા - ઘ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તસ્યાં સંમૃદ્યમાનાયાં નાસિકાયામતિપ્રભા ।
જજ્ઞે સ્ત્રી ભૃકુટીવક્ત્રા ચતુર્દંષ્ટ્રા ત્રિલોચના
બદ્ધગોધાંગુલિત્રા ચ કવચા૨૦ બદ્ધમેખલા

સખઙ્ગા સધનુષ્કા ચ૨૧ સતૂણીરા૨૨ પતાકિની ।
દ્વાદશાસ્યા દશભુજા તનુમધ્યા તમોનિભા૨૩ ॥૧૪। ।
ઘનસ્તની૨૪ પૃથુકટી નાગનાસોરુરવ્યયા૨૫ ।
ભદ્રકાલીતિ તાં પ્રાહ દેવીં દેવી૨૬ શુભાનના૨૭ । ।૧ ૫॥
તતોબ્રવીત્ તદા દેવમેષા સૃષ્ટા મયા પ્રભો ।
ત્વમપ્યન્યં સૃજ ગણમનુરૂપં નમોસ્તુતે ॥૧ ૬॥
તતો દેવસ્તદા સ્કન્ધં સ્વમવૈક્ષત ભાસ્વરમ્૨૮ ।
તસ્માજ્જજ્ઞે પુમાન્ દિવ્યસ્ત્રૈલોક્યં પ્રદહન્નિવ૨૯ । । ૧૭। ।
ભૃકુટીભૂષિતાસ્યશ્ચ૩૦ બદ્ધગોધાંગુલિત્રવાન્ ।
કવચી બદ્ધતૂણીરઃ૩૧ શરી ખઙ્ગી શરાસની ॥ ૧૮। ।
ત્ર્યક્ષશ્ચતુર્ભુજશ્ચૈવ૩૨ વજ્રસંહનનો યુવા ।
સ સૃષ્ટઃ૩૩ પ્રણતો ભૂત્વા હરિર્નામ્ના૩૪ ગણેશ્વરઃ ॥ ૧ ૯। ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દેવદેવં સહોમયા ।
આજ્ઞાપય સુરેશાન યત્ કર્તવ્યં મયા વિભો । ।8.32.૨ ૦ ॥
તતસ્સ ભગવાનાહ૩૫ હરિં તં ગણનાયકમ્ ।
પ્રાચેતસસુતસ્યાસ્ય૩૬ યજ્ઞં ગચ્છ વિનાશય ॥૨ ૧ ॥
ભદ્રકાલ્યા સહાશુ ત્વમેતત્ કૃત્યં ગણેશ્વર૩૭ ।
તતઃ સ૩૮ ભગવાન્ દેવો ગણેશાન્૩૯ કામરૂપિણઃ૪૦ । ।૨૨ । ।
સ્વગાત્રેભ્યોસૃજદ્ ધીમાન્૪૧ નાના૪૨ રૂપધરાન્ ગણાન્ ।
પસ્પર્શ બાહું૪૩ સમ્યક્ ચ૪૪ તસ્મા૪૫ જ્જાતા મહાબલાઃ૪૬

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૦. સકવચા? । ૨૧ ચ સવાહા - ઘ. । ૨૨ સતૂલી ચ - ઘ । ૨૩... તિમોહિની - ખ । ૨૪ તુંગસ્તની - ઘ । ૨૫ નાગપાસવરાયુધા - ઘ. । ૨૬ દેવ - ઘ. । ૨૭. નામ્ - ઘ. । ૨૮ સ્ત્રમૈક્ષત સુભાસુરમ્ - ક., સ્વભાશ્વરં - ખ., પ્રભાશ્વરં - ઘ. । ૨૯ સંહરન્નિવ - ક. । ૩૦ ભ્રુકુટીભૂષિતાસ્યશ્ચ - ક ખ. । ૩૧ ચ - ઘ. । ૩૨... શ્ચ સુભુજશ્ચૈવ - ક ખ. । ૩૩ સંતુષ્ટા - ઘ. । ૩૪ હરિર્નામ - ઘ. । ૩૫ ભગવાન્દેવો - ખ. । ૩૬ પ્રચેતસસુતસ્યાસ્ય - ઘ. .. સ્યેમ - ક । ૩૭. નવેશ્વર - ખ । ૩૮ તતોસ્ય - ક. । ૩૯ ગણેશ - ખ., ગણેશઃ - ઘ. । ૪૦. ણં - ખ. । ૪૧ ભીમાન્ - ઘ. । ૪૨ નામ્ના - ઘ. । ૪૩ બાહૂન્ -ઘ. । ૪૪ તુ - ક. । ૪૫ તસ્મિ (ન્) - ક. ખ. ઘ. । ૪૬ મહાત્મનઃ - ક., ના - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
કોટ્યસ્તા નવતિશ્ચૈવ શતઞ્ચૈવ તદા પ્રભોઃ૪૭।
સ તાઁશ્ચોવાચ૪૮ ભગવાન્ યજ્ઞં પ્રમથતાનઘાઃ । ।૨૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તૌ તેન સૈન્યેન મહતાભિસમાવૃતૌ ।
જગ્મતુઃ સાગરોન્નાદ૪૯ મેઘાશનિનિનાદિતૈઃ૫૦ ॥૨૫। ।
દેવોપિ સહ પાર્વત્યા રૈભ્યાશ્રમસમીપતઃ૫૧ ।
સ્થિત્વાપશ્યદ્ ગણેશાનાં કર્મ તદ્ યજ્ઞનાશનમ્ । ।૨૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
વૃક્ષાઃ કનખલેયાસ્તુ ગઙ્ગાદ્વારસમીપગાઃ ।
સુવર્ણશૃંગશ્ચ ગિરિર્મેરુપર્વતસન્નિભઃ ॥૨૭। ।
તસ્મિન્ પ્રદેશે દક્ષસ્ય યજ્ઞોસાવભવત્તદા૫૨ ।
ગણેશ્વરબલં ચાગાદ્ ભીમં કાલીપુરોગમમ્

તે સંપ્રાપ્ય મહાભાગાઃ સર્વે દીપ્તાનલપ્રભાઃ ।
ઊચુસ્તં યજમાનઞ્ચ ઋત્વિજોથ મુનીન્ સુરાન્ ॥૨૯। ।
વયં હ્યનુચરાઃ સર્વે શર્વસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ઇહાભિલિપ્સવઃ પ્રાપ્તા ભાગાન્ યચ્છધ્વમીપ્સિતાન્ । ।8.32.૩ ૦ । ।
તપસા યજ્ઞભાગાર્હા બલેન૫૩ નિયમેન વા૫૪ ।
ઐશ્વર્યેણાથ યોગેન૫૫ યેન તેન પુરો હિ વઃ૫૬ । ।૩ ૧॥
સર્વઞ્ચાસ્માસ્વપિ હિ તદ્૫૭ વયમપ્યંશભાગિનઃ૫૮ ।
અથ ચેત્ સ્વામિનો દેવાસ્તેન ભાગાર્હતાં ગતાઃ । ।૩ ૨॥
સ્વામિત્વે ચ બલં હેતુસ્તપો વા નાત્ર સંશયઃ ।
અસ્માસ્વેવોભયં તચ્ચ સ્વામિત્વં તેન નો વરમ્ । ।૩ ૩ ॥
અથ ચેત્ કસ્યચિદિયમાજ્ઞા મુનિસુરોત્તમાઃ ।
ભાગો ભવદ્ભ્યો દેયસ્તુ નાસ્મભ્યમિતિ કથ્યતામ્ । ।૩૪॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪૭ પ્રભો - ક .ઘ । ૪૮ સર્વાંશ્ચોવાચ - ક. । ૪૯ સાગરૈર્નાદૈઃ - ઘ. । ૫૦ વિનાદિતૈઃ - ક., તૌ - ક., ની (નૌ?) - ખ. । ૫૧ વૈશ્વાનરસમપ્રભઃ - ઘ. । ૫૨ યજ્ઞોયમભવત્તદા - ક. । ૫૩ બલેના - ઘ. । ૫૪ ચ - ઘ. । ૫૫.. .ભિયોગેન - ઘ. । ૫૬ વયં સુરાઃ - ઘ. । ૫૭ ચાસ્માસુ પિહિતં - ઘ. । ૫૮ તદ્વયં હ્યંશભાગિનઃ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તં બ્રૂત યો જ્ઞાપયતિ વેત્સ્યામો હિ વયં તતઃ ।
એવમુક્તાસ્તુ હરિણા સર્વે દેવપુરસ્સરાઃ

ઊચુર્મન્ત્રાઃ પ્રમાણં વો ભાગં પ્રતિ ગણેશ્વરાઃ૫૮ ।
મન્ત્રાપ્યૂચુઃ સુરાન્ યૂયં તમોપહતચેતસઃ

યેન પ્રથમભાગાર્હં૬૦ નાયજધ્વં મહેશ્વરમ્ ।
મન્ત્રૈસ્તે પ્રોચ્યમાનાપિ નૈવ ભાગાન્ દદુર્યદા

તદા યાતાસ્તતો મન્ત્રા બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ।
તતઃ શક્રાદયો દેવાઃ સર્વે ઊચુ૬૧ર્ગણેશ્વરાન્

ત્યક્ત્વા (?) - - - - - ।
યુષ્માન્નિહન્મો વિક્રમ્ય સર્વાનેવાગતાન્ યુધિ

તેષાં સગર્વં૬૨ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા હરિરમિત્રજિત્ ।
ઉવાચ પ્રહસન્ સર્વાનિદં વચનસૂર્જિતમ્

મન્ત્રાઃ પ્રમાણં ન કૃતા યુષ્માભિર્બલગર્વિતૈઃ૬૩ ।
યસ્માત્ પ્રસહ્ય તસ્માદ્વો નાશયામ્યદ્ય ગર્જિતાન્૬૪

ઋત્વિગ્ભિર્ભાગધેયૈશ્ચ સહ યજ્ઞેન ચોદ્યતઃ૬૫ ।
યેષાં ચ લવત્તા૬૬ વસ્તાન્ સર્વાન્૬૭ નાશયામ્યહમ્

એવમુક્ત્વા સ તેજસ્વી હરિભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
ભદ્રકાલી ચ સંક્રુદ્ધા અભિદુદ્રુવતુઃ૬૮ સુરાન્

ગણેશ્વરાશ્ચ સંક્રુદ્ધા યૂપાનુત્પાટ્ય ચિક્ષિપુઃ ।
પ્રસ્થાત્રા૬૯ સહ હોતાર૭૦મશ્વં૭૧ ચૈવ ગણેશ્વરાઃ । ।૪૪॥
ગૃહીત્વા કુપિતાઃ સર્વે ગઙ્ગાસ્રોતસિ ચિક્ષિપુઃ ।
યજમાનઞ્ચ પાશેન બદ્ધ્વા નિન્યુર્યથાસુખમ્ । ।૪૫॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૫૯ મહેશ્વરાઃ - ખ. । ૬૦ પ્રમથભગાર્હં - ખ । ૬૧ સર્વાનૂચુ - ક. । ૬૨ સવર્ગં - ક. । ૬૩... દર્પિતૈઃ? ૬૫ ગર્વિતાન્? ૬૫ ચોદિતઃ - ઘ. । ૬૬ યદ્બલં યત્તપો વાપિ - ઘ. । ૬૭ તત્સર્વં - ઘ. । ૬૮.. .વભિદુદ્રુવાતુઃ- ક. । ૬૯ પ્રસ્તોત્રા - ખ. । ૭૦ હોત્રા ચ - ઘ. । ૭૧ મખં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
વેદીમન્યે૭૨ કુશાનન્યે૭૩ સ્રુચોન્યે ચમસાન્ પરે૭૪।
વ્યનાશયઁશ્ચિક્ષિપુશ્ચ શાલાશ્ચાન્યેભ્યદીપયન્૭૫ । ।૪૬। ।
હરિભદ્રોપિ દીપ્તાત્મા શક્રસ્યોદ્યચ્છતઃ૭૬ કરમ્ ।
વ્યષ્ટંભયદદીનાત્મા તથાન્યેષાં દિવૌકસામ્ । ।૪૭ ॥
ભગસ્ય નેત્રે પૂષ્ણશ્ચ દશનાન્ રુષિતાનનઃ૭૭ ।
ધનુષ્કોટ્યા સમાહત્ય૭૮ મિષતાં૭૯ સંન્યપાતયત્૮૦

વિષ્ણોશ્ચક્રં ચ તદ્ ઘોરં યુગાન્તાદિત્યવર્ચસમ્૮૧ ।
વ્યષ્ટમ્ભયદદીનાત્મા કરસ્થં ન ચચાલ હ

તુષિતાઁશ્ચ તથા૮૨ દેવાનુદ્યુક્તાન્ યુદ્ધલાલસાન્ ।
વાયવ્યાસ્ત્રેણ સંહત્ય પૃથિવ્યાં તાન્ન્યપાતયત્ । ।8.32.૫ ૦ । ।
અન્યાઁશ્ચ દેવાન્ દેવોસૌ સર્વાન્૮૩ યુદ્ધાય૮૪ સંસ્થિતાન્ ।
મોહનેનાસ્ત્રવર્યેણે૮૫ સમોહયદનિન્દિતઃ ॥૫ ૧ ॥
રાજાનશ્ચાપિ યે કેચિત્ તત્રાયાતા દિદૃક્ષવઃ૮૬ ।
તાન્સર્વાનસ્ત્રવીર્યેણ સ્વગૃહાનનયદ્ બલાત્ ॥૫૨। ।
તદ્ પ્રવિધ્વસ્તકલશં ભગ્નયૂપસતોરણમ્ ।
પ્રદીપિતમહાશાલં દૃષ્ટવા યજ્ઞોભિદુદ્રુવે । ।૫૩ ॥
તં તદા મૃગરૂપેણ ધાવન્તં ગગનં પ્રતિ ।
હરિઃ શરં સ સન્ધાય૮૭ વિશિરસ્કમથાકરોત્ ॥૫૪। ।
શરં ચાપરમાદાય૮૮ વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
પલાયમાનં તં યજ્ઞં સસાર મૃગરૂપિણમ્ ।
નક્ષત્રસમતાં યાતું દ્વાબદ્ધં વીતમભ્યગાત્ । ।૫૫ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં તે૮૯ નિકૃતા૯૦ વ્યાસ ગણૈઃ કાલ્યા તથૈવ ચ ।
હરિણા ચૈવ દેવેન સર્વે૯૧ શરણમાગતાઃ । ।૫૬॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૭૨... મધ્યે - ખ. । ૭૩... મન્યે - ક. । ૭૪... નપિ - ક. । ૭૫... ન્યદીપયન્ - ક. । ૭૬... સ્યામુચ્ચતઃ- ઘ । ૭૭ કુપિતાનનઃ - ઘ. । ।૩૮ મહાસત્વ - ઘ । ૭૯ મિથસ્તાં (ન્) - ઘ. । ૮૦ સન્યવારયત્ - ઘ. । ૮૧ સન્નિભમ્ - ક. । ૮૨ તતો - ઘ. । ૮૩ સ તાન્ - ખ., યજ્ઞ - ઘ. । ૮૪ કૌશલ્ય - ઘ., યુદ્ધસમુ- ત્થિતાન, - ખ. । ૮૫... વીર્યેણ ક. ખ. ઘ. । ૮૬ તત્ર તત્ર સમાગતાન્ - ઘ. । ૮૭ સમાધાય - ક. ઘ., સમાદાય - ખ. । ૮૮ સશરં ચાપ - ઘ., શરંચાપં સ - ખ । ૮૯ નિર્ગતા - ઘ । ૯૦ ગણૈભદ્રા - ક સર્વેવૈ ત્રિદિવૌકસઃ - ઘ. । ૯૧ તં સર્વે - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તાન્ પ્રપન્નાન્ તદા સર્વાન્ દેવાન્૯૧ સમુનિલોકપાન્ ।
હરિઃ કાલ્યા સહૈવાહ ગચ્છધ્વં સોમમવ્યમ્ ।
પ્રસાદયધ્વં દેવેશં તતો વો ભવિતા શમઃ૯૨ । ।૫૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત એવમુક્તા૯૩ હરિણા જગ્મુર્દેવં પ્રમન્યવઃ ।
પ્રસાદયિતુમવ્યગ્રા દુઃખશોકસમન્વિતાઃ

તતસ્તે નાતિદૂરે તુ૯૪ સામ્બં૯૫ સગણમીશ્વરમ્૯૬ ।
અપશ્યન્ત૯૭ મહાત્માનઃ૯૮ સર્વે તદ્ગતમાનસાઃ ॥૫૯। ।
તે તં દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્યોચ્ચૈ૯૯ સ્તુષ્ટુવુર્દીપ્તતેજસમ્ ।
વાગ્ભિરાહવનીયાભિઃ૧૦૦ કૃત્વા બ્રહ્માણમગ્રતઃ ॥ 8.32.૬૦ । ।
દેવા ઊચુઃ
નમસ્તે સુરશત્રુધ્ન સુરયજ્ઞપ્રમર્દક૧૦૧ ।
મહાયજ્ઞ મહાસત્વ મહાક્રતુશતસ્તુત । ।૬૧॥
નમો યજ્ઞવિનાશાય વેદસર્વસ્વદાય૧૦૨ ચ ।
શિપિ૧૦૩ વિષ્ટકૃતે વિષ્ણોર્નરસિંહાભિઘાતિને । । ૬૨। ।
મન્દરાદ્રિનિવાસાય૧૦૪ શુભસર્વસ્વદાય ચ ।
મહાવિમાનયાનાય ઋતુવિઘ્નકરાય ચ । ।૬૩ । ।
મન્ત્રાન્તઃ કરણયૈવ૧૦૫ મન્ત્રવ્રતકરાય ચ ।
પૂષ્ણો દન્તવિનાશાય ભગનેત્રહરાય ચ । ।૬૪॥
વિષ્ટમ્ભનાય શક્રસ્ય વિષ્ણોશ્ચક્રસ્ય ચૈવ હિ ।
નમો યજ્ઞપ્રણેત્રે ચ૧૦૬ યજ્ઞોત્પત્તિકરાય ચ ॥ ૬૫। ।
વરદાનાધિગમ્યાય૧૦૭ બ્રહ્મણો જનકાય ચ ।
વ્યાઘ્રચર્મભૃતે તુભ્યં૧૦૮ કૃષ્ણચર્મામ્બરાય ચ । ।૬૬॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૯૧ સદેવાન્ - ખ., સર્વાંશ્ચ - ખ. । ૯૨ સમઃ - ઘ., મમ - ક. । ૯૩ એવમુક્તાસ્તુ ઘ. । ૯૪ તં દુરારોહં - ઘ. । ૯૫ સોમં - ઘ. । ૯૬ શરણમીશ્વરમ્ - ઘ. । ૯૭... ન્ત - ઘ. । ૯૮... નં - ઘ. । ૯૯ પ્રણમ્યોચુઽ - ઘ. । ૧૦૦ રાદરણીયાભિઃ - ઘ., રાવાહનિયાભિઃ - ક., સંસ્કૃતયુક્તાભિઃ - ઘ. । ૧૦૧... પ્રવર્તક - ક. ઘ. । ૧૦૨ દેવસર્વ- સ્વદાય - ઘ. । ૧૦૩ શિખિ... - ખ, શિબિ., - ક. । ૧૦૪ મન્દરેન્દ્રવિનાશાય - ક. ઘ. । ૧૦૫ મન્ત્રાન્ત... - ઘ. મન્ત્રાર્ક... - ખ. । ૧૦૬ યજ્ઞપ્રણેતુશ્ચ - ક. । ૧૦૭ . દિગમ્યાય - ઘ. । ૧૦૮ ચૈવ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
નમઃ સ્રગ્વરમાલાય નરપિત્રે તથૈવ ચ ।
ઉત્પાદકાય વિષ્ણોશ્ચ જયાય વિજયાય ચ । ।૬૭। ।
નમો મન્યુવિનાશાય વીરભદ્રપ્રજાય ચ ।
નમો હર્ષાય કોપાય૧૦૯ ગણેશ્વરસૃજે નમઃ । । ૬૮ । ।
નમો દેવાનુતાપાય મૃગબાણાર્પણાય૧૧૦ ચ ।
નમસ્તે ભગવન્ દેવ નમસ્તે ભગવઞ્છિવ ॥૬૯। ।
નમસ્તે સર્વલોકેશ નમસ્તે લોકભાવન૧૧૧ ।
ત્વયા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં૧૧૨ યજ્ઞો દેવાશ્ચ યજ્ઞહન્ ।
પ્રસીદ મા ક્રુધોસ્માકં મા નઃ કૃત્વા વિનાશય । ।8.32.૭૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ય ઇમં પઠતે નિત્યં પ્રયતઃ૧૧૩ પ્રાતરુત્થિતઃ ।
ન તસ્ય વિઘ્નરૂપાણિ કદાચિત્ સંભવન્ત્યુત । ।૭૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો દેવેશસ્તદા૧૧૪ તાન્ સ્તુવતઃ સ્થિતાન્ ।
ઉવાચ પ્રહસન્૧૧૫ વાક્યં સર્વાત્મા સર્વભાવનઃ૧૧૬ । ।૭૨॥
દેવદેવ ઉવાચ
નાહં ક્રુદ્ધો ભવન્તો મે નિત્યમેવાતિવલ્લભાઃ૧૧૭ ।
ક્રુદ્ધે હિ મયિ યુષ્માકં ન સ્યાજ્જીવં૧૧૮ ક્ષણાન્તરે । ।૭૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા તદા દેવઃ સુરાણાં હિતકામ્યયા ।
પ્રાવેશયત્ સુરાન્ સર્વાન્ તતસ્તાન્ યોગમાયયા૧૧૯ । ।૭૪। ।
સ્વે શરીરે મહાદેવો વિસ્માપયિતુમોજસા ।
તે પ્રવિષ્ટાસ્તદા દેહમીશ્વરસ્ય૧૨૦ મહાત્મનઃ ॥૭૫। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૦૯ રૂપાય - ખ. । ૧૧૦ મૃગમાણાર્પણાય - ખ- । ૧૧૧ સર્વભાવન - ઘ. । ૧૧૨ સર્વં - ઘ. । ૧૧૩ નિયતઃ - ખ । ૧૧૪ સદા - ઘ । ૧૧૫ ચ મહાદેવઃ - ઘ. । ૧૧૬ સર્વાન્દેવાન્ સમાગતાન્ - ક. । ૧૧૭ નિત્યમેવ હિ વલ્લભાઃ - ખ. । ૧૧૮ ભ્રંસ્યાજ્જીવં - ઘ.,... વ્યં - ઘ. । ૧૧૯ પ્રવેશયમાસ તદા યોગેનાપિ- બલીયસા - ઘ. । ૧૨૦... મુમેશસ્ય - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સપ્તલોકસમાયુક્તમપશ્યન્ જગદદ્ભુતમ્૧૨૧ ।
તે પરિભ્રમ્ય૧૨૨ તાઁલ્લોકાન્ કૃત્સ્નાન્ સર્વે ભયાન્વિતાઃ૧૨૩ । ।૭૬ ॥
પઞ્ચાક્ષં ગણપં વીરં તત્રાપશ્યન્ સમાગતાઃ૧૨૪ ।
તેન તે સુરશાર્દૂલાઃ૧૨૫ સર્વે હ્યૂર્ધ્વમતન્દ્રિતાઃ૧૨૬ ॥૭૭। ।
આક્ષિપ્તાસ્તન્મુહૂર્તેન લોકમન્યમુપાગતાઃ ।
અપશ્યંસ્તે મહાભાગા નગરં સૂર્યસન્નિભમ્ । ।૭૮। ।
સ્ફાટિકેનાતિમહતા પ્રાકારેણાભિસંવૃતમ્ ।
શૃંગૈશ્ચ વિવિધૈશ્ચિત્રૈર્મણિહેમોજ્જ્વલૈઃ શુભૈઃ૧૨૭ । ।૭૯ ॥
તતોપરમપશ્યઁસ્તે તન્મધ્યે સુરસત્તમાઃ ।
સપ્તયોજનકોટીકં૧૨૮ સમન્તાન્નગરં શુભમ્ । ।8.32.૮૦ । ।
રાજતેનાવૃતં દિવ્યં પ્રાકારેણેન્દુવર્ચસા ।
તસ્ય મધ્યે પરં ચોર્ધ્વં૧૨૯ ષટ્કોટ્યા૧૩૦ વિસ્તૃતં પુરમ્

જામ્બૂનદમયેનૈવ પ્રાકારેણ૧૩૧ સુસંવૃતમ્ ।
તસ્ય મધ્યે૧૩૨ તતશ્ચાન્યત્૧૩૩ પંચકોટી૧૩૪ પ્રમાણતઃ

ઇન્દ્રનીલોપલેનૈવ પ્રાકારેણ સમાવૃતમ્ ।
તસ્ય મધ્યે હ્યપશ્યંસ્તે વિબુધા૧૩૫ મુનિસત્તમ૧૩૬ । ।૮૩ ॥
ચતુર્યોજનકોટીકં વિસ્તારાયામતઃ સમમ્૧૩૭ ।
વૈદૂર્યોપલયુક્તેન૧૩૮ પ્રાકારેણાભિસંવૃતમ્

નગરં તસ્ય મધ્યે ચ ત્રિકોટીયોજનં૧૩૯ શુભમ્ ।
સર્વરત્નવિચિત્રેણ પ્રાકારેણાભિસંવૃતમ્ । ।૮૫ । ।
તેષાં મધ્યે જનપદાઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ।
શુક્લાભિજનસંપન્નાઃ સર્વે ચ સ્થિરયૌવનાઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨૧... મપશ્યઁશ્ચ જગત્તતઃ - ઘ. । ૧૨૨ પરિભ્રામ્ય - ખ. । ૧૨૩ મમાર્દ્દિતાઃ - ખ. । ૧૨૪ સમાગતં - ઘ. । ૧૨૫ ગણશાર્દૂલાઃ - ખ. । ૧૨૬ વૈ સૂર્યવર્ચસઃ - ઘ । ૧૨૭ સુશોભિતમનોહરં - ઘ. । ૧૨૮ કોટ્યા વૈ - ઘ. । ૧૨૯ ચાન્યં - ઘ. । ૧૩૦... કોટી - ઘ. । ૧૩૧ પ્રાકારેણૈવ - ખ.,... ણાતિ (ભિ)... - ઘ. । ૧૩૨ તસ્યોર્ધ્વત? - ઘ. । ૧૩૩.. .શ્ચાસ્યાં - ઘ. । ૧૩૪... કોટ્યા - ઘ. । ૧૩૫ વિવિધાન્ - ઘ. । ૧૩૬... માન્ - ઘ. । ૧૩૭ શુભમ્ - ઘ. । ૧૩૮ વૈડૂર્યોપલયુક્તેન - ક. । ૧૩૯... કોટીયોજનં - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ક્ષુત્પિસાવિનિર્મુક્તા૧૪૦ રોગશોકવિવજિતાઃ૧૪૧ ।
અમરા જરયા૧૪૨ ત્યક્તા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ॥૮૭। ।
દીર્ઘિકાભિર્વિચિત્રાભિર્વાપીભિશ્ચાપ્યલંકૃતાઃ૧૪૩ ।
વક્ષૈર્નાનાવિધૈશ્ચિત્રૈઃ સદા પુષ્પફલોપગૈઃ । ।૮૮। ।
સર્વભક્ષાન્૧૪૪ પ્રસૂયન્તે વૃક્ષાસ્તત્રાપરે શુભાઃ ।
અપરે ચાપ્યલંકારાન્૧૪૫ સર્વવાસાંસિ ચાપરે । ।૮૯॥
અપરે સર્વપુષ્પાણિ સર્વાણ્યેવ ફલાનિ ચ ।
સર્વભાવાઁસ્તથા ચાન્યે મધુ ચામાક્ષિકં૧૪૬ શુભમ્ ॥8.32.૯ ૦ ॥
અપરે ક્ષીરિણસ્તત્ર વૃક્ષા વ્યાસ મહાપ્રભાઃ ।
ક્ષીરં ક્ષરન્તિ તે નિત્યં સર્વે૧૪૭ ગવ્યં૧૪૮ સમન્વિતાઃ૧૪૯ । ।૯ ૧ । ।
સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ શુભા કાઞ્ચનવાલુકા૧૫૦ ।
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિ૧૫૧ પ્રસ્રવણાનિ ચ । । ।૯૨॥
ન તેષુ ક્રોધો લોભો વા યુદ્ધં દ્વેષોથ મત્સરઃ ।
ન મોહો૧૫૨ નૈવ ચ સ્તમ્ભો ન દોષાસ્તત્ર ચાપરે । ।૯૩ । ।
તસ્ય મધ્યે પુરં ચાન્યદ્ દ્વિકોટીવિસ્તૃતં શુભમ્ ।
પદ્મરાગમયેનૈવ પ્રાકારેણ પરિષ્કૃતમ્ । । ૯૪। ।
ઈદૃશાનિ પુરાણિ સ્મ વ્યતિક્રમ્ય સુરાસ્તતઃ ।
કોટીયોજનવિસ્તીર્ણં સમન્તાદ્ વહ્નિનાવૃતમ્ । ।૯૫। ।
સંવર્તકાનલાકારં દુર્નિરીક્ષ્યં પુરં મહત્ ।
અદ્વારં દદૃશુર્દિવ્યમનન્તં તે સુરોત્તમાઃ । । ૯૬। ।
દૃષ્ટવા જગ્મુઃ પરં૧૫૩ ચૈવ વિસ્મયં ભયમેવ ચ ।
તાન્ ભીતવદનાન્ વ્યાસ વેપમાનાન્ સુરેશ્વરાન્ ।
પઞ્ચાક્ષો ગણપઃ પ્રાહ મા ભીર્ભવતુ વઃ સુરાઃ ॥૯૭। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૪૦ વિમુક્તા હિ - ક. ઘ. । ૧૪૧ રાગલોભવિવર્જિતાઃ - ઘ । ૧૪૨ અજરા અમરાઃ - ખ, અજરા - ઘ. । ૧૪૩ ચપ્યાલંકૃતં - ઘ. । ૧૪૪ સર્વભક્ષં। - ક., ક્ષાનિ - ખ । ૧૪૫ ચાપ્યલંકારં - ક. ખ. ઘ. । ૧૪૬ મધુરૈર્માક્ષિકૈઃ - ઘ. । ૧૪૭ સર્વં... ક. । ૧૪૮ દિવ્યં - ક ખ । ૧૪૯... તં - ક. ઘ. । ૧૫૦... ચુલ્લિકા - ક. । ૧૫૧ ગિરે. - ઘ । ૧૫૨ માનો - ખ ઘ- । ૧૫૩ પુર - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઇદન્તત્ સુમહદ્ ઘોરં પુરં ઘોરાનલાવૃતમ્ ।
દ્રષ્ટ્વ્યં વો મહાત્માનો યત્કૃતે ચાગતાસ્ત્વિહ૧૫૪ । ।૯ ૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા સ પંચાક્ષઃ૧૫૫ શૂલેનાનલવર્ચસા ।
પશ્યતાં સુરસંઘાનાં દ્વારં ચક્રે મહાબલઃ૧૫૬ । । ૯૯ । ।
તે પ્રવિષ્ટા મહાત્માનઃ પઞ્ચાક્ષસહિતાઃ સુરાઃ ।
દિવ્યં દદૃશિરે પૂર્ણં૧૫૭ સિંહાનાં તત્ પુરં મહત્ । । 8.32.૧૦૦ ॥
મેરુમન્દરકલ્પાનાં નખદંષ્ટ્રાવતાં તથા ।
ઘોરાણામગ્નિવર્ણાનાં ક્રુદ્ધાનામતિતેજસામ્ । । ૧૦૧ । ।
તેષામેકસ્તદાસિંહશ્છિત્ત્વા બન્ધનમૂર્જિતઃ૧૫૮ ।
અન્વધાવત સંક્રુદ્ધઃ પ્રલમ્બિતમહાસટઃ । । ૧૦ ૨। ।
તસ્ય સિંહસ્ય નાદેન ભૈરવેણ દિવૌકસઃ ।
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે પઞ્ચાક્ષં શરણં યયુઃ । । ૧૦૩ । ।
પઞ્ચાક્ષ ઉવાચ
ન ભેતવ્યં સુરા દેવં દર્શયામ્યધુના હિ વઃ ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
ઇત્યુક્તા૧૫૯ દદૃશુઃ શર્વં૧૬૦ સહસા તે સહોમયા૧૬૧ ।
ન ચૈવ તત્પુરં વ્યાસ ન સિંહં૧૬૨ નાપિ કિઞ્ચન । । ૧ ૦૪॥
વેપમાના ભયેનેશં શરણં પર્યુપાગતાઃ ।
તાન્ શરણ્યઃ૧૬૩ સ ભગવાનુવાચ પ્રહસઁસ્તદા ॥ ૧૦ ૫॥
આમંત્ર્ય સર્વાન્૧૬૪ દેવેશો ભયત્રસ્તાન્૧૬૫ દિવૌકસઃ ।
દૃષ્ટા૧૬૬ હિ વો મમ ક્રોધાઃ સિંહરૂપા ભયાનકાઃ

એકેન તેષાં રૌદ્રેણ યૂયં સર્વેપિ૧૬૭ તર્જિતાઃ૧૬૮ ।
યદિ સર્વાનહં ક્રોધાદ્૧૬૯ વિસૃજેયં કદાચન૧૭૦ ॥ ૧ ૦૭॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૫૪ નાગતાસ્ત્વિહ - ક. ખ. । ૧૫૫ પંચાસ્યઃ - ઘ । ૧૫૬ મહાનદઃ - ઘ. । ૧૫૭ પૂર્વં - ખ. । ૧૫૮... તં - ક. ખ. । ૧૫૯... ક્ત્વા - ક. ખ. ઘ. । ૧૬૦ સર્વે યૂયં - ક ખ. ઘ । ૧૬૧ તૈસ્સહોમયા - ક. । ૧૬૨ સિંહો - ઘ, સિંહાં ( ન્) - ખ. । ૧૬૩ ભયાર્તાન્- - ખ. ઘ । ૧૬૪ સર્વં - ક. । ૧૬૫ ભયા ( ત્) - ક., ભયાર્તાસ્તાન્ - ખ. ઘ. । ૧૬૬ દૃષ્ટ્વા - ક., દૃષ્ટ - ખ. । ૧૬૭ સર્વે યૂયં - ક. ખ । ૧૬૮ વિનિર્જિતાઃ - ક. । ૧૬૬ ક્રોધાન્? ક્રોધે - ઘ. । ૧૭૦ કથંચન - ક ખ. ઘ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ન ભવેત ન સન્દેહઃ૧૭૧ સર્વે યૂયં ક્ષણાન્તરે ૧૭૨
ઇયન્તુ દેવી યુષ્માકં કુપિતા પર્વતાત્મજા ।
એતાં પ્રસાદયત વ નાહં કુપ્યામિ વઃ૧૭૩ સુરાઃ । ।૧ ૦૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તવતિ સ્વામિન્યુદ્ધતા તામ્રલોચના૧૭૪ ।
દેવી દેવીં મુખાદ્ ઘોરાં સસૃજે ભયવર્દ્ધનીમ્ ॥ ૧ ૦૯। ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનાં૧૭૫ બહુપાદકરાંગુલિમ્૧૭૬ ।
ધનુપરશુખડ્ગોગ્ર૧૭૭ ચક્રશૂલેષુધારિણીમ્૧૭૮ ॥8.32.૧ ૧૦ । ।
જ્વલર્દકસહસ્રાંશુતેજસં૧૭૯ વિશ્વરૂપિણીમ્ ।
દશયોજનસાહસ્ર૧૮૦ સ્તસ્યા દેહઃ પ્રમાણતઃ૧૮૧ । ।૧ ૧૧ । ।
તયાભિભૂતાસ્તે દેવા વધ્યમાનાશ્ચ૧૮૨ સર્વશઃ ।
ન શેકુઃ૧૮૩ પુરતઃ સ્થાતું વ્યાઘ્રાદ્ મૃગગણા ઇવ ॥ ૧ ૧૨॥
તતો વ્યથિતચિત્તાસ્તે કાલકર્ણીભયાત્૧૮૪ સુરાઃ૧૮૫ ।
ભસ્મરાશિં સ્થિતં પાર્શ્વે દેવસ્ય૧૮૬ વિવિશુર્ભયાત્ ॥ ૧૧૩ । ।
તાન્ દૃષ્ટવા ભસ્મકૂટં તુ પ્રવિષ્ટાન્ શરણાર્થિનઃ ।
સુરાન્ ભસ્મવિલિપ્તાઙ્ગાન્ દેવી૧૮૭ દેવીં૧૮૮ ન્યષેધયત્ ॥ ૧ ૧૪॥
દેવ્યુવાચ
કાલકર્ણિ નિવર્તસ્વ મા વધીઃ૧૮૯ સુરસત્તમાન્ ।
એતે પાશુપતી૧૯૦ ભૂતા ભસ્મના દિગ્ધમૂર્તયઃ૧૯૧ ॥ ૧૧ ૫॥
એતત્ પશુપતિપ્રોક્તં વ્રતં પાશુપતં પુરા ।
યદ્ ભસ્મના પવિત્રેણ સ્નાનં સ્નાનેભ્ય ઉત્તમમ્ । । ૧૧ ૬। ।
એતે ભગવતોવશ્ય૧૯૨ મનુગ્રાહ્યાઃ૧૯૩ સુરોત્તમાઃ ।
ભસ્મ યેન પ્રવિષ્ટાસ્તુ૧૯૪ તસ્માન્મૈતાન્ વિનાશય ॥ ૧ ૧૭। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૭૧ ભવેયુરસન્દેહઃ - ક. ખ. । ૧૭૨ ક્ષણેપિચ - ખ. । ૧૭૩ વા - ક. । ૧૭૪ યુદ્ધવાતમ્રલોચના - ક. ખ. । ૧૭૫... દશનાં - ખ. । ૧૭૬ ગતિં - ઘ । ૧૭૭... ગ્રાં - ક. । ૧૭૮ ... લાસિધારિણીમ્ - ક. । ૧૭૯.. .સાં - ખ. । ૧૮૦ સાહસ્રાં - ખ. । ૧૮૧ દેહં પ્રકીર્તિતમ્ - ક. । ૧૮૨ વર્ધમાનાશ્ચ - ઘ. । ૧૮૩ તત્યજુઃ - ઘ. । ૧૮૪ કાલકર્ણભયાત્ - ક, ન્યા - ખ,, કલ્પ - ઘ. । ૧૮૫ પુરા - ઘ. । ૧૮૬ દેવાસ્તે - ઘ. । ૧૮૭ દેવો - ક., દેવીં - ખ । ૧૮૮ દેવી - ક. ખ. । ૧૮૯ મા ધાવ - ઘ. । ૧૯૦ પાશુપતા- ક. ઘ. । ૧૯૧ નિર્દગ્ધમૂર્તયઃ- ઘ. । ૧૯૨ વશ્યા - ક. । ૧૯૩... ગૃહ્યા - ખ. । ૧૯૪... સ્તે - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
રૌદ્રાઃ પશવ એતે હિ પ્રવેશાદ્ ભસ્મસોધુના૧૯૫ ।
જાતાશ્ચ ગણપાઃ સર્વે હન્તવ્યા ન ત્વયેશ્વરિ ॥૧ ૧૮॥
નૈષાં મૃત્યુઃ પ્રભવતિ શઙ્કરાર્પિતચેતસામ્ ।
મયા હ્યેતત્૧૯૬ વ્રતં શર્વં ચરિતં સાર્વકામિકમ્૧૯૭ ॥૧ ૧ ૯। ।
ઇત્યુક્તા૧૯૮ કાલકર્ણી તુ દેવ્યા૧૯૯ ભૈરવરૂપિણી ।
ન્યવર્તત સુરેભ્યસ્તુ૨૦૦ કોપં તત્યાજ ચોત્થિતમ્૨૦૧ । । 8.32.૧૨૦ । ।
કાલકર્ણીં નિવૃત્તાં તુ દૃષ્ટ્વા તેપિ૨૦૨ સુરાસ્તતઃ૨૦૩ ।
શાન્તઞ્ચ ભયમત્યુગ્રં તુષ્ટુવુર્હિમવત્સુતામ્ ॥૧ ૨૧ । ।
દેવા ઊચુઃ
હરવરમહિષીં મહાદેવપત્નીં
પ્રિયાં ત્ર્યમ્બકસ્યામ્બિકાં વાચમેકા-
ક્ષરાં૨૦૪ લોકસંહારકર્ત્રીમુમાં દે-
વદેવસ્ય પાત્નીં શુભાં શંખકુન્દે-
ન્દુહારામ્બુગૌરોગ્રદંષ્ટ્રાં જયામા-
હવે દુર્નિરીક્ષ્યામચિન્ત્યોગ્રદૃષ્ટિં-
વિશાલેક્ષણાં પીતકોશેયવસ્ત્રાં
મહાશૂલઘણ્ટાપતાકાધ્વજાં દિ-
વ્યગન્ધાજ્યધૂપપ્રિયાં કાલદણ્ડા-
સિચર્મોગ્રહસ્તાં૨૦૫ વપાશોણિતાન્ત્ર-
વસાપૂર્ણભાણ્ડાં દિશાં દક્ષિણાં ચા-
રુચામીકરાબદ્ધપટ્ટાં યુગાન્તા-
નલાભેક્ષણામટ્ટહાસાન્સૃજંતીં
યથાકામકર્ત્રી૨૦૬મનઙ્ગાયુધાવિ-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૯૫ સાધુના - ખ. । ૧૯૬ મમાપ્યેતત્ - ઘ. । ૧૯૭ સર્વકામિકમ્ - ઘ. । ૧૯૮ ઇત્યુક્ત્વા - ક. ખ. ઘ. । ૧૯૯ દેવી - ઘ. । ૨૦૦ શ્ચ - ઘ. । ૨૦૧ ત્યક્ત્વા જવોસ્થિતમ્ - ક. । ૨૦૨ તુ - ક. । ૨૦૩ સદા - ઘ. । ૨૦૪ ત્રિચરણાક્ષરાં - ઘ. । ૨૦૫... ચર્માગ્રહસ્તાં - ખ. । ૨૦૬ .. હન્ત્રીં - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ક્ષતાં શૂરસેનાં નદીં વિશ્રુતાં મ-
ન્દરાવાસનિત્યાં દિવિષ્ઠાં૨૦૭ પ્રપદ્યા-
મહે૨૦૮ કાનસી ( ષ્ટિ)૨૦૯ મસુરમહિષદા-
રણીં દારણીં દુન્દુભેઃ૨૧૦ સુન્દમારીં૨૧૧
નિશુમ્ભસ્ય મૃત્યું વિભાં સોમસૂર્યા-
ગ્નિભાસાં સૃજ૨૧૨ ત્કાન્તિમિષ્ટપ્રદાં શો-
કદુઃખાર્તિહર્ત્રીં૨૧૩ વિશેકામઘોરાં-
ઘનામન્તકસ્યા૨૧૪ ન્તકર્ત્રી મુનેર્જા-
મદગ્ન્યસ્ય ચોર્જ્જાં તથા રાજરાજ્ઞીં
મનોજ્ઞાં કરાલાં ક્ષપાં દણ્ડનીતિં
સ્થિતિં સિદ્ધિમિષ્ટાં શુભાં કાલરાત્રી-
મપર્ણાં સમાધિં શરણ્યાં નગેન્દ્રા-
ધિવાસપ્રિયાં ક્ષીરોદનિત્યાં૨૧૫ શુભાં-
મહાકિંકિણીકાં પ્રકીર્ણોર્ધ્વકેશીં
પ્રદીપ્તાગ્નિસન્ધ્યાભ્રરાગત્વિષં૨૧૬ બ-
દ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાં ત્રિનેત્રાં જટાકે-
શરક્તામ્બુજાબદ્ધમાલાં વિશલ્યા-
મનઙ્ગારિનેત્રોલ્કજાં૨૧૭ હેમમાલા-
નિબદ્ધસ્રજાં૨૧૮ દીર્ઘવેણીં સુવેણીં
યશઃકીર્તિયુક્તાં૨૧૯ મયૂરાઙ્ગજાબ-
દ્ધચિત્રધ્વજાં રાજસાં શાન્તિકર્ત્રીં
પ્રપદ્યેહમેકાં સદા ભુજઙ્ગશતકૃતાઙ્ગદાં
મહાદાનવપ્રાણશૌણ્ડાં ચિતાભ-
સ્મરૂક્ષાઙ્ગકેશીં મહાજાનુલમ્બો-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૦૭ દિતિં... - ઘ. । ૨૦૮ પ્રપદ્યેમહે - ઘ. । ૨૦૯ કાનસાં - ઘ. । ૨૧૦ દુન્દુભેર્મારણીં - ઘ. । ૨૧૧ સુ (શુ) ભ્ભમારી - ખ. ઘ. । ૨૧૨ સૃજાં - ખ. । ૨૧૩ દુઃખશોકાપહર્ત્રીં - ઘ., દુઃખશોકાપહન્ત્રીં - ઘ. । ૨૧૪ શમ્બરા - ખ. । ૨૧૫ .. ધિસ્થાં। - ઘ. । ૨૧૬... ત્વિષાં - ક. । ૨૧૭ ત્રિનેત્રોલ્કજા - ઘ. । ૨૧૮ વિનદ્ધસ્રજાં - ખ । ૨૧૯,.. કીર્તિમુક્તા - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દરાં સર્પયજ્ઞોપવીતર્દ્ધ૨૨૦ વક્ત્રો-
દ્ધૃતાક્ષાર્દ્ધ પાદાર્દ્ર હસ્તાવતંસાં
મહામેખલાદામલમ્બદ્વિચિત્રસ્રજાં
મહામેઘતૂર્યોગ્રવાદિત્રનૃત્ત-
પ્રિયાં૨૨૧ ગીતહાસ્યપ્રલાપપ્રમોદ-
પ્રિયાં જાપ્યહોમોપવાસાદવાસા-
પ્રવાસાધિવાસાતિરિક્તાં મહાયો-
ગવિજ્ઞાતસારા૨૨૨ નુસારોગ્રસારાં
ધૃતિં જ્યાનુઘણ્ટા૨૨૩ વબદ્ધોગ્રશબ્દાં
મહામેઘવજ્રપ્રપાતોદધિપ્ર-
ખ્યતીવ્રોગ્રઘોષાં ક્રિયાં દીક્ષિતાના-
ઞ્ચ દીક્ષાં વિરૂપાક્ષભાર્યાં હરસ્યા-
ર્ધદેહાધિવાસાં૨૨૪ પ્રપ્રદ્યે મુખોલ્કો-
દ્ભવાં દેવીમાદ્યાં૨૨૫ પરાં પાર્વતીં સ-
ર્વવિદ્યાધિદેવીં ગતિં યમનિયમદમાત્મભૂતાં
પિતૄણાં ચ કન્યાં શુભાં પર્વતેન્દ્રા-
ત્મજાં દક્ષયજ્ઞાન્તકર્ત્રીં૨૨૬ ભવસ્યા-
ર્ધદેહાશ્રિતાદિત્યદન્તાવપાતાં૨૨૭
સુરેન્દ્રાગ્રહસ્તપ્રતિસ્તમ્ભનીં વિ-
ષ્ણુકેશાપહર્ત્રીં મહાસિહયુક્તા-
તિવાહાં૨૨૮ મહાભૈરવાં ભીષિતાં સ્ક-
ન્દચન્દ્રારણીં માતરં હસ્તિવક્ત્ર-
સ્ય ચાગ્ર્યાં વિશાખસ્ય જન્મારણીં ન-
ન્દિનો નૈગમેષસ્ય ચોત્પાદનીં સ-
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૨૦ સર્પયજ્ઞોપવીતાન્ત્રવક્ત્રો.. - ઘ. । ૨૨૧ નૃત્યપ્રિયાં - ખ. । ૨૨૨ વિજ્ઞાનસારા - ઘ. । ૨૨૩ જાનુઘણ્ટા - ક. । ૨૨૪ હરસ્ય દેહાર્ધાધિવાસાં - ઘ. । ૨૨૫ દેવિમાદ્યાં - ક. - ખ. । ૨૨૬ દક્ષયજ્ઞાન્તકારીં - ક. ઘ. । ૨૨૭ દિવ્યદન્તાવપાતાં - ઘ, માદિત્ય । ૨૨૮... તિવાદાં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --

ર્વલોકસ્ય ચાદ્યારણીં પૂજ્યાં માતરં યો-
ગિનાં યોગિનીં ધ્યાયમાનાં ધૃતિં દે-
વવિપ્રૈર્મહા૨૨૯ યોગતર્કૈરગમ્યાં
વિશિષ્ટેષ્ટશિષ્ટાધિવાસાં ચ લક્ષ્મીં
નરી (?) ભૂર્ભુવઃસ્વર્જનસ્સત્યવૈરા-
જમાહાત્મ્યલોકારણીં૨૩૦ કારણીમિન્દ્રિયાણા-
મહઙ્કારતન્માત્રકર્ત્રીં તમસ્સ-
ત્વરાગપ્રવૃત્તિં૨૩૧ પરાઞ્ચ પ્રવૃત્તિં
મહેશસ્ય શક્તિં તથા ચેતનાં સ-
ર્વવિજ્ઞાનચિન્ત્યાં પ્રપદ્યામ દેવી૨૩૨
મુમાં માતરં, દિશ ત્વં સુખં માતરસ્માસુ તુષ્ટા
મહાદેવપત્નીં શુભાં યાં વયં ચિ-
ન્તયામૈકયા સંવિદા ધ્યાયમાનાઃ૨૩૩
સદા દારુણં ચાપિ સર્વં કૃતં ય-
ત્ત્વયા (?) તચ્ચ નો નાશયામ્બાદ્ય તુષ્ટા
યથા વૈ તુષારં મહાસૂર્યદેહો-
દ્ભવા૨૩૪ તચ્ચ નો જાતિકોટીસહસ્રે-
ષુ પૂર્વં કૃતં૨૩૫ યત્ કરિષ્યામ યત્કુ-
ર્મ તત્સર્વમેવઞ્ચ૨૩૬ દદ્યાશ્ચ નઃ સ-
ર્વમર્થં સકામં તથારોગ્યમૂર્જાં
શ્રિયં જ્ઞાનવિજ્ઞાનમેધાસ્તથા ધા-
રણાં તર્કમૂહામપોહં ધૃતિં ચા-
ર્યભાવં૨૩૭ ગતિઞ્ચૈવ દિવ્યાં તથા ધ-
ર્મનિત્યત્વમેતાઁશ્ચ યે ચાપ્યતોન્યે
ગુણાસ્તાઁશ્ચ સર્વાન્ જુષસ્વાદ્ય દેવિ
તુભ્યં નમઃ । । ૧ ૨૩-૧૪૪। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૨૯ દેવદેવપ્રિયાં - ખ. । ૨૩૦ જમહાત્મ્યલોકારણી - ક. । ૨૩૧ નમઃ સત્વરાગપ્રવૃતિં - ક., મનઃ - ખ. । ૨૩૨ પ્રપદ્યે સદાહં - ખ. । ૨૩૩ મોક્ષબુદ્ધ્યા - ખ. । ૨૩૪ મહાશૂન્યદેહોદ્ભવાં - ખ. । ૨૩૫ સર્વં કૃતં - ક. । ૨૩૬ વરઞ્ચ - ખ. । ૨૩૭... મપોહાં ધૃતિં ધાર્યતાં - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સા સંસ્તુતા દેવી દેવૈર્હૃષ્ટેન૨૩૮ ચેતસા૨૩૯ ।
ત્ર્યમ્બકાનુગ્રહાચ્ચૈવ દેવાઁસ્તુષ્ટાબ્રવીદિદમ્ ॥ ૧૪૫। ।
દેવ્યુવાચ
ગચ્છધ્વં વિજ્વરાઃ સર્વે તુષ્ટાહં વો ન૨૪૦ સંશયઃ ।
મૈવં કાર્ષ્ટ પુનર્દેવા મા વિનાશો હિ વો ભવેત્

સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ દેવઃ પ્રહસન્ કપર્દી નીલલોહિતઃ ।
પ્રકૃતિસ્થાન્ સુરાન્ સર્વાંશ્ચકાર સુરશત્રુહા । । ૧૪૭॥
ઉવાચ ચૈતાન્ દેવેશો ગચ્છધ્વં વિગતજ્વરાઃ ।
યજ્ઞશ્ચૈવ યદા કૃત્યં તદાયં ભવિતા હિ વઃ

સશિરસ્કો દિતેઃ પુત્રા મન્ત્રેણાનેન સન્ધિતઃ ।
તતઃ સ્તોત્રં ચ મન્ત્રં ચ સન્ધાનકરમવ્યયમ્ ।
દદાવાથર્વણં દેવઃ પ્રોવાચેદં ચ૨૪૧ સુસ્વરમ્૨૪૨ । । ૧૪૯। ।
દેવદેવ ઉવાચ
નક્ષત્રસમતાં યાતુ યજ્ઞોયં સુરસત્તમાઃ ।
મૃગાનુસારી દેવોપિ હરિરસ્ય ભવત્વયમ્ । ।8.32.૧ ૫૦ । ।
ભદ્રકાલી હરિશ્ચૈવ૨૪૩ ગણાશ્ચેમે મહાબલાઃ ।
સર્વે ભદ્રા૨૪૪ ભવિષ્યન્તિ યુષ્માકમમરાસ્સદા ॥૧૫ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તા ભગવતા દેવાસ્તે બ્રહ્માણા સહ ।
શિરોભિઃ પ્રણતાસ્સર્વે શર્વમૂચુરિદં વચઃ । । ૧૫૨ ॥
એષ તાવત્ ક્રતુ૨૪૫ શ્રેષ્ઠસ્તવૈવ ભવતુ પ્રભો ।
સર્વઃ સુરપતે દેવ શતમભ્યર્ચ્યતે૨૪૬વ્યય૨૪૭

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૩૮ દિવ્યેન - ખ. । ૨૩૯ ચક્ષુષા - ઘ. । ૨૪૦ વોહં - ઘ. । ૨૪૧ કોપેન ચ - ખ. ઘ. । ૨૪૨ સત્વરં - ઘ. । ૨૪૩ હરશ્ચૈવ - ઘ. । ૨૪૪ રુદ્રા - ઘ. । ૨૪૫ ક્રતુઃ - ક. । ૨૪૬ મન્યચ્ચ તે - ઘ. । ૨૪૭. . વ્યયઃ - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ભાગાનાં સર્વયજ્ઞેષુ તુભ્યં સર્વં દદામહે ।
એવમુક્તોથ દેવેશઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ સુરેશ્વરઃ

ચકાર રૂપં પરમં સર્વદેવમયં શુભમ્ ।
સ્વાત્માનન્તે તદા દેવા૨૪૮ હ્યપશ્યન્ત મહેશ્વરે

શિરોબાહૂરુપાદેષુ વસ્તિહસ્તોદરાદિષુ ।
અવસ્થિતાન્ મહાત્માનો૨૪૯ મુનીઁશ્ચૈવ તપોધનાન્

સ તદ્રૂપં તદા કૃત્વા દેવાન્ પ્રોવાચ શંકરઃ ।
સર્વે યૂયં મહાત્માનો મચ્છરીરસમુદ્ભવાઃ

યુષ્માકઞ્ચ શરીરાણિ મન્મયાનિ પ્રપશ્યત ।
તતસ્તે દેવતા૨૫૦ વ્યાસ સર્વં રુદ્રાત્મકં જગત્

આત્માનં૨૫૧ ચાપ્યપશ્યન્ત વિસ્મયાપન્નચેતસઃ ।
એવં સ૨૫૨ તેષાં દેવેશો દર્શયિત્વાત્મનો બલમ્ । ।૨૫૯॥
ઉવાચ સુરશાર્દૂલાન્ દૃષ્ટા૨૫૩ હ્યેતા વિભૂતયઃ ।
યો યાં૨૫૪ પૂજયતે મૂર્તિં ભક્ત્યા પરમમયા યુતઃ ॥8.32.૧ ૬૦ ॥
તસ્ય તાં મૂર્ત્તિમાસ્થાય પૂજાં ગૃહ્ણામ્યહં સુરાઃ ।
ન ભાગધેયૈઃ કૃત્યં મે ભાગધેયાનિ વસ્મુરાઃ ।
સર્વાણ્યેવ દદામ્યદ્ય૨૫૫ યાત સર્વે ગતજ્વરાઃ ॥૧ ૬૧ ॥
દેવા ઊચુઃ
ગુહ્યમેતત્ પરં દેવ ત્વયાસ્માકં નિદર્શિતમ્૨૫૬ ।
એવં યો વેત્સ્યતે મર્ત્યઃ સ લોકાન્ પ્રાપ્સ્યતેવ્યયાન્

ઇદં ચ ભગવન્ સ્થાનં ભદ્રેશ્વરમિતિ શ્રુતમ્૨૫૭ ।
ભવિષ્યતિ જગચ્છ્રેષ્ઠં પુણ્યેભ્યઃ૨૫૮ પુણ્યવત્તમમ્૨૫૯

સમન્તાદ્ યોજનં ચૈવં રુદ્રક્ષેત્રં સનાતનમ્ ।
મૃતોત્ર ગણપો દેવ વલ્લભસ્તે૨૬૦ ભવિષ્યતિ । ।૧૬૪॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૪૮ સ્વયમન્યં દદૌ દેવો - ખ. । ૨૪૯ દેવાનવસ્થિતાત્માનો - સ. । ૨૫૦ તેજસા - ક- । ૨૫૧ આત્મન... - ઘ. । ૨૫૨ તેષાં સ - ઘ । ૨૧૩ દૃષ્ટ્વા - ક. ઘ. । ૨૫૪... માં - ઘ. । ૨૫૫.. ન્યદ્ય - ક. । ૨૫૬ વિદર્શિતમ્ - ઘ. । ૨૫૭ સ્મૃતમ્ - ઘ । ૨૫૮ સ્થાનેભ્યઃ - ક. ।ઽ ૨૫૯ ષુણ્યકૃત્તમમ્ - કા ખ., પુણ્યમુત્તમમં - ઘ. । ૨૬૦ સમૂહન્તે - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
યશ્ચેદં૨૬૧ કીર્ત્તયેન્નિત્યં કલ્ય ઉત્થાય૨૬૨ યજ્ઞહન્ ।
શ્રાવયેચ્ચાપિ વિપ્રેભ્યઃ ૨૬૩ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ ૧૬ ૫। ।
ભદ્રકર્ણહ્રદે ચાસ્મિન્ સ્નાત્વા યોભ્યર્ચયેદ્ધરમ્૨૬૪ ।
સાધયિત્વા ચરું ચૈવ ભોજયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ શુચિઃ૨૬૫ । । ૧ ૬૬॥
સ સર્વપાપનિર્મુક્તો૨૬૬. યત્ર તત્ર મૃતો નરઃ ।
મોદતેપ્સરસાં મધ્યે દિવિ દેવ ઇવાપરઃ૨૬૭ ॥ ૧ ૬૭। ।
યત્ર ચોક્તં ત્વયા દેવ સ્થિતેન૨૬૮ ભગવન્ પ્રભો ।
હરભદ્રેતિ પુણ્યોયં ત્વત્પ્રસાદાદ્ ભવત્વજ । ।૧ ૬૮॥
અશ્વમેધસ્ય યત્પુણ્યં૨૬૯ સમ્યગિષ્ટસ્ય યજ્ઞહન્૨૭૦ ।
તદત્ર દેવ ભવતુ નરસ્યાભ્યર્ચતઃ સદા૨૭૧ । ।૧ ૬૯। ।
પરિત્યક્ષ્યતિ૨૭૨ યશ્ચાત્ર કશ્ચિત્ પ્રાણાન્ નરોત્તમઃ ।
હરિભદ્રસ્ય સ ગણો ભવિષ્યતિ મહાબલઃ । 8.32.૧૭૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમસ્ત્વિતિ સ પ્રોચ્ય મન્દરં ચારુકન્દરમ્ ।
જગામ ભગવાન્ શર્વઃ સોમો ગણશતૈર્વૃતઃ

દેવાપિ રાજ્ઞા૨૭૩ સહિતાસ્તસ્મિઁસ્થાને યથાસુખમ્ ।
તસ્થુર્બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ જગ્મતુર્દેવપૃષ્ઠતઃ ॥ ૧૭૨ । ।
સ ગત્વા સ્તોકમધ્વાનમુભાભ્યાં સહિતઃ પ્રભુઃ ।
નાતિદૂરે તતઃ પ્રાહ તિષ્ઠ વિષ્ણો મહાબલ

સ પ્રણમ્ય તતઃ પાદૌ હરસ્ય પુરુષોત્તમઃ ।
તસ્થાવામ્રં સમાલમ્બ્ય૨૭૪ સ કુબ્જસ્સમપદ્યત ॥ ૧૭૪। ।
યસ્માદામ્રં સમાલમ્બ્ય તસ્મિન્ દેશે સ્થિતો હરિઃ ।
નિરીક્ષમાણો દેવેશં દેશસ્તસ્માદભૂદસૌ । ૧૭૫ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૬૧... શ્ચેમં - ક. ખ. ઘ. । ૨૬૨... મુત્થાય - ક । ૨૬૩ ઉપોષ્ય- ગ । નરઃ સમ્યક્ - ખ, સ્વયં વા માનવઃ સમ્યક્ - ઘ. । ૨૬૪ હરમર્ચતે - ખ. । ૨૬૫ બ્રાહ્મણં શુભ ખ . ણ - ઘ । ૨૬૬ સર્વપાપાદિનિર્મુક્તો - ખ. ઘ. । ૨૬૭ ઇવામરઃ - ક. ઘ. । ૨૬૮ તિષ્ઠતા - ઘ । ૨૬૯ યજ્ઞસ્ય - ક. । ૨૭૦ યત્ફલં - ખ. । ૨૭૧.. .ર્ચ્ય સર્વદા - ક, નઃ સદા - ખ. । ૨૭૨ ત્યજતિ - ઘ. । ૨૭૩ યજ્ઞ.. - ધ । ૨૭3 સમાલક્ષ્ય - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
કુવ્જામ્રક ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોઃ ક્ષેત્રં સમૃદ્ધિમત્ ।
પુણ્યં નિવર્તનાદ્વિષ્ણો૨૭૫ ગોસહસ્રફલપ્રદમ્ ॥૧૭૬। ।
નાતિદૂરં તતો૨૭૬ ગત્વા ભૂયો દેવઃ પિતામહમ્ ।
નિવર્ત્તેત્યબ્રવીદ્૨૭૭ વ્યાસ ગગનઞ્ચ સમાવિશત્ । ।૧૭૭॥
તસ્મિન્ વિયદ્ગતે દેવે બ્રહ્મા પ્રાઞ્જલિરુન્મુખઃ ।
પ્રદક્ષિણં સમાવૃત્ય પ્રણમ્ય પ્રયયૌ તતઃ । । ૧૭૮। ।
યસ્માત્તત્ર હરં તેન કુર્વતા વૈ પ્રદક્ષિણમ્ ।
આવર્ત્તઃ૨૭૮ સ્વશરીરસ્ય પ્રકૃતઃ૨૭૯ પુણ્યકર્મણા । । ૧૭૯। ।
તસ્માત્ સ દેશો વિખ્યાતો બ્રહ્માવર્ત્તેતિ શોભનઃ ।
અશ્વમેધફલં તત્ર સ્નાતઃ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥ 8.32.૧૮૦ । ।
સાધયિત્વા ચરું ચાત્ર ભોજયિત્વા તથા દ્વિજાન્ ।
પ્રાણાન્ પરિત્યજ્ય તતો૨૮૦ બ્રહ્મલોકમવાપ્નુયાત્

તતોભ્યેત્ય સુરૈસ્સાર્ધં બ્રહ્મા વિષ્ણુપુરસ્સરૈઃ૨૮૧ ।
ભદ્રેશ્વરે પશુપતેર્મહિમાનમથાકરોત્

સ લિઙ્ગઃ તત્ર સંસ્થાપ્ય પૂજાં કૃત્વાતિભાસ્વરામ્ ।
ભદ્રકર્ણહ્રદે સ્નાત્વા સહ દેવૈર્દિવં યયૌ । । ૧૮૩ । ।
તં પ્રયાન્તં૨૮૨ તદા દક્ષો બ્રહ્માણમિદમૂચિવાન્ ।
કર્તવ્યં કિં મયા દેવ મમ તદ્ બ્રૂહિ પૃચ્છતઃ

પિતામહ ઉવાચ
પ્રસાદય મહેષ્વાસં૨૮૩ શર્વમુગ્રં કપર્દિનમ્ ।
તતો યજ્ઞસમાપ્તિં ચ લોકાંશ્ચ પ્રાપ્સ્યસે ક્ષયાન્૨૮૪ । ।૧૮૫॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો દેવેન બ્રહ્મણા વ્યાસ તત્ત્વતઃ ।
લિંગં કનખલે કૃત્વા રુદ્રમભ્યર્ચયત્ તદા ॥૧૮૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૭૫ નિવર્તનાન્યષ્ટૌ - ક, । ૨૭૬ નાતિદૂરે તતો - ખ. । ૨૭૭ નિવર્તસ્વાબ્રવીદ્ - ઘ. । ૨૭૮ આવૃત્ય - ખ, આવર્ત્તતાં - ઘ. । ૨૭૯ પ્રકૃતે. - ઘ., પ્રકૃતિઃ - ખ. । ૨૮૦ પરિત્યજેદ્યસ્તુ - ઘ, તથા - ક. । ૨૮૧... સુરેશ્વરઃ - ઘ. । ૨૮૨ પ્રયાતં - ક. ઘ. । ૨૮૩ મહેશાનં - ખ । ૨૮૪... શ્ચાવાપ્ભ્યસેવ્યયાન્ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તસ્ય સંવત્સરશતે પૂર્ણે દિવ્યે પ્રજાપતેઃ ।
મહાદેવોદ્રિજાં પ્રાહ પ્રહસન્ ગિરિમૂર્ધનિ । । ૧ ૮૭। ।
પ્રાચેતસાત્મજો દેવિ સ્થિતસ્તપસિ સંયતઃ ।
પશ્યૈનં મદ્ગતેનેશે ચેતસા સમવસ્થિતમ્

તતો દૃષ્ટ્વા મહાદેવી વાયુભક્ષમવસ્થિતમ્૨૮૫ ।
લિઙ્ગેપરમયા ભક્ત્યા પૂજયન્તં મહેશ્વરમ્ । ।૧ ૮૯। ।
ઉવાચ હૃષિતા દેવી દેવં સર્વસુરાર્ચિતમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટા વ્યાસ૨૮૬ સર્વદેવપતિં પતિમ્ ॥8.32.૧ ૯૦ । ।
દેવ્યુવાચ
ક્ષુદ્રોયં૨૮૭ દુષ્ટચેતાશ્ચ સ્તબ્ધો માની૨૮૮ ચ દુર્મતિઃ ।
વિષ્ટ્યા ત્વયા૨૮૯ વિનિકૃત૨૯૦ સ્ત્વામેવ શરણં ગતઃ । । ૧૯૧॥
તદસ્ય૨૯૧ દુષ્ટભાવસ્ય૨૯૨ પ્રપન્નસ્ય૨૯૩ મહેશ્વર ।
ક્ષન્તુમર્હસિ ભક્તસ્ય ત્વામસ્યાર્થે પ્રસાદયે૨૯૪ ॥ ૧ ૯૨॥
દેવદેવ ઉવાચ
ત્વમેવ દેવિ યચ્છાસ્મૈ વરાનિષ્ટાન્ યથાસુખમ્ ।
અનુજ્ઞાતા મયા સુભ્રુ ત્વમેવાસ્ય વરં દિશ । । ૧૯૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તૌ દેવદેવેશૌ સઙ્ગતૌ સ્વગણૈર્વૃતૌ ।
ઊચતુઃ પશ્ય દક્ષાવાં તુષ્ટૌ દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥ ૧૯૪। ।
પ્રાચેતસ મહાભાગ વરદૌ સ્વો૨૯૫ મહાતપઃ ।
- - - - - - - - - - - - - - - -

શાપશાન્ત્યર્થમેત્૨૯૬ તે વરં દદ્મિ તવેપ્સિતમ્ ।
યસ્તે યજ્ઞો ગણૈર્ધ્વસ્તઃ ફલં તસ્ય ત્વમાપ્નુહિ ॥૧ ૯૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૮૫ સમાસ્થિતમ્ - ખ. । ૨૮૬ દેવી - ખ । ૨૮૭ ક્ષત્રોયં - ઘ । ૨૮૮ મૌની - ઘ. । ૨૮૯ ચાયં - ઘ. । ૨૯૦ વિનિહિત - ઘ- । ૨૯૧ તત્તસ્ય - ઘ. । ૨૯૨ ત્વં સ્વભાવસ્ય - ઘ. । ૨૯૩ પ્રસન્નસ્ય - ખ. । ૨૯૪ શરણં દેહિ દેવેશ નાન્યવ્રતરતસ્ય ચ - ઘ. । ૨૯૫ વરદો -ખ., વરદોસ્મિ - ક । ૨૯૬ તપઃ શાન્ત્યર્થમેતત્ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
કામરૂપધરઃ શ્રીમાન્ ગણેશશ્ચ ભવસ્વ મે ।
અક્ષયશ્ચામરશ્ચૈવ૨૯૭ દુઃખશોકવિવર્જિતઃ ।
ભવિષ્યસિ મહાભાગ મમ ચૈવ સમીપગઃ

દેવ્યુવાચ
શૃણુષ્વ૨૯૮ ભૂયઃ કિં ચાન્યત્ પ્રયચ્છતુ મહેશ્વરઃ ।
સુદુષ્કરમપિ હ્યેષ વરં દદ્યાત્ ત્વયાર્થિતઃ૨૯૯

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્તદા દક્ષો હિમવત્સુતયા તયા ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો૩૦૦ ભૂત્વા ઇદમાહ મહામતિઃ૩૦૧

દક્ષ ઉવાચ
યો દેવસ્ત્રિભુવનજન્મનાશકર્તા યં મૂઢા ન વિદુરનુક્તમેકમેવ૩૦૨ ।
ભક્તાનામશુભહરં પિનાકપાણિં તં દેવં શરણગતા વયં સભાર્મ્ ॥8.32.૨૦ ૦॥
યોજ્ઞાના૩૦૩દસુરતયાતિમાનમોહાન્નાસ્માભિસ્સહ ખલુ પૂજિતોદ્રિપુત્ર્યા ।
યશ્શાપં મમ રુષિતો દદૌ સુરેશસ્તં દેવં શરણગતા વયં સભાર્યમ્ ॥૨૦ ૧ ॥
યસ્સ્રષ્ટા સુરગણયક્ષરાક્ષસાનાં૩૦૪ સિદ્ધાનાં દિતિસુતદાનવેન્દ્રનૄણામ્ ।
ભૂતાનાં પશુમૃગપક્ષિપત્તગાનાં તં દેવં શરણગતા વયં સભાર્યમ્ ॥૨૦૨। ।
યઃ કોધાન્મહદસૃજદ્ ગણેશ્વરેશં૩૦૫ સિંહેન્દ્રં હરિમમિતપ્રભાવરૂપમ્ ।
પત્નીં ચાપ્યમિતગુણપ્રભાવયુક્તાં તં દેવં શરણગતા વયં સભાર્યમ્

યો દેવાન્૩૦૬ સહવરુણાન્ સવિત્તગોપાન્ સબ્રહ્માન્ સશતમખાન્૩૦૭ સવિષ્ણુવાયૂન્ । ઇન્દ્રાગ્ર્યાન્ સમુનિમહાયુધાન્ વિજિગ્યે તં દેવં શરણગતા વયં સભાર્યમ્

યત્કિઞ્ચિત્ત્વયિ૩૦૮ કલુષં કૃતં ચ દુષ્ટં હ્યજ્ઞાનાદપિ ચ હિ રાગદોષમોહાત્ ।
તત્સર્વં મમ૩૦૯ સહ૩૧૦ ભાર્યયાદ્ય શર્વો૩૧૧ વિશ્વાત્મા ક્ષમતુ મહાનુભાવભાવાત્૩૧૨

સનત્કુમાર ઉવાચ
તત એવં સ દેવેશં સ્તુત્વા સાસ્રાવિલેક્ષણઃ ।
પ્રસાર્ય બાહૂ સર્વેણ શરીરેણાપતદ્ ભુવિ । ।૨૦૬॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૯૭.. શ્ચાવ્યયશ્ચૈવ - ખ. ઘ. । ૨૯૮ વૃણુષ્વ - ખ. । ૨૯૯ તવાર્થિતઃ - ખ., સદાશિવઃ - ઘ. । ૩૦. પ્રયતો -ઘ. । ૩૦૧ મહાદ્યુતિઃ - ક, ખ. । ૩૦૨..? ર્વ્યક્તમેકમેવ - ઘ. । ૩૦૩ અજ્ઞાના - ક. । ૩૦૪ નાગાનાં - ખ. । ૩૦૫... શ - ક. । ૩૦૬ દેવાનાં - ખ. । ૩૦૭ સશતક્રતૂન્ - ક., સકુલિશપતીન્ - ખ. । ૩૦૮... ન્મયિ - ક. । ૩૦૯ સહ ક. ખ. । ૩૧૦ મમ - ક ખ. । ૩૧૧ સર્વો - ક. । ૩૧૨... યુક્તઃ - ખ. ટિ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તં પ્રપન્નં તદા દેવો દક્ષં સાસ્રાવિલેક્ષણમ્ ।
દેવ્યા સહ૩૧૩ મહાભાગ૩૧૪ સ્વયમુત્થાપયદ્ બલી ॥૨ ૦૭॥
તસ્યાશ્રૂણ્યપતન્ભૂમૌ બિન્દુભૂતાનિ તત્ર વૈ ।
તાનિ સંહત્ય૩૧૫ વિપ્રેન્દ્ર નદી તુ સમપદ્યત ॥ ૨ ૦૮। ।
તામુવાચ તતો દેવો૩૧૬ નદીં વૈ પુણ્યલક્ષણામ્ ।
અર્જુનાદશ્રુબિન્દોસ્ત્વં૩૧૭ યસ્માદ્ દેવિ૩૧૮ વિનિઃસૃતા ॥૨ ૦૯॥
તસ્માત્ ખ્યાતા ભવિત્રી ત્વમર્જુના નામતઃ શુભા ।
પર્વપર્વ સમાસાદ્ય વહિષ્યસિ૩૧૯ મહાયશે૩૨૦ । । 8.32.૨૧૦ । ।
અશ્વમેધફલં ચાપિ ત્વયિ સ્નાતો હ્યવાપ્સ્યતિ ।
મૃતશ્ચ તવ તીરેસ્મિન્ નિયમેનેતરેણ વા । ।૨ ૧૧ । ।
ન પુનર્જન્મ માનુષ્યે દુર્ગતિઞ્ચોપલપ્સ્યતે ।
ત્રિરાત્રોપોષિતો યશ્ચ ચરું કૃત્વા નિવેદ્ય ચ ॥ ૨૧૨ । ।
બ્રાહ્મણં ભોજયેત્ સ્નાતસ્ત્વયિ સોપિ ગમિષ્યતિ ।
ગવાં લોકં મહાતેજા ન ચ તસ્માત્ પતિષ્યતિ૩૨૧ । ।૨૧ ૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ સૃષ્ટ્વા સરિતં કૃત્વા ચૈવાપ્યનુગ્રહમ્ ।
તમાશ્વાસ્ય૩૨૨ સુરેશસ્તુ૩૨૩ દક્ષં પ્રાહ નૃપં તદા । ।૨૧૪॥
દેવદેવ ઉવાચ
ગતં તસ્માદ્ ભયં તેસ્તુ ગણેશો મે ભવ પ્રિયઃ ।
બ્રૂહિ કિન્તે પુનસ્સાધો દદાનિ૩૨૪ વરમીપ્સિતમ્૩૨૫ । ।૨ ૧૫ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ દક્ષસ્તદોવાચ પ્રણમ્ય શુભયા ગિરા ।
ભૂયો ભૂયસ્સમાશ્વસ્ય૩૨૬ નિરીક્ષ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । ।૨ ૧ ૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૧૩ સહ દેવ્યા - ઘ. । ૩૧૪ મહાભાગં - ઘ । ૩૧૫ સંપ્રતિ - ક ખ. । ૩૧૬ મહાદેવો - ક. ઘ. । ૩૧૭... ચ્ચાશ્રુબિન્દોસ્ત્વ - ખ. । ૩૧૮ દેવ - ક ઘ. । ૩૧૯ ભવિષ્યસિ - ઘ. । ૩૨૦ મહાયશાઃ - ઘ. । ૩૨૧ ચ્યવિષ્યતિ - ખ. । ૩૨૨ તદાશ્વાસ્ય - ઘ. । ૩૨૩ સુરેશાનો - ઘ- । ૩૨૪ દદામિ - ઘ. । ૩૨૫. મુત્તમમ્ - ખ. । ૩૨૬ ભૂયઃ પ્રણમ્ય નિશ્વસ્ય - ખ,... શ્વાસ્ય - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દક્ષ ઉવાચ
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ ભવત્વેતદ્ તવાવ્યય૩૨૭ ।
સ્થાનં પવિત્રં પુણ્યં ચ૩૨૮ વર એષોસ્તુ મે શિવ ॥૨૧૭। ।
દેવદેવ ઉવાચ
એતે ચ મુનિકન્યે દ્વે તપ આસ્થાય દુષ્કરમ્ ।
કણૈસ્સંવત્સરે પૂર્ણ્ણે ખલેન ચ યતોશનમ્ । ।૨૧૮ ॥
કૃતવત્યૌ મહાભાગે ત્વં ચ દક્ષ યતઃ સ્થિતઃ ।
ઇદં કનખલં તસ્માન્મમ સ્થાનં ભવિષ્યતિ

તીર્થઞ્ચૈવ મહત્પુણ્યં ગઙ્ગાસાગરસન્નિભમ્૩૨૯ ।
નાત્ર પાપા ન ચ શઠા નાસ્તિકા ન ચ માનિનઃ । ।8.32.૨૨ ૦ ॥
લપ્સ્યન્તે વૈ સદા ગન્તું ન ચ વસ્તું કથંચન ।
મૃતોત્ર ન પુનર્જન્મ લપ્સ્યતે મમ તેજસા । ।૨૨ ૧ । ।
અત્રાભિગમ્ય સ્નાત્વા ચ ચરું કૃત્વા તથૈવ ચ ।
સર્વપાપવિમુક્તાત્મા૩૩૦ શક્રલોકે મહીયતે ॥૨૨૨। ।
તતો ગણપતિં તત્ર હરિભદ્રમયોજયત્ ।
કાલીઞ્ચાસ્મૈ દદૌ પ્રીત્યા૩૩૧ ભાર્યાં સર્વગુણોદિતામ્ । ।૨૨૩ ॥
વરાઁશ્ચ .વિપુલાન્ દિવ્યાન્ દ્વીપઞ્ચાપિ ઘૃતોદકમ્ ।
બાહુજેભ્યશ્ચ સુબહૂન્ ગણેભ્યઃ પ્રદદૌ વરાન્

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ દક્ષયજ્ઞો વૈ વિધ્વસ્તો વ્યાસ શમ્ભુના ।
યજ્ઞસ્ય ચ શિરશ્છિન્નં યથૈતત્ કથિતં તવ । ।૨૨ ૫॥
વ્યાસ ઉવાચ
સા દેવીમુખજા ઘોરા દિવ્યા૩૩૨ દેવ ભયંકરી ।
ક્વ વા ગતા કથં વાપિ હ્યેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૨૭ તદાવ્યયમ્ - ઘ. । ૩૨૮ પુણ્યં પવિત્રં ચ - ક ઘ । ૩૨૯ સંમિતં - ખ. । ૩૩૦ . વિનિર્મુક્તઃ - ખ. । ૩૩૧ પ્રીતો (ત્યૈ) - ખ । ૩૩૨ દિવ્યા ઘોરા - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ્તુતા યદા૩૩૩ ભગવતી પ્રણતૈ૩૩૪ સ્સુરસત્તમૈઃ ।
તદાસ્ય સામ્બિકા પ્રાહ બ્રૂહિ કિઙ્કરવાણ્યહમ્ । ।૨૨૭॥
તતો બ્રહ્મા મહાદેવીં પ્રણમ્ય બહુમાનતઃ ।
ઉવાચ દુહિતૃત્વે મે૩૩૫ ભવત્વેષા સુરેશ્વરિ । ।૨૨૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમસ્ત્વિત્યુમા પ્રોચ્ય૩૩૬ તાં દેવીં પ્રદદૌ સુતામ્ ।
મૃત્યુસ્ત્વમિતિ૩૩૭ સોપ્યુક્ત્વા૩૩૮ ઘોરે કર્મણ્યયોજયત્

સર્વપ્રાણભૃતાં૩૩૯ દેવીમ્૩૪૦ પ્રાણાપહરણે શુભામ્૩૪૧ ।
સાપિ તત્કાર્યકરણે નિયુક્તા બ્રહ્મણા સ્વયમ્ ।
ઊર્ધ્વબાહુઃ૩૪૨ સદેવેશા૩૪૩ સદોદ્યુક્તા૩૪૪ ત્વયા મયા ॥8.32.૨૩ ૦ ॥
ય ઇદં૩૪૫ દક્ષયજ્ઞસ્ય વિધ્વંસનમનુત્તમમ્ ।
ભદ્રેશ્વરપ્રતિષ્ઠાઞ્ચ દક્ષાનુગ્રહમેવ ચ । ।૨૩ ૧ ॥
પઠેદ્ વા૩૪૬ શૃણુયાદ્વાપિ શ્રાવયીત દ્વિજાનપિ ।
સ સર્વપાપવિર્મુક્તઃ૩૪૭ સ્વર્ગલોકે મહીયતે । ।૨૩૨। ।
ભગનયનનિપાતં૩૪૮ દક્ષયજ્ઞે દવાગ્નિં૩૪૯
મદનપુરહુતાશં ચન્દ્રલેખોજ્જ્વલાઙ્ગમ્ ।
સુરગુરુમખકાલં૩૫૦ સપ્તલોકાધિપાલં
શરણમુપગતોહં શઙ્કરં શર્મહેતોઃ ॥૨૩ ૩ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે દક્ષયજ્ઞપ્રમથને દ્વાત્રિંશોધ્યાયઃ
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૩૩ હિ સા - ખ. । ૩૩૪ પ્રણમ્ય - ખ. । ૩૩૫ મે દુહિતૃત્વે - ખ । ૩૩૬... તિ પ્રોવાચ્ય ક,. ખ. । ૩૩૭... સ્ત્વમસિ - ખ. । ૩૩૮ સાપ્યુક્ત્વા - ક. ખ. । ૩૩૯ પ્રાણભૃતા - ઘ. । ૩૪૦ દેવી - ઘ. । ૩૪૧ શુભા - ઘ. । ૩૪૨ ઉદ્વવાહ - ક., ઉદ્વાહસ્તુ - ખ., ઉદ્વાહઃ ક્રિયતાં કાલ ત્વયાસ્યા દુહિતુર્મમ - ઘ. । ૩૪૩ સ દેવેશો - ખ. । ૩૪૪ સદ્યોક્તા - ખ. । ૩૪૫ ઇમં - ક. । ૩૪૬ પઠેત - ક. । ૩૪૭ સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ - ખ. । ૩૪૮ નિપાતી - ક । ૩૪૯ દક્ષયજ્ઞાન્તકર્તા - ખ. । ૩૫૦ મુખકાલં - ક., સુખકાલં - ખ. । આદિતઃ પ્રભૃતિ સર્વૈકત્વેન શ્લોકસંખ્યા ૧૫૦૪ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
યથા તુ વૃષભો દેવમવહન્મુનિપુઙ્ગવ ।
તત્તેહં૧ સંપ્રવક્ષ્યામિ નમસ્કૃત્ય૨ વૃષધ્વજમ્ । । ૧ । ।
પૂર્વમેવ મહાસત્વો ધર્મો૩ યજ્ઞ૪ સહાયવાન્ ।
તતાપ વિપુલં ન્યાસતપઃ પરમદુશ્ચરમ્

હિમવન્તં ગિરિં પ્રાપ્ય વાય્વાહારૌ બભૂવતુઃ ।
વર્ષાણાન્તુ સહસ્રાણિ દશ દ્વાદશ ચૈવ તૌ૫ ॥ ૩। ।
માનુષાણિ તતો ભૂયઃ શાકાહારૌ બભૂવતુઃ ।
તતોચિરાત્૬ તર્યોર્દેવો૭ ગણૈસ્સહ મહાદ્યુતિઃ । ।૪। ।
સવૈસ્સમાનરૂપૈસ્તૈર્દર્શનં પ્રદદૌ હરઃ ।
તાઁસ્તૌ મહેશ્વરાન્ દૃષ્ટવા બહૂન્ વૈ સદૃશપ્રભાન્ । ।૫॥
પરસ્પરમમન્યેતાં કોન્વેષામીશ્વરો ભવેત્ ।
તૌ તદા વીક્ષ્ય સંમન્ત્ર્ય સ્મૃત્વા ચૈવ પુનઃ પુનઃ

મધ્યે મહેશ્વરં તેષાં મેનાતે તેજસાં નિધિમ્ ।
તૌ તં મધ્યે ભવં૮ દેવં પ્રણમ્ય બહુમાનતઃ ।
શિરસોરઞ્જલી૯ કૃત્વા તુષ્ટુવાતે૧૦ મિતૌજસૌ ॥૭। ।
ધર્મયજ્ઞૌ ઊચતુઃ
નમસ્ત્રૈલોક્યનાથાય દિગ્વાસાયામૃતાત્મતે ।
ચતુષ્પથનિવાસાય ચતુષ્પથરતાય ચ૧૧ । ।૮ । ।
ચતુર્વ્યૂહાય દેવાય ત્રિનેત્રાય૧૨ ભવાય૧૩ ચ ।
ચતુર્મુખાય શુદ્ધાય જાલાન્તર૧૪ વિચારિણે૧૫

ઇન્દ્રાનુગ્રહકર્ત્રે ચ૧૬ બ્રહ્માનુગ્રહકારિણે ।
ઊર્ધ્વલિઙ્ગાય દેવાય૧૭ મદનાયામદાય ચ૧૮ ॥8.33.૧ ૦ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧ તતોહં - ખ. । ૨... ત્વા - ક. ખ. । ૩ ધીમાન - ઘ । ૪ યજ્ઞઃ - ક, યજ્ઞસરવા - ઘ. । ૫ હિ - ક. ઘ., તુ - ખ. । ૬ તતશ્ચિ... - ક., તતશ્ચ ભગવાન્ - ઘ । ૭ દેવીં - ક. । ૮ -ભગવાન્ - ખ. । ૯. .. લિં - ખ. । ૧૦ તુષ્ટા.. - ખ. । ૧૧. રથાય - ક. । ૧૨ ત્રિનેત્રિણએ - ક. । ૧૩ તતાપ - ક । ૧૪ જલાન્તર - ક. ખ. । ૧૫ શરીરિણે - ખ. । ૧૬ ચન્દ્રાદ્રાનુગ્રહકર્ત્રે ચ - ઘ । ૧ । દેવદેવાય - ઘ । ૧૮ મદનાય મદાય - ક , ચૈવ હિ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
નમો હિરણ્યવર્ણાય સૂર્યાક્ષાય તથૈવ ચ ।
નમઃ પવિત્રકેશાય દીર્ઘજિહ્વાય ચૈવ હિ ॥ ૧૧ । ।
નમસ્તે નૈકપાદાય એકાક્ષાય નમો નમઃ ।
નમઃસહસ્રઘણ્ટાય સહસ્રાક્ષાય વૈ નમઃ । । ૧૨ ॥
નમઃ પિનાકિને ચૈવ ધ્વજિને ચ નમો નમઃ ।
નમઃ સહસ્રશીર્ષાય સંવર્ત્તાય નમો નમઃ

નમઃ સ્તવ્યાય વૈ નિત્યં શત્રુઘ્નાય નમો નમઃ ।
નમો ભવાય ભવ્યાય ભાવનાય નમો નમઃ । ।૧૪। ।
નમો વરાય વૈ નિત્યં વરદાય તથૈવ ચ ।
ગોકર્ણાય નમો નિત્યમૈશ્વર્યપતયે નમઃ ॥૧ ૫॥
નમોસ્તુ વિષ્વક્સેનાય પ્રભાસાય નમો નમઃ ૬ ।
નમોસ્તુ તેન્નદાયૈવ૨૦ પ્રાણદાય૨૧ નમોસ્તુ તે । । ૧ ૬। ।
નમઃ પ્રવર્તકાયૈવ૨૨ પદ્મમાલાય વૈ નમઃ ।
નમો મહારથાયૈવ૨૩ ભૈરવાય નમો નમઃ

નમશ્ચતુર્મુખાયૈવ મહાદેવાય વૈ નમઃ ।
નમોસ્તુ બ્રહ્મણે ચૈવ ધ્રુવાયૈવ ચલાય ચ ॥ ૧૮ । ।
નમોસ્તુ નારીરૂપાય સુભગાય નમો નમઃ ।
મધ્યમાય૨૪ નમસ્તેસ્તુ નમસ્તે સર્વતસ્તથા ॥ ૧ ૯। ।
નમોનુમન્તા૩૬ મન્તા ત્વં સર્વભૂતપ્રવર્તક૨૬ ।
આવયોરીપ્સિતાન્૨૭ કામાન્ વિધત્સ્વ ભુવનેશ્વર । ।8.33.૨ ૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
યોનેન સ્તૌતિ વૈ નિત્યં નિયમેન સમન્વિતઃ ।
સર્વકામૈ૨૮ સ્સ૨૯ સમ્પન્નો યથેષ્ટાં ગતિમાપ્નુયાત્

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૯ નમસ્તથા - ક. । ૨૦ નદાયૈવ - ખ,... ન્નદાયૈ - ચ ક । ૨૧ પ્રણદાય - ખ. । ૨૨ પ્રમર્તકાયૈવ - ખ. । ૨૩ મહારવાયૈવ - ખ. । ૨૪ પધ્ર્યમાય - ક । ૨૫ નમોસ્તુમન્તા - ખ. । રે ૬ પ્રવર્તકમ્ - ક., પ્રવર્તકઃ - ખ. । ૨૭.. - રીપ્સિતં - ક. ખ. । ઇતઃ પરં - ઽ ઽસર્વલોકપતિઃ શ્રેષ્ઠ દદાસિ ભક્તયે સદાઽ ઽ ઇતિ પાઠોધિકઃ.. ખ. પુસ્તકે । ૨૮ સર્વૈઃકામૈઽ - ખ. । ૨૯... શ્ચ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
અથ દેવસ્તુ તાન્ સર્વાનનયત્પ્રકૃતિં ગણાન્ ।
નન્દિનં ચૈવ દેવીઞ્ચ સ્વયં ચાત્માનમપ્યુત૩૦ ।
ઉવાચ ચૈતૌ તુષ્ટોસ્મિ ગૃહ્યતામીપ્સિતો૩૧ વરઃ૩૨

દેવૌ ઊચતુઃ
યદિ તુષ્ટોસિ દેવેશ યદિ દેયો વરશ્ચ નૌઃ૩૩
જાત્યન્તરગતૌ નિત્યં વહેવ૩૪ ત્વાં સુરેશ્વર । ।૨૩॥
ઇદઞ્ચ ગુહ્યં સ્થાનં નૌ૩૫ તપસાતીવ ભાવિતમ્ ।
તવ ચૈવ પ્રસાદેન ભવેત્ પુણ્યં સુરેશ્વર । ।૨૪॥
દેવદેવ ઉવાચ
ઇદં મમ પરં૩૬ ગુહ્યં ભવિતૃ સ્થાનમુત્તમમ્ ।
પઞ્ચેષુક્ષેપમાત્રં વૈ મૃતોત્ર ગણપો ભવેત્

યસ્માન્મધ્યે ભવોસ્મીતિ યુવયોરર્ચિતઃ સ્થિતઃ ।
તસ્માન્નામ્ના તુ વિખ્યાતમિદં ભવતુ મધ્યમમ્

યુવાં જાત્યન્તરં પ્રાપ્ય પૂજિતૌ બલવત્તરૌ ।
વાહનત્વં મમાસાદ્ય૩૭ લોકાન્ સન્ધારયિષ્યથઃ૩૮ । ।૨૭॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તત એવં તદા દેવસ્તાવુક્ત્વા દેવસત્તમૌ ।
જગામ ગણપૈસ્સાર્ધં મન્દરં હેમકન્દરમ્૩૯ । ।૨૮॥
ગતેથ દેવે સગણે કાલેન બહુના તતઃ ।
મન્વન્તરેસ્મિન્૪૦ સુરભી રુદ્રમારાધયચ્છુભા । ।૨૯॥
તયા વર્ષસહસ્રેણ તપસા તોષિતો ભવઃ ।
જગામ દર્શનં વ્યાસ વરદોસ્મીતિ ચાબ્રવીત્૪૧ । ।8.33.૩ ૦ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૦.. મચ્યુત - ક., મચ્યુતઃ - ખ । ૩૧... તં - ક. । ૩૨ વરમ્ - ક. । ૩૩ નઃ - ખ. । ૩૪ વહેયં - ક., વહેમ - ખ. । ૩૫ તે - ખ. । ૩૬ વૈ પરમં - ઘ. । ૩૭ સમાસાદ્ય - ક. ઘ. । ૩૮ વૈ વિચરિષ્યથઃ - ઘ. । ૩૯ દેવકન્દરમ્ - ઘ. । ૦ મન્વન્તરેણ - ઘ. । ૪૧ ર.. ત્યથાબ્રવીત્ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સા વવ્રે પુત્રમતુલં સર્વપ્રાણભૃતાં વરમ્ ।
પુત્રાઁશ્ચાન્યાન્મહાસત્વાન્ યજ્ઞિયાન્૪૨ સુરસત્તમાન્ ॥૩ ૧ ॥
તથા૪૩ દુહિતૄ૪૪ શ્ચાન્યાશ્ચ જગદ્ધાત્રીઃ૪૫ સુશોભનાઃ ।
તતઃ સર્વં દદૌ દેવો૪૬ હ્યદૃશ્યત્વં જગામ ચ ॥૩ ૨ ॥
તસ્મિન્ ગતે મહાદેવે સુરભી દીપ્તતેજસમ્ ।
સર્વભૂતાગ્રજં પુત્રં૪૭ વૃષભં સમસૂયત ॥૩ ૩ । ।
એકાદશ તથા રુદ્રાન્ વૃષભસ્યાનુજાન્ શુભાન્૪૮ ।
સપ્ત કન્યાશ્ચ તા ગા૪૯ વૈ૫૦ જગદ્ધાત્રી૫૧ પ્રસૂયત । ।૩૪॥
વૃષભઃ સ તુ સંગત્ય૫૨ નિત્યં પ્રાતઃ૫૩ કૃતાહ્નિકઃ ।
પિતરં માતરં ચૈવ તથૈવ ચ પિતામહમ્૫૪ । ।૩ ૫। ।
અભિવાદ્યાયતે૫૫ શુભ્રશ્ચતુર્દિગ્ગજસેવિતમ્૫૬ ।
વનં સિદ્ધગણાવાસં૫૭ યત્ર સા હ્યમૃતોદ્ભવા । । ૩૬॥
દૂર્વામૃતરસા૫૮ દિવ્યા છિન્ન૫૯દગ્ધપ્રસેહણી૬૦ ।
સ કદ્રાચિદ્વને તસ્મિઁશ્ચરન્ તૃપ્તસ્તૃડર્દ્દિતઃ૬૧

જગામ સાગરં પાતું વૃષરાટ્ સુરભીસુતઃ ।
સોવગાહ્ય મહા૬૨ ગ્રાસઃ સાગરસ્ય તદા મહત્ । ।૩૮। ।
મધ્યં વ્યાદાય વદનં સરુષં સતિમિંગિલમ્ ।
અપિબત્ સાગરજલં ન ચ તૃપ્તિમુપાગમત્

તસ્મિન્ પિબતિ૬૩ દૈત્યેન્દ્રાઃ સન્નદ્ધાઃ૬૪ સાસિમાર્ગણાઃ૬૫ ।
સધનુષ્પાણયસ્સર્વે૬૬ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ । ।8.33.૪૦ ॥
નિષ્પેતુશ્શક્રસંકાશા યમ૬૭કાલાનલોપમાઃ ।
મયપુત્રા૬૮ મહાસત્વા વૃષભં પ્રતિ વેગિતાઃ ॥૪૧ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪૨ યાજ્ઞિયાન્ - ક. ખ., યાજ્ઞિકાન્ - ક ટિ., શ્રેષ્ઠાઁશ્ચ - ઘ. । ૪૩ તદા - ક. । ૨૪ દુહિતર - ક. ખ. ઘ. । ૪૫ જગદ્ધાત્ર્યઃ - - ક. ખ. ઘ. । ૪૬ તત્સર્વપ્રદો - ઘ । ૪૭ પુણ્યં - ઘ. । ૪૮ એકાદશૈતે રુદ્રાણાં વ્યાસ તસ્યાં પ્રજાં શુભામ્ - ખ., રુદ્રાનેકાદશાન્યાં - ઘ । 8૯ સુભગા - ઘ. । ૫૦..? વો - ક. ખ. । ૫૧... ત્ર્યઃ - ક. ખ. । ૫૨ સંગમ્ય - ઘ. । ૫૩ પ્રાતર્નિત્યં - ઘ. । ૫૪. મહાન્ - ક । ૫૫ અભિગમ્ય - ઘ., . દ્ય યયૌ - ક. ખ., યયૌ - ઘ. । ૫૬- શુભ્રઞ્ચતુર્દિગ્ગજસેવિતમ્ - ઘ. । ૫૭... કીર્ણં - ખ. । ૫૮ પૂર્વામૃતરસા - ક. । ૫૯ ભિન્ન.. - ઘ. । ૬૦ પ્રરૌહિણી - ક. ખ. ઘ. । ૬૧ ચરન્તં તૃષયાર્દિતઃ - ખ. । ૬૨ મહદ્ - ખ. । ૬૩ પીયતિ - ક. ખ. । ૬૪ સુસન્નદ્ધાઃ - ઘ. । ૬૫ સિદ્ધિમાર્ગણાઃ ઘ. । ૬૬.. .સાગરસ્થા મહાસત્વાઃ - ઘ. । ૬૭ મહા - ઘ. । ૬૮ યમપુત્રાઃ - ક. ખ. ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તાંસ્તથા રુષિતાન્દૈત્યાન્ સાસિમુદ્ગરતોમરાન્૬૯ ।
સહૈવ સાગરામ્ભોભિરપિબત્ સ મહાબલઃ । ।૪૨। ।
તાન્ પીતાન્૭૦ પીયમાનાઁશ્ચ દૃષ્ટવા હ્યર્ણવવાસિનઃ૭૧ ।
વિત્રેસુઃ સહસા સર્વે વિનેદુશ્ચાપિ દુઃખિતાઃ । ।૪૩ ॥
તતસ્સમુદ્રો ભગવાન્ પીયમાનઃ સુદુઃખિતઃ ।
વડવામુખમાગત્ય૭૨ સંવર્તં શરણં યયૌ ॥।૪૪। ।
સ ચાનલઃ સુસંરબ્ધો દત્ત્વા તસ્ય૭૩ મહાબલઃ ।
અભયં વૃષમાગત્ય પ્રોવાચેદં કૃતાઞ્જલિઃ । ।૪૫ ॥
સંવર્ત્ત ઉવાચ
સર્વભૂતશરણ્યોયં દૈત્યાનાઞ્ચાલયઃ શુભઃ ।
નૈનં હીનં ભવાનદ્ભિઃ કર્તુમર્હતિ વીર્યવાન્

વૃષભ ઉવાચ
ન મે મતિરભૂદગ્ને નિઃશેષં કર્તુમમ્બુધિમ્ ।
ભવાન્ ત્વસ્ય૭૪ યે યતો મન્તા૭૫ ન કરિષ્યેહં તતોદ્યવૈ

યસ્તે દર્પશ્ચ ગર્વશ્ચ યદ્બલં યચ્ચ પૌરુષમ્ ।
તન્મે દર્શય હવ્યેશ પિબામ્યેનં તવાગ્રતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા વૃષેન્દ્રસ્તુ વડવામુખવાસિનમ્ ।
સંરમ્ભાત્૭૬ સાગરં પાતું નિઃશેષમુપચક્રમે

અનલ ઉવાચ
ન મે ત્વં પ્રતિમઃ શક્તૌ૭૭ ન ચ વૈરં ત્વયા હિ મે૭૮ ।
યત્ર૭૯ કૃત્યેહમાબદ્ધ૮૦સ્તત્કરિષ્યે તથા હ્યહમ્ ॥8.33.૫ ૦। ।
ન ત્વં પાસ્યસિ૮૧ રક્ષિષ્યે સાગરં મમ સન્નિધૌ ।
અહં ત્વાં વારયિષ્યામિ સુરભીસુત કત્થન ॥૫ ૧ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૬૯... વાનરાન્ - ઘ. । ૭૦ સર્વાન્- ખ। ૭૧ નામ્- ક. । ૭૨... માસાદ્ય - ખ. । ૭૩ તસ્મૈ - ક. ખ. । ૭૪ તસ્ય - ક.,.. શ્ચાસ્ય - ઘ. । ૭૫ સક્તા - ખ. । ૭૬ સંરબ્ધઃ - ક. ખ. । ૭૭ શક્ત - ક., શક્ર - ખ. ઘ. । ૭૮ વિદ્યતે હિ મમાદ્યવૈ - ખ. । ૭૯ યત્તુ - ખ. । ૮૦ કૃત્યં સમારબ્ધ - ક., કર્તુઁ સમારબ્ધો - ખ. । ૮૧ નહિ યાસ્યસિ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ તતસ્તં ભગવાન્ વહ્નિરુપપ્લુત્ય૮૨ મહાદ્યુતિઃ ।
ગલે જગ્રાહ બલવાન્ ન ચચાલ૮૩ તતઃ સ ચ ॥૫૨। ।
યત્ પીતં છર્દયામાસ તત્તોયં દાનવૈર્વિના ।
ઔદરેણાગ્નિના તસ્ય૮૪ તે દગ્ધાઃ૮૫ સર્વ એવ હિ । ।૫૩ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સંવર્તકો વહ્નિર્નિગૃહીતં કકુદ્મિનમ્ ।
વિસૃજ્યોવાચ ગચ્છેતિ ન ત્વાં૮૬ હન્મિ વૃષેશ્વર૮૭॥ ૫૪। ।
શક્તસ્તવાહં દહને હ્યશક્તો મે ભવાન્ વધે ।
તથાપ્યહં૮૮ ન ગર્જામિ ગર્જિતૈઃ કિં બલીયસામ્૮૯ । ।૫૫ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
વિસૃજ્ય વૃષભં વહ્નિરાશુ યાતઃ સ્વમાલયમ્ ।
વૃષભોપિ જગામેવ૯૦ દુઃખશોકાભિસંવૃતઃ૯૧ ॥ ૫૬। ।
સોવમાનેન૯૨ તેજસ્વી મહોક્ષઃ૯૩ સુરભીસુતઃ ।
દુઃખેન ચાભિસન્નાત્મા૯૪ જગામૈવં વિચિન્તયન્ । ।૫૭। ।
અબલોહં બલી વહ્નિર્યેનાહં નિકૃતસ્તથા૯૫ ।
જીવિતેશેન (?)૯૬ ભૂત્વા ચ નાહં પ્રાણૈર્વિયોજિતઃ૯૭ । । ૫ ૮। ।
મોઘં મમ બલ સર્વં તથા ચૈવાભિગર્જિતમ્૯૮ ।
શરજ્જલધરસ્યેવ૯૯ વિહીનસ્યાદ્ભિરમ્બરે । ।૫૯। ।
અદ્ય પ્રાણાનહં ત્યક્ષ્યે નિયતો૧૦૦ વ્રતમાસ્થિતઃ ।
યથા ન પુનરેવં મે માનભઙ્ગો ભવિષ્યતિ । ।8.33.૬૦ । ।
શત્રુણા૧૦૧ નિગૃહીતસ્ય દુર્બલસ્ય દુરાત્મનઃ૧૦૨ ।
જીવિતાન્મરણં મન્યે વિશિષ્ટં જીવિતેન કિમ્ । ।૬૧ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮૨... રૂપસૃત્ય - ક. ખ. । ૮૩ નોચ્ચચાલ - ઘ. । ૮૪ દગ્ધા - ખ. । ૮૫ તસ્ય તે - ખ. । ૮૬ તે - ક. । ૮૭ વૃષેશ્વરઃ - ખ.,... ર - ક. । ૮૮ હ્યહં - ક । ૮૯ બલીયસા - ક । ૯૦ જગાદૈવ - ઘ. । ૯૧ જગામૈવ- ન્દુઃખશોકાભિસંવૃતઃ - ક । ૯૨ શોચમાનેન - ઘ । ૯૩ મહોક્ષા - ક. ખ. । ૯૪ ચ વિષણ્ણાત્મા - ક. । ૯૯ યેનાસ્મિ વિકૃતસ્તથા - ક. । ૯૬ શેષ (?) । ૯૭.. તં - ક. । ૯૮?.. તિગર્જિતમ્ - ખ. । ૯૯... સ્યૈવ- ક. ખ. । ૧૦૦ નિયતં - ખ.,... મં - ઘ. । ૧૦૧ શત્રૂણાં - ક, શત્રુભિર્નિગૃહીતસ્ય - ખ. । ૧૦૨ દુર્બલો બલવત્તરૈઃ - ખ., મહાત્મનઃ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવં ચિન્તયન્નુક્ષા વાચં શુશ્રાવ ખાચ્છુભામ્૧૦૩ ।
સૌરભેય ન ભેતવ્યં યદ્ બ્રવીમિ કુરુષ્વ તત્

રુદ્રં સર્વસુરેશાનં સર્વેભ્યો બલવત્તરમ્ ।
તં પ્રપદ્યસ્વ દેવેશં તતો જેષ્યસિ પાવકમ્

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં ન સંશયઃ ।
સ તે દુઃખમિદં સર્વં વ્યપનેષ્યતિ ભો વૃષ૧૦૪

સનત્કુમાર ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા મહાતેજાઃ સાધ્યસ્ય૧૦૫ સુમહાત્મનઃ ।
હિમવન્તં ગિરિં પ્રાપ્ય તતાપ વિપુલં તપઃ

તસ્ય વર્ષસહસ્રેણ તત્પરસ્ય તદાશિષઃ૧૦૬ ।
ભગવાન્ સર્વભૂતેશઃ સામ્બઃ સગણ ઊચિવાન્ । । ૬૬॥
દેવદેવ ઉવાચ
સૌરભેય મહાભાગ તુષ્ટોસ્મિ તવ પુત્રક ।
ઇષ્ટાન્૧૦૭ બ્રૂહિ વરાન્૧૦૮ વત્સ દાસ્યે તાન્ સુબહૂનપિ૧૦૯ । ।૬૭॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ દેવં સંદૃશ્ય સામ્બં સગણમીશ્વરમ્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ પ્રાઞ્જલિસ્સુસમાહિતઃ । ।૬૮। ।
ભૂયો ભૂયો નિરીક્ષ્યૈનં પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઉવાચ તપસોક્ષય્યમિચ્છેયં વૈ જગત્પતે । ।૬૯। ।
બલઞ્ચાનુત્તમં દેવ યોગૈશ્વર્યન્તથાક્ષયમ્ ।
ત્વદીયો વાહનશ્ચાહમગ્નિનૈવં વિમાનિતઃ । ।8.33.૭૦ ॥
સંવર્ત્તકાનલઞ્ચૈવ વડવામુખવાસિનમ્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છામિ દેવેશ નિગૃહીતં ત્વયાવ્યય૧૧૦ ॥૭૧ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૦૩ એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાહ સાધ્યા સુમધુરં વચઃ - ઘ, યચ્છુભં વચઃ - ક. ખ. । ૧૦૪ ગોવૃષ - ખ. । ૧૦૫ સોધ્યસ્ય - ખ. । ૧૦૬ શિવઃ - ખ । ૧૦૭ ઇષ્ટં - ઘ । ૧૦૮ વરં - ઘ. । ૧૦૯... હં ચાનુકૂલતઃ - ઘ., સુબહૂન્યપિ - ખ. । ૧૧૦... વ્યયમ્ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તસ્તુ તાન્દત્ત્વા વરાન્ સત્યવતીસુત ।
વામં પાર્શ્વં૧૧૧ તથા મૃજ્ય રુદ્રમેકં સસર્જ હ । ।૭૨। ।
કિરીટમાલિનં ત્ર્યક્ષં કુણ્ડલાઙ્ગદભૂષણમ્૧૧૨ ।
મહોરસ્કં કબચિનં ધનુર્હસ્તં મહાબલમ્ ।
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રં ચ ખઙ્ગદિવ્યાસ્ત્રધારિણમ્ ॥૭૩ । ।
તમાહ રુદ્રં૧૧૩ ગચ્છેતિ વડવામુખવાસિનમ્ ।
સંવર્ત્તકાનલં બદ્ધ્વા વિસ્ફુરન્તમિહાનય

સનત્કુમાર ઉવાચ
વન્દિત્વા ચરણૌ તસ્ય સોમસ્ય ગણનાયકઃ ।
જગામ સાગરં વેગાદ્ દદર્શ ચ હુતાશનમ્

સ યુદ્ધં બલવત્૧૧૪ કૃત્વા સુઘોરં લોમહર્ષણમ્ ।
સંવર્ત્તકાનલં બદ્ધ્વા દેવપાર્શ્વ૧૧૫ મુપાનયત્૧૧૬ ॥૭૬। ।
વ્યાસ ઉવાચ
કીદૃક્ તદ્યુદ્ધમભવત્૧૧૭ વિટ્પતેઃ પાવકસ્ય ચ ।
એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું વદ ત્વં વદતાં વર । ।૭૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ ગત્વા ગણપઃ ક્રુદ્ધઃ સંવર્ત્તકમથાનલમ્ ।
ઉવાચ ક્રોધરક્તાક્ષસ્તદા વચનમર્થવત્ । ।૭૮॥
ગણપ ઉવાચ
સ્વામી સર્વસ્ય જગતો દેવશ્ચન્દ્રાર્ધભૂષણઃ ।
આજ્ઞાપયતિ વહ્ને ત્વાં૧૧૮ વૃષમેનં૧૧૯પ્રસાદય૧૨૦ ॥૭૯। ।
પ્રણાતોસ્મીતિ તં બ્રૂહિ વૃષભં સસુહૃજ્જનઃ ।
નિદેશે તિષ્ઠ ચૈવાસ્ય યત્ કર્તવ્યં ચ તત્કુરુ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૧૧ વામપાર્શ્વં - ખ. । ૧૧૨... ભૂષિતં - ખ. । ૧૧૩ રુદ્રો - ઘ. ખ (દ્ર?) । ૧૧૪ બલવાન્ - ઘ., મહતઃ - ખ, સુમહત્ (?) । ૧૧૫ પાર્શ્વં ઽદેવસ્ય - ખ. । ૧૧૬ તત્ક્ષણાત્ - ખ.,... મિવાનયત્ - ક.,... મથાનયત્ (?) । ૧૧૭ કીદૃગ યુદ્ધં સમભવત્ - ઘ । ૧૧૮ ત્વં - ક. ખ. । ૧૧૪૩૦.. મેવં - ક. । ૩૨૦ પ્રસાધય - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તોનલઃ શ્રુત્વા દેવદેવસ્ય તદ્વચઃ ।
ઉવાચ નાતિસંહષ્ટસ્ત્વિદં વચનમર્થવત્ ॥૮ ૧ । ।
અનલ ઉવાચ
નિયોજ્યો દેવદેવસ્ય તસ્યૈવાહં સદાનુગઃ૧૨૧ ।
ન ચ માં સ નિયુક્ત્વેહ યોક્ષ્યતેન્યત્ર કર્હિચિત્ ॥૮૨ । ।
ગચ્છ મદ્વચનાદ્ બ્રૂહિ ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્૧૨૨ ।
યદિ માં વક્ષ્યતિ૧૨૩ પુનઃ કરિષ્યેહં તતસ્તથા૧૨૪ । ।૮૩ ॥
ગણેશ્વર ઉવાચ
બાલિશા વત યે પ્રાજ્ઞા બલજ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ ।
ત એવમુક્તા૧૨૫ ગચ્છન્તિ યથા માં ત્વં પ્રભાષસે । ।૮૪। ।
સકૃદાજ્ઞા બલવતાં સકૃત્ પ્રભવતામપિ ।
દૂતશ્ચાપિ સ વૈ શ્રેષ્ઠો યો ભવેદર્થસાધકઃ૧૨૬ । ।૮૫ ॥
સોહં બલવતા તેન લોકકર્ત્રા પિનાકિના ।
દૂતઃ સર્વાર્થસિદ્ધ્યર્થં પ્રહિતો બલવાનિહ । ।૮૬॥
ન ચેદ્વચો મે કર્તાસિ બદ્ધ્વા ત્વાહન્તતોદ્ય વૈ ।
વિસ્ફુરન્તં મહા૧૨૭ પાશૈર્નેષ્યામિ દ્યુભૃતોન્તિકમ્૧૨૮

સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તસ્તેજસ્વી ક્રોધદીપ્તાનલેક્ષણઃ૧૨૯ ।
ગણપં પ્રતિ દુદ્રાવ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥૮૮। ।
તમાપતન્તં વેગેન પર્જન્યાસ્ત્રેણ સોસ્ત્રવિત્૧૩૦ ।
તાડયામાસ બલવાન્ સ૧૩૧ પ્રજજ્વાલ વેગવાન્૧૩૨ । ।૮૯। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨૧ સહાનુગઃ - ઘ । ૧૨૨ તૃલોચનમ્ - ક. ખ. । ૧૨ - રક્ષતિ - ઘ । ૧૨૪ શુભં તથા - ઘ । ૧૨૫ ... મુક્ત્વા - ખ. । ૧૨૬ ભવેદર્ધં (ન્ધ?) સાધકઃ - ક । ૧૨૭ મુહુ. - ખ. । ૧૨૮ ર્ન્નેષ્યે સ્ત્વાહં હરાન્તિક - ખ., નેષ્યમીન્દુભૃતોન્તિકમ્ - ઘ । ૧૨૯. યતેક્ષણ - ખ । ૧૨૦ સોબલી - ક, સોપ્રણઃ - ખ । ૧૩૧ સઃ - ક. । ૧૩૨ વેગશઃ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
જ્વલન્તં૨૪૪ તં તદાભ્યાસમાગતં ક્રોધમૂચ્છિતમ્ ।
અશન્યસ્ત્રેણ મહતા સ જઘાન સ્તનાન્તરે

અભ્યાહતસ્તતોસ્ત્રેણ વેગવાનપિ૧૩૪ મૂર્ચ્છિતઃ ।
તસ્થૌ મુહૂર્ત્તં સંવિગ્નો વિધૂમો દહનેશ્વરઃ૧૩૫

તતસ્તં રુદ્રપાશેન બબન્ધ કરયોસ્તદા ।
વિસ્ફુરન્તં મહાવહ્નિં૧૩૬ ગણપઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ । ।૯ ૨। ।
તં બદ્ધં પાશવર્યેણ પતિતં વીક્ષ્ય ચૈવ હિ ।
તસ્ય પુત્રસુહૃદ્વર્ગા૧૩૭ વિવિધાયુધપાણયઃ । ।૯૩ । ।
દુદ્રુવુર્ગણપં ક્રુદ્ધાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ ।
તાનપ્યસૌ૧૩૮ વિનિર્જિત્ય ગણપસ્તં૧૩૯ હુતાશનમ્ । ।૯૪॥
ઉપનિન્યે હરાયાશુ પશું મેધ્યમિવાધ્વરે ।
તમાનીતં મહાદેવઃ સંપ્રેક્ષ્યાર્ણવભોજનમ્ । । ૬૩૫॥
ઉવાચ વૃષભં બ્રૂહિ કિમસ્ય૧૪૦ ક્રિયતામિતિ ।
સ તં કૃપણમાલક્ષ્ય મહોક્ષા૧૪૧ દીનચેતસમ્ । ।૯૬ ॥
પ્રણમ્ય શિરસા પાદાવિદમાહ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ભગવન્ દેવદેવેશ૧૪૨ સર્વલોકમહેશ્વર૧૪૩

દૃષ્ટમેતત્તવ વિભો માહાત્મ્યં સદસસ્પતે૧૪૪ ।
દૃષ્ટોયં૧૪૫ કૃપણશ્ચાપિ૧૪૬ હ્યબલશ્ચ૧૪૭ મહાબલ૧૪૮ ॥૯ ૮। ।
વિસૃજ્યતાં સુરશ્રેષ્ઠ હત એષ ન સંશયઃ ।
પુત્રા હ્યસ્ય૧૪૯ હતાઃ સર્વે સુહૃદશ્ચૈવ સર્વશઃ

દીનસ્યાસ્ય ન મે દેવ વધ ઇષ્ટો વિમુચ્યતામ્ ।
એતદ્વચો મહેશો૧૫૦ વૈ વૃષભસ્યાભિભાષિતમ્ । ।8.33.૧ ૦૦ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૩૩ પ્રજ્વલન્તં તદા - ઘ. । ૧૩૪ તેજવાનપિ - ઘ. । ૧૩૫ જ્વલનેશ્વરઃ - ખ । ૧૩૬ મહાનગ્નિં - ખ. । ૧૩૭.. દ્ ભ્રાતા - ઘ. । ૧૩૮ અનેકશો - ઘ. । ૧૩૯ ગણસ્તં સ - ખ । ૧૪૦ કિમદ્ય - ખ । ૧૪૧ મહોક્ષો - ખ. । ૧૪૨ દેવતારિઘ્ન - ઘ. । ૧૪૩... મહેશ્વરં - ક ખ. । ૧૪૪ તે જગત્પતે - ખ. । ૧૪૫ દીનોયં - ખ. ઘ । ૧૪૬. શ્ચૈવ - ખ. । ૧૪૭ હ્યનલશ્ચ - ઘ । ૧૪૮ મહાત્મનઃ - ક. । ૧૪૯... સ્તસ્ય - ઘ. । ૧૫૦ મહેષ્વાસો - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
શ્રુત્વા તુષ્ટઃ પ્રહસ્યૈનં દહનં વ્યસૃજત્ તદા૧૫૧ ।
રુદ્રં તઞ્ચ જરાશોકજન્મમૃત્યુવિર્જિતમ્

ગણેશ્વરપતિં કૃત્વા દ્વીપમસ્મૈ દદત્ પ્રભુઃ ।
મનોરમણમિત્યેવ૧૫૨ નામ્ના ખ્યાતં મહર્દ્ધિમત્ ॥ ૧ ૦૨॥
દિવ્યં કામગમં વ્યાસ ભવનૈરુપશોભિતમ્ ।
જામ્બૂનદમયૈઃ શુભ્રૈઃ સર્વકામસમન્વિતૈઃ ॥૧ ૦૩ । ।
તસ્મિન્ કાલે તદા દેવાઃ૧૫૩ સર્વે બ્રહ્મપુરસ્સરાઃ ।
દેવદેવં સમાગમ્ય વાક્યમૂચુર્યથાર્થવત્ ॥ ૧ ૦૪। ।
ભગવન્ દેવતારિઘ્ન વૃષોયં દેવસત્તમ૧૫૪ ।
ત્વયા હ્યધ્યાસિતઃ૧૫૫ પૂર્વં નાદેનાપૂરયદ્બલી ॥૧ ૦ ૫। ।
ત્રૈલોક્યમખિલં દર્પાદસ્વસ્થં કૃતવાન્ પ્રભો ।
વેગેન ચ દિશઃ સર્વા વિમાનૈઃ સહ ભૂતપ૧૫૬ । ।૧ ૦ ૬। ।
ભ્રામયન્ ત્રિદશાન્૧૫૭ નાદાદ્ ગગને૧૫૮ સંચચાર હ૧૫૯ ।
અધુના વરલબ્ધશ્ચ અસ્માન્૧૬૦ ભૂયસ્તથૈવ ચ ॥૧ ૦૭। ।
યથા ન કુરુતે દેવ ઉપાયઃ સ૧૬૧ વિધીયતામ્ ।
ત્વન્નો ગતિશ્ચ દેવેશ શરણં ચૈવ ભૂતપ ।
સદા ભયાભિભૂતાનાં ત્વં ત્રાતા૧૬૨ સર્વશઃ૧૬૩ પ્રભો । । ૧૦૮ ॥
દેવદેવ ઉવાચ
યથા ભયં ન ભવતિ યથા સ્વસ્થાશ્ચ૧૬૪ નિત્યશઃ ।
લોકા ભવન્તિ સર્વે વૈ૧૬૫ તથાહં૧૬૬ વિદધામિ વઃ૧૬૭। । ૧૦૯ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ ભગવાન્ વ્યાસ દેવદેવો મહાદ્યુતિઃ ।
અસૃજદ્ વરદાનાચ્ચ૧૬૮ ગણેશં ચારુકુણ્ડલમ્ । । 8.33.૧૧૦ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૫૧ તથા - ખ. । ૧૫૨ માલાચમનમિત્યેવ - ઘ, મરણમિત્યેવ - ક. । ૨૫૩ વ્યાસ - ઘ । ૧૫૪ દેવસત્તમઃ - ખ । ૧૫૫ નાસાદિતઃ - ઘ । ૧૫૬ ભૂતયઃ - ખ. । ૧૫૭ દ્વિવશ ( ।) - ક. ખ. । ૧૫૮ ગમને - ક. । ૧૫૯ યં ચચારહ - ખ. । ૧૬૦ કૃત્સ્નાન્ - ઘ. । ૧૬૧ સ - ઘ. । ૧૬૨ રક્ષિતા - ઘ., ભ્રાતા - ક । ૧૬૩ સર્વતઃ - ઘ. । ૧૬૪ સુસ્થાશ્ચ - ઘ. । ૧૬૫... પિ - (?) । ૧૬૬ હિ - ક । ૧૬૭ ચ - ક., તથા કરિષ્યે વૃષભં ગચ્છ ત્વં ચ યથાસુખમ્ - ઘ. । ૧૬૮ વરદાનેન - ઘ.,... નઞ્ચ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
આકર્ણાદ્ દારિતાસ્યં ચ મહાકાયં૧૬૯ મહાબલમ્ ।
મહાપરિઘબાહું ચ વજ્રસંહનનં દૃઢમ્ । ।૧ ૧૧ । ।
મહાદંષ્ટ્રં મહોરસ્કં મહાખડ્ગધનુર્ધરમ ।
દીપ્તાઙ્ગારકનેત્રં ચ ત્રિનેત્રં કવચોજ્જ્વલમ્૧૭૦ ॥ ૧૧૨ । ।
બિભ્રત્તં ચાક્ષયેત્યર્થમિષુધી ચર્મવાસસમ્૧૭૧ ।
શરમેકેન હસ્તેન ધનુરેકેન બિભ્રતમ્૧૭૨ । ।૧ ૧૩ । ।
ગ્રહનક્ષત્રચિત્રેણ તડિત્સૂર્યાવભાસિતા૧૭૩ ।
ઉત્તરીયેણ વિયતા ભાસ્વન્તં મેરુકૂટવત્ । । ૧ ૧૪। ।
પ્રભાકરેતિ સુવ્યક્તમામન્ત્ર્ય ભગવાનિદમ્ ।
અબ્રવીત્સર્વદેવાનાં સમક્ષં તં૧૭૪ પ્રભાકરમ્ । ।૧ ૧૫ । ।
પ્રભાકર મયાજ્ઞપ્ત૧૭૫ સ્ત્વં દેવાનાં ગુણાકર૧૭૬ ।
પરમૈશ્વર્યસંયુક્તો વૃષવેગં નિવારય ।
નિવાસાર્થઞ્ચ દિવ્યન્તમિન્દ્રદ્વીપં દદામિ તે । । ૧૧ ૬। ।
જ્યોત્સ્ના ભવિત્રી પત્ની તે તથા ચૈવાજરામરઃ૧૭૭ ।
ભવિષ્યસિ મયાયજ્ઞપ્તો૧૭૮ મહાગણપતિર્મમ । । ૧૧ ૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તં દેવતાસ્સર્વાઃ પ્રણમ્ય બ્રહ્મણા સહ ।
જગ્મુઃ સ્વાનિ ક્ષયાનિ સ્મ દેવોપિ વૃષવાન્ વભૌ૧૭૯ ॥ ૧૧ ૮। ।
મુખતોર્દ્ધં૧૮૦ વૃષો ધર્મો જઘનં યજ્ઞ ઉચ્યતે ।
ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂયૌ ચ૧૮૧ બ્રહ્મા મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ । । ૧૧ ૯। ।
જિહ્વાયાં તસ્ય વરુણો વાયુરન્તશ્ચરઃ સ્વયમ્ ।
પાદાન્ વિષ્ણુર્ભગશ્ચૈવ૧૮૨ પૂષા શક્રશ્ચ સંસ્થિતાઃ૧૮૩ । । 8.33.૧૨૦ । ।
જંઘાઃ શેષાસ્તથા દિત્યા ઊરૂશ્ચૈવ૧૮૪ સમાશ્રિતાઃ ।
રુદ્રાઃ કર્ણૌ ચ નાસાઞ્ચ ગ્રીવોષ્ઠૌ હનુમેવ ચ ॥૧ ૨૧ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૬૯ મહાકાલં - ખ. । ૧૭૦ વપુસ્તસ્ય ચ પિઙ્ગલમ્ - ઘ. । ૧૭૧... ઞ્ચર્મવાસસમ્ - ક. ખ. । ૧૭૨ ચોદ્વહન્ - ક. ખ. ઘ. । ૧૭૩ તડિત્સૂર્યાવભાસિના - ખ,.. ત્સૂર્યવતા તથા - ક. । ૧૭૪ સ સમક્ષં - ખ- । ૧૭૫ જ્ઞાત - ક । ૧૭૬ ગુણાકરઃ - ખ. । ૧૭૭.. જરામરા - ખ । ૧૭૮ મયાજ્ઞાપ્તો - ક.. યથાજ્ઞપ્તં - ખ. । ૧૭૯ વૃષલાઞ્છનઃ - ખ । ૧૮૦. ર્દ્ધં ક. ખ. । ૧૮૧ તુ - ખ. । ૧૮૨... ર્ભવશ્ચૈવ - ખ. । ૧૮૩... તૌ - ક. । ૧૮૪... શ્ચૈવ - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
આયુધાનિ ખુરા૧૮૫ સ્તસ્ય ચક્રવજ્રૌ૧૮૬ ચ શૃઙ્ગયોઃ ।
અપાને ચ સ્વયં મિત્રઃ પુચ્છં દાનાનિ૧૮૭ સર્વશઃ । ।૧ ૨૨। ।
અસ્થીનિ પર્વતાઃ સર્વે પુરીષં શ્રીરભૂચ્છુભા ।
મૂત્રં ચાસ્યાભવદ્ દિવ્યમમૃતં વ્યાસ પાવનમ્

રોમાણિ ઋષયસ્સર્વે નક્ષત્રાણિ ચ સર્વશઃ ।
ગ્રહાસ્તસ્યાભવન્ વ્યાસ સન્ધયઃ શુભદર્શનાઃ ॥૧ ૨૪। ।
ઇષ્ટયો વેદયજ્ઞાશ્ચ મન્ત્રાઃ સ્તોત્રા ફલાનિ ચ ।
અભવંસ્તસ્ય માંસાનિ રુધિરં સરિદર્ણવાઃ । । ૧ ૨૫। ।
સપ્તલોકં મુખં હ્યાસીત્ તસ્યાપ્રતિમતેજસઃ ।
હસ્તા મરીચયશ્ચૈવ મજ્જા ઔષધ્ય એવ ચ૧૮૮ ॥ ૧ ૨૬। ।
મન્ત્રભૂતાશ્ચ પશવઃ સકૃત્ (? સ્નાયુશ્ચ૧૮૯ વીરુધઃ ।
વલ્લ્યોથ વૃક્ષગુલ્માશ્ચ તથૈવાન્યે૧૯૦ નગાઃ શુભાઃ । ।૧ ૨૭ ॥
નાગા૧૯૧ સ્તસ્યાભવન્ નાડ્યો વસવઃ શુક્રસંચયઃ ।
આમપક્વાશયૌ તસ્ય તૌ દેવાવશ્વિનૌ સ્મૃતૌ૧૯૨ । ।૧ ૧૮ । ।
મેઘાસ્તસ્યાભવન્ ત્વક્ચ તડિન્માલા - - - - ।
- - - - - - યક્ષા ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા । । ૧ ૨૯॥
શિરા ધમન્યોથ મદો દર્પાશ્ચૈવાભિજજ્ઞિરે ।
માનુષા માતરશ્ચૈવ ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ । ।8.33.૧ ૩૦ ॥
રોમકૂપાણિ તસ્યાસન્ વૃષભસ્ય મહાત્મનઃ૧૯૩ ।
એવં સ ભગવાન્ દેવઃ પરમૈશ્વર્યસંયુતઃ ।
સૌરભેયો મહાદેવઃ સર્વદેવમયોભવત્૧૯૪ ॥૧ ૩૧ ॥
ય ઇદં૧૯૫ સૌરભેયસ્ય જન્મ કર્મ ચ તત્ત્વતઃ ।
માહાત્મ્યમખિલં ચૈવ શૃણુયાદ્વા પઠેત વા ॥ ૧૩ ૨। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૮૫ ક્ષુરા - ખ., ક્ષુરપ્ર - ઘ । ૧૮૬ ચક્રવજ્રે - ખ. ઘ. । ૧૮૭ નદ્યશ્ચ - ખ., છન્દાંસિ - ઘ. । ૧૮૮... મેવ ચ - ક. । ૧૮૯ સ્નાનં ચ - ક. ઘ. । ૧૯૦ તથા ચાન્યે - ઘ. । ૧૯૧ ગાવ - ઘ. । ૧૯૨... વાશ્વિનીસુતૌ - ઘ. । ૧૯૩ વૃષસ્ય સુમહાત્મનઃ - ક. । ૧૯૪ મહત્ - ક, । ૧૯૫ ઇમં - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
નિત્યં શુચિરદીનાત્મા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
મૃતશ્ચ કાલેકાલે વા રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્ । । ૧૩૩ ॥
નેદં શઠાય દાતવ્યં શ્રાવ્યં વાપિ કથંચન ।
ન નાસ્તિકાય દુષ્ટાય તથા વા પાપકર્મણે૧૯૬ । । ૧ ૩૪। ।
ઇદં પુત્રાય શિષ્યાય ધાર્મિકાય મહાત્મને ।
દેયં શ્રાવ્યઞ્ચ શુચયે ગુહ્યમેતત્ સનાતનમ્ ॥ ૧૩૫ । ।
યો લોકવેદપ્રભવેન૧૯૭ તેન સર્વાર્થસિદ્ધેન મહાબલેન ।
યાત્યમ્બુદામ્ભોનિધિગર્જિતેન સ વોસ્તુ નિત્યં સુમના મહેશઃ । । ૧૩૬ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે વૃષોત્પત્તિમાહાત્મ્યં નામ ત્રયસ્ત્રિંશોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવં સ ભગવાન્ વ્યાસ મેઘમુત્સૃજ્ય૧ દેવપઃ ।
વૃષવાહઃ સમભવદ્૨ યથા તે કથિતં મયા । ।૧ ॥
વ્યાસ ઉવાચ
કથં૩ ભગવતી દેવી કૃષ્ણા ગૌરત્વમાગતા ।
કારણં તત્ર કિં ચાપિ૪ હ્યેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । । ૨। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
આસીનૌ મન્દરપ્રસ્થે ઉમાકામાઙ્ગનાશનૌ ।
રેમાતે૫ પ્રમથૈસ્સાર્ધં નાનારૂપધરૈસ્તદા ॥ ૩ । ।
અથ દેવેન તત્રસ્થા ક્રીડતા સા કથાન્તરે ।
કૃષ્ણેત્યુક્તા ભગવતી સા ચુકોપ મનસ્વિની

કુપિતાં તાં મહાદેવઃ પરિષ્વજ્ય મહાદ્યુતિઃ૬ ।
ઉવાચા સકૃદવ્યગ્રઃ૭ સાંત્વયન્ મધુરં વચઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૯૬ પાપકર્મિણે - ક. । ૧૯૭ દેવપ્રભવેન - ક ।
૧ જીમુત્વં સૃજ્ય - ઘ. । ૨ સ ભગવાન્ - ક. ઘ । ૩ કેય- - ઘ. । ૪ વાપિ - ઘ. । ૫ રેમતુઃ - ક., રમતુઃ - ધ. । ૬ મહામતિઃ - ઘઽ । ૭,. .દવ્યગ્રં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દેવદેવ ઉવાચ
દેવિ મા ક્રોધમનઘે કૃથા૮ વિશ્વસૃગવ્યયે ।
હાસ્યં પ્રકૃતમેતન્મે કૃષ્ણેતિ સમુદાહૃતમ્ । ।૬ ॥
અદ્ય પ્રભૃતિ નાનેન વચસાહં શુભાનને ।
વક્ષ્યામિ ત્વાં ત્યજ ક્રોધં - - - - ૯ - - - - ॥૭। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તમેવંવદિનં દેવં શ્રુત્વા ગિરિવરાત્મજા ।
અગમત્ પરમાં તુષ્ટિમિદં ચોવાચ સુસ્વરમ્ । ।૮ । ।
દેવ્યુવાચ
ત્વં ગુરુસ્સર્વલોકસ્ય પૂજ્યો ભર્ત્તા મમૈવ ચ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥૯। ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । । 8.34.૧૦ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
ઇતિ તેનેષ્ટવચસા૧૦ તુષ્ટો દેવ્યાઃ પિનાકધૃક્ ।
વરેણચ્છંદયામાસ તયૈષોભ્યર્થિતો વરઃ । । ૧૧ । ।
દેવ્યુવાચ
યદા યદા વદસિ માં કૃષ્ણેતિ વદતાં વર ।
તદા તદા મે હૃદયં વિદીર્યત ઇવ પ્રભો । । ૧ ૨॥
॥
વિજ્ઞાપયામિ સર્વેશ ગૌરવર્ણમનુત્તમમ્૧૧ । । ૧૩ । ।
।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥ ૧૪। ॥
- - - - - - - - - - - - - - - - ।
જગદ્ભર્તા સુરેશાન આત્મતુલ્યપરાક્રમઃ । । ૧ ૫। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮ વૃથા - ક. । ૯ તામુવાચ પિનાકધૃક્ - ક । ઇતઃ પરં પત્રદ્વયં ખણ્ડિતં ક. પુસ્તકે । ૧૦ તે નષ્ટવચસા - ઘ. । ૧૧ ગૌરવં તમનુત્તમમ્ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
અગ્રણીઃ સર્વદેવાનાં સર્વદૈત્યનિષૂદનઃ૧૨ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । । ૧ ૬। ।
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ યદિ દેયો વરશ્ચ મે ।
તપશ્ચરિતુમિચ્છામિ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ । । ૧૭॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતો ભવઃ૧૩ પ્રહસ્યૈનામુવાચ તપસા હિ કિમ્ ।
તપસા કાંક્ષિતં યત્તુ તદદ્યૈવ દદામિ તે

ઇત્યુક્તા ગિરિજા પ્રાહ તપ્તે તપસિ પુષ્કલે ।
ત્વમેવ દાતા ભગવન્ વરાન્ મહ્યં યથેપ્સિતાન્ । ।૧ ૯॥ ।
તદા૧૪ વિજ્ઞાપિતેનૈવં૧૫ સર્વકાર્યાર્થદર્શિના । ।8.34.૨૦ ॥ - - - - - - - ।
ચરણૌ ચ નમસ્કૃત્ય શિવસ્યામિતતેજસઃ । ।૨૧ । ।
સા ક્ષણાદાગતા દેવી હિમવન્તં નગોત્તમમ્ ।
દદર્શ ઋષિમુખ્યાનામાશ્રમૈરુપશોભિતમ્ । ।૨૨। ।
સરો માનસમાસાદ્ય તથા બિન્દુસરશ્ચ તત્ ।
દિવ્યાં પાણ્ડુશિલાં ચૈવ ગઙ્ગા૧૬ પ્રભવમેવ ચ ॥૨૩ । ।
તતો મહાલયં પ્રાપ્ય દેવદારુવનં તથા ॥૨૪। ।
અન્યાનિ ચ તતોગ્ર્યાણિ૧૭ વનાન્યાસાદ્ય સા સતી૧૮ ।
તસ્યોત્તરેણ શૈલસ્ય ગત્વા૧૯ ચાતિ મનોહરમ્૨૦ । ।૨૫। ।
અપશ્યચ્છિખરં દિવ્યમેકમેકાન્તમાશ્રિતમ્૨૧ ।
ચામીકરમયં દિવ્યં સવૌંષધિસમાવૃતમ્૨૨

ઇન્દ્રનીલમહાનીલનીલોપલતલૈઃ૨૩ શુભૈઃ૨૪ ।
વૃક્ષૈર્મણિમયૈશ્ચિત્રૈઃ સર્વતઃ પરિસંવૃતમ્૨૫

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨... દેવવિષૂદન ઘ। ૧૩ વરઃ ઘ । ૧૪ તથા(?) । ૧૫. વ ઘ। ૧૬ ગદાં ઘ। ૧૭ તપોગ્રાણાં ઘ, તતોગ્રાણાં... ગ. ઘ. । ૧૮ શાશ્વતી - ઘ. । ૧૯ ગતા - ઘ. । ૨૦ સાતિમનોહરમ્ - ઘ. । ૨૧... તા - ઘ । ૨૨.. સમન્વિતં -ગ. ધ. । ૨૩ નીલોત્પલતલૈઃ - ખ... .ઘ, તલં - ખ. ઘ. । ૨૪ શુભં - ખ. ઘ. । ૨૫ પરિવારિતમ્ - ઘ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ક્વચિદઞ્જનપુઞ્જાભં સ્ફટિકોપલમેવ ચ૨૬ ।
ક્વચિદ્ધેમોપલં દિવ્યં કાચિચ્ચિત્રોપલં પુનઃ । ।૨૮। ।
ક્વચિન્મનઃશિલાશૃઙ્ગં૨૭ હરિતાલોપમં ક્વચિત્ ।
શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ૨૮ પ્રિયાલામ્રાતકૈરપિ । । ૨૯। ।
અશોકૈશ્ચમ્પકૈર્લોધ્રૈઃ કદમ્બામ્રાતિમુક્તકૈઃ૨૯ ।
નાગપુન્નાગતિલકૈઃ સુરભીચન્દનૈરપિ । ।8.34.૩ ૦ । ।
ધાતકીકેતકીભિશ્ચ તથૈવોદ્દાલકૈરપિ ।
કદલીભિશ્ચ ચિત્રાભિઃ ખર્જૂરૈઃ પનસૈરપિ । । ૩૧ । ।
બકુલૈર્નાલિકેરૈશ્ચ પદ્મષણ્ડૈશ્ચ શોભિતમ્ ।
કપિત્થૈઃ ખદિરૈશ્ચૈવ ભવ્યૈઃ૩૦ પારાવતૈરપિ। ।૩ ૨ ॥
મૃદ્વીકામણ્ડપૈશ્ચૈવ તથાંકોઠૈઃ સમાવૃતમ્ ।
સદા૩૧ પુષ્પફલોપેતૈશ્ચારુચામીકરપ્રભૈઃ । ।૩ ૩ । ।
તથા પ્રસ્રવણૈશ્ચૈવ૩૨ નદીભિશ્ચોપશોભિતમ્ ।
પક્ષિભિર્મધુરાલાપૈઃ૩૩ સમન્તાચ્ચાભિનાદિતમ્ । ।૩૪॥
મયૂરચાતકોપેતં હંસચક્રાહ્વસંકુલમ્ ।
સારસૈઃ ખઞ્જરીટૈશ્ચ હારીતૈશ્ચાભિનાદિતમ્ । । ૩ ૫। ।
જીવં જીવસમાકીર્ણં૩૪ મહિષર્ક્ષસમાકુલમ્ ।
સિંહશાર્દૂલચરિતં૩૫ શરભેભસમાકુલમ્ । ।૩ ૬૬। ।
મેરુમન્દરસંકાશં સર્વપુણ્યફલપ્રદમ્૩૬ ।
રમ્યં સ્વર્ગમિવાગમ્યં પાપાનાં૩૭ ક્રૂરકર્મણામ્૩૮ ॥૩૭। ।
શ્રિયા સ્વલંકૃતં સાક્ષા૩૯ દુદ્યાનમિવ સત્કૃતમ્ ।
તત્ર કેચિન્મધુફલા વૃક્ષાઃ સર્વર્તુકામદાઃ૪૦ । । ૩૮। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૬ સ્ફટિકોત્પલમેવ ચ - ગ. । ૨૭. ન્મણિચ્છિ (શિ) લાશૃઙ્ગં - ગ, મનચ્છિ - ખ । ૨૮ શલતાલત- માલૈશ્ચ - ખ. ગ । ૨૯.. તમુક્તકૈઃ - ખ ઘ । ૩૦ ભવૈઃ - ઘ., ધવૈઃ. (?) । ૩૧ મંજુ - ઘ. । ૩૨ પ્રસવનૈશ્ચૈવ - ખ. । ૩૩... ભાષૈઃ - - ખ. । ૩૮ જીવંજીવકસંકીર્ણં - ઘ. । ૩૫.?. ચિતં - ગ. । ૩૬ સર્વપુષ્પફલપ્રદમ્ - ખ. ઘ. । ૩૭ પાપિના - ખ । ૩૮ ક્રૂરકાર્મિણામ્ - ખ. ગ । ૩૯ શ્રિયાલંકૃતામા- વાસં - ઘ.. સ્વયં કૃતાવાસ (?), સ્વલંકૃતાવાસં - ખ ગ । ૪૦ સર્વત્ર કામદાઃ - ખ ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર મનોરમાઃ ।
અપરે સર્વપુષ્પાણિ ફલાનિ ચ મહીરુહાઃ ॥૩ ૯ । ।
પુષ્પ્યન્તે૪૧ ચ ફલન્તે ચ કાઞ્ચનાશ્ચાપરે દ્રુમાઃ ।
ફલન્તિ ભક્ષ્યાણ્યપરે૪૨ ભોજનાનિ૪૩ ચ સર્વશઃ૪૪ ॥8.34.૪ ૦ । ।
માનુષ્યાણ્યથ દિવ્યાનિ ષડ્રસાનિ મહાદ્રુમાઃ ।
વસ્ત્રાણ્યન્યે પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ૪૫ । ।૪૧ ॥
તથા બહુવિધામન્યે શય્યાં ચા૪૬ ભરણદ્રુમાઃ (?) ।
અમાક્ષિકં૪૭ મધ્વપરે ચામૃતપ્રતિમં નગાઃ

ભોગાઁશ્ચ વિવિધાનન્યે તથૈવાભરણાનિ ચ૪૮ ।
અન્યે૪૯ સ્ત્રીઃ સંપ્રસૂયન્તે મનુષ્યાઁશ્ચ તથાપરે

સર્વા મણિમયી ભૂમિર્દિવ્યે૫૦ તસ્મિઞ્છિલોચ્ચયે૫૧ ।
સુગન્ધિઃ૫૨ પવનો વાતિ નાત્યર્થં ચોષ્ણશીતલઃ૫૩

યાવદેવ૫૪ મહાદેવી તં ગિરિં૫૫ નાભિગચ્છતિ૫૬ ।
પ્રીત્યર્થં તાવદેવાસૌ દેવ્યા રુદ્રેણ નિર્મિતઃ । ।૪૫। ।
તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન નાસૌ ગમ્યઃ શિલોચ્ચયઃ ।
સર્વદેવનિકાયાનાં ભૂતાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ॥૪૬। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્મિન્ ગિરિવરે દેવી તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્ ।
વાર્ક્ષે દધાના વસને રુચિરે૫૭ ધર્મસાધને ॥૪૭। ।
કદાચિત્સા ફલાહારા કદાચિત્પર્ણભોજના ।
કદાચિદમ્બુભક્ષાભૂત્કદાચિદનિલાશના । ।૪૮ ॥
કદાચિદેકપાદેન સૂર્યસ્યાભિમુખી સ્થિતા ।
નિગૃહીતેન્દ્રિયગ્રામા સા બભૂવ વરાનના

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪૧ પુષ્પન્તે - ખ. ઘ. । ૪૨ ભક્ષાણ્યપરે - ગ. ઘ । ૪૩ ..ભાજનાનિ - ખ. ઘ । ૪૪ સર્વદા - ખ. ઘ. । ૪૫ ફલેષ્ટાભરણાનિ ચ - ગ. । ૪૬ વા - ઘ । ૮૭ સમાક્ષીકં - ખ । ૪૮ અત્રાભરણાનીતિ પુનરુક્તમ્ । ૪૯ અન્યા - ખ. । ૫૦ દિવ્યા - ખ. ઘ. । ૫૧ તસ્મિન્ શિલોચ્ચયે - ખ. ઘ. । ૫૨ સુગન્ધઃ - ખ. ગ. ઘ. । ૫૩.. .શીતતા - ગ.! ૫૪... દ્દેવં (?) । ૫૫ ગિરિજા - ઘ, । ૫૬ નાભ્યગચ્છતિ ગ- ઘ. । ૫૭ રુચિરે વાસસી - ગ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
મહાદેવનમસ્કારા મહાદેવપરાયણા ।
મહાદેવપ્રિયા દેવી પુત્રાર્થઞ્ચ વરાર્થિની૫૮ । ।8.34.૫ ૦ ॥
અજૈકપાદં રુદ્રઞ્ચ ડિણ્ડિમુણ્ડેશ્વરં૫૯ તથા ।
કાપાલિનં ભારભૂતિ૬૦ માષાઢિઞ્ચૈવ સાનુગમ્

નિકુમ્ભં ગતમન્યું૬૧ ચ ભૂતમોહનમેવ ચ ।
કાલદણ્ડધરં ચૈવ મૃત્યુદણ્ડધરં૬૨ તથા । ।૫૨॥
બ્રહ્મદણ્ડધરં ચૈવ ઘોરચક્રધરં૬૩ તથા ।
અન્તરિક્ષચરાન્ ઘોરાન્ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ॥૫૩ । ।
એતાન્ ગુહ્યાન્ ગણાધ્યક્ષાનદૃશ્યાન્ સર્વતોમુખાન્૬૪ ।
પ્રાગેવ તસ્યા રક્ષાર્થં મહાદેવો નિયુક્તવાન્ । ।૫૪। ।
ઉપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચ તં ગિરિં તે ગણેશ્વરાઃ ।
અદૃશ્યાઃ સર્વતશ્ચૈવ૬૫ ન રરક્ષુરમિતૌજસઃ

ન તસ્ય ગિરિશૃંગસ્ય રક્ષ્યમાણસ્ય તૈસ્તથા૬૬ ।
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ શેકુર્ગન્તુ૬૭મુપાન્તિકમ્૬૮। ।૫૬। ।
પ્રાગેવ સ્થાપિતવતી યાનિ ચારુશિલાતલે ।
ભૂષણાનિ નદી તેભ્યો૬૯ જજ્ઞે પુણ્યજલાશ્રયા ॥૫૭। ।
તામલંકારધારેતિ વિશ્રુતાં પાપનાશિનીમ્૭૦ ।
પશ્યન્ત્યદ્યાપિ૭૧ ચ જનાઃ સર્વકાલજલાં શુભામ્ ॥૫૮। ।
યસ્મિન્નેવ દિને દેવી સા તથા તિષ્ઠદદ્રિજા૭૨ ।
તસ્મિન્નેવ દિને વ્યાસ શાર્દૂલોપિ જગામ૭૩ તામ્ । ।૫૯॥
મહકાયમુખો ભીમઃ પિઙ્ગલામલલોચનઃ ।
નખદંષ્ટ્રાયુધો ભીમસ્ત્રાસનઃ સર્વદેહિનામ્ । ।8.34.૬૦ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૫૮ વસ્તુહેતવે - ઘ, તપસ્વિની (?) । ૫૯ દતિં ચણ્ડેશ્વરમ્ - ઘ. । ૬૦ ભાવભૂતિ - ધ. । ૬૧ શતમન્યું - ઘ. । ૬૨ ઘોરચક્રધરં - ઘ. । ૬૩ ઘોરં - ખ., ઘોરવજ્રધરં - ઘ. । ૬૪... મુખં - ખ. ગ. । ૬૫.. ગ (ગા?) શ્ચૈવ - ખ.,... શ્ચૈ નાં - ખ. । ૬૬... સ્તદા - ખ. । ૬૭ ન શેકુર્ગણ (ર્ન્તુ?) - ઘ. । ૬૮... મુમાન્તિકમ્ - ખ । ૬૯ તસ્યા - ખ. । ૭૦ પાપનાશનીમ્ - ખ. । ૭૧.. .પશ્યન્તિ ચ - ખ, અદ્યાપિ પશ્યન્તિ - ઘ. । ૭૨ દમ્બિકા - ઘ, । ૭૩.. .ભિજગામ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ગુહામુખાદ્ વિનિઃસૃત્ય વ્યજૃમ્ભત મહાબલઃ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥૬ ૧ । ।
તતઃ સ દેવીમાલોક્ય ભક્ષાર્થમુપચક્રમે ।
તપસા સ્તમ્ભિતસ્તસ્યા હ્યેતદેવાન્વચિન્તયત્ ॥૬ ૨ ॥
નાર્યેષા દૃષ્ટપૂર્વા મે શર્વપાર્શ્વે સુશોભના ।
યાદૃશં તપસશ્ચાસ્યા વીર્યં મન્યે ન માનુષી । ।૬૩ । ।
અથવા નિત્યમેવાસૌ મહેશ્વરમનુવ્રતા ।
મન્દરે૭૪ સહ દેવેન રમતે૭૫ હિમવત્સુતા ॥ ૬૪। ।
તપસા કિં તદા ચાસ્યા યસ્યા ભર્ત્તા પિનાકધૃક્ ।
તદ્રૂપિણીયં કાપ્યન્યા૭૬ તપોનિયમમાસ્થિતા૭૭

મહતા તેજસા૭૮ યુક્તા નેયં શક્યા મયા શુભા ।
હન્તું ભક્ષાર્થમદ્યેહ યયાહં૭૯ સ્તમ્ભિતઃ સ્થિતઃ । ।૬૬। ।
તસ્માદેનામુપાસિષ્યે યાવત્ કાલસ્ય પર્યયઃ ।
સ્વયમેતાં મૃતાં પશ્ચાદ્ યથેષ્ટમબલામહમ્ ॥૬૭। ।
ભક્ષયિષ્યે બુભુક્ષાર્ત્તો મુનિઃ ફલમિવાશ્રમે ।
વિચિન્ત્યૈવં સ શાર્દૂલો દેવ્યાદૂરે સમાસ્થિતઃ । ।૩૮॥
સ્તબ્ધદૃક્૮૦ કર્ણલાઙ્ગૂલ ઉપવિષ્ટો નિરીક્ષ્ય તામ્૮૧ ।
સાપિ દેવ્યૂર્ધ્વદૃષ્ટિન્તં દૃષ્ટ્વા સ્થિતમસઙ્ગિની ।
અનુગ્રહકરીં બુદ્ધિં ચક્રે તસ્મિન્ સદૈવ હિ ॥૬૯। ।
વ્યાસ ઉવાચ
તપશ્ચરણસક્તાયાં દેવ્યાં દેવસ્ત્રિલોચનઃ ।
કિમકાર્ષીત્ સુરેશાન એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
- - - - - - - - - - પ્રતિ ભાવિતાયામ્ ।
પુત્રાર્થમાસક્તમનોરથાયાં દેવોકરોદ્યત્તદિદં શૃણુષ્વ । ।૭૧ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૭૪ મન્દરં - ઘ. । ૭૫ રમતીં - ધ. । ૭૬ કાનાન્યા - ગ. । ૭૭ નિયતમાસ્થિતા - ખ. । ૭૮ મહાદેવેન તે - ખ. । ૭૯ તયાહં - ઘ., મયા... - ગ. । ૮૦ શુદ્ધદૃક્ - ઘ. । ૮૧ નિરીક્ષતમ્ - ગ., ન્યમીક્ષત - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દેવ્યાં તપસિ સક્તાયાં૮૨ ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
જાગામાનુગ્રહં કર્તુમુપમન્યોર્મહાત્મનઃ ॥૭૨। ।
।
સ ઋષિર્માતુલગૃહે કદાચિત્ ક્ષીરમુત્તમમ્ ॥૭૩ । ।
હોમશેષમતિ સ્વાદુ પીતવાનગ્નિહોત્રિણઃ ।
તત્ સ્મૃત્વા માતરં પ્રાહ દેહિ૮૩ માતઃ પયો મમ । ।૭૪। ।
તસ્મૈ પિષ્ટં દદૌ માતા તોયેનાલોડ્ય દુઃખિતા ।
ક્ષીરમિત્યુપનીતં તદ્ દૃષ્ટવા પિષ્ટં તદા૮૪ મુનિઃ

નૈતત્ ક્ષીરમિતિ પ્રાહ માતરં સા૮૫ તતોબ્રવીત્૮૬ ।
વત્સ ક્ષીરં કુતોસ્માકં કુતશ્ચાન્નં૮૭ તપસ્વિનામ્ । ।૭૬। ।
આરાધય મહાદેવં સ તે સર્વં પ્રદાસ્યતિ ।
ઇત્યુક્તઃ સ તદા માત્રા દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ । ।૭૭॥
જગામ શરણં દેવં સર્વભાવેન શઙ્કરમ્ ।
આદિત્યાભિમુખો ભૂત્વા પાદેનૈકેન સંયતઃ૮૮ ॥૭૮। ।
મનસાચિન્તયન્નિત્યં પ્રણતાર્તિહરં હરમ્ ।
સહસ્રમેકં વર્ષાણાં તસ્થૌ દિવ્યં ફલાશનઃ । ।૭૯॥
દ્વિતીયં શીર્ણપર્ણાશી૮૯ તૃતીયં ચામ્બુભોજનઃ૯૦ ।
મહાદેવપરો ભૂત્વા૯૧ ચતુર્થં યો જિતેન્દ્રિયઃ ।
તસ્થૌ સહસ્રં વર્ષાણામનિલાશન૯૨ એવ ચ- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - -- ॥8.34.૮ ૦ । ।
યદા ચતુર્થં સંપૂર્ણં૯૩ સહસ્રં શરદાં મુનેઃ૯૪ ।
તુષ્ટસ્તદા દદૌ શર્વઃ શક્રરૂપેણ દર્શનમ્

શક્ર ઉવાચ
ઉપમન્યો મહાભાગ તપસ્તે બહુ સંચિતમ્૮૫ ।
તુષ્ટોસ્મિ તે વરં બ્રૂહિ યદ્યદિચ્છસિ પુત્રક ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮૨ યુક્તાયાં ઘ। ૮૩ દેવિ ઘ । ૮૪ ક્ષીરબિન્દૂપનીતઞ્ચ દૃષ્ટ્વોપરિ તદા ખ ક। ૮૫ સ ગ। ૮૬ તદાબ્રવીત્ - ખ. ક. । ૮૭... શ્ચાર્થં - ઘ. । ૮૮ સંયુતઃ - ખ. ક. । ૮૯.. .પત્રાશી - ઘ. । ૯૦ વાયુભોજનઃ - ઘ. । ૯૧. ભ્યર્ચ્ય - ખ. ક. । ૯૨ મણિનાશન - ઘ- । ૯૩ ગતવાન્ - ઘ. । ૯૪ મુને - ખ. ઘ. । ૯૫ સઞ્ચયં - ખ., સંસ્કૃતમ્ (?- ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઉપમન્યુરુવાચ
સ્વાગતં દેવરાજસ્ય ત્રૈલોક્યાધિપતેરિહ ।
અદ્ય નિષ્કલ્મષં મન્યે તપશ્ચીર્ણં મયા મહત્

યોહં ત્રૈલોક્યદેવેશમિન્દ્રં પશ્યામિ દિક્પતિમ્ ।
ઇદં પાદ્યમિદં ચાર્ધ્ય૯૬ મિદમાસનવિષ્ટરમ્

અયં ચ મધુપર્કસ્તે ગૃહ્યતાં સદસસ્પતે ।
કિં કરોમિ તદાખ્યાહિ પ્રાર્થયસ્વ મહાબલ ।
કૃતમેવ૯૭ હિ તદ્વિદ્ધિ યદિ સ્યાત્ સુકરં મયા । ।૮૫। ।
શક૯૮ ઉવાચ
ભક્તો મે પિતા વિપ્ર સખાભૂત્ પરમઃ૯૯ પુરા ।
તેન સ્નેહેન દૃષ્ટ્વાહં ભવન્તં તપસિ સ્થિતમ્ ।
ક્લિશ્યમાનમિહાયાતો બ્રૂહિ કિન્તે દદાન્યહમ્૧૦૦॥૮૬। ।
ઉપમન્યુરુવાચ
દેવરાજ્યમપિ૧૦૧ ત્વત્તો નાહં કાંક્ષે સુરોત્તમ ।
મહાદેવમહં ભક્તસ્તસ્માદિચ્છામ્યહં વરમ્

શક્ર ઉવાચ
મહાદેવં૧૦૨ ન પશ્યન્તિ સુરાપિ સદસસ્પતિમ્ ।
ન તં દ્રક્ષ્યસિ વિપ્રેન્દ્ર બ્રૂહિ યત્તે મનોગતમ્ ॥૮૮ । ।
અહં પિતુસ્તે સ્નેહેન ઇહાયાતો મહાવ્રત ।
ધર્મતો હિ સુતો મે ત્વં બ્રૂહિ તસ્માદ્ દદામ્યહમ્૧૦૩ ॥૮૯। ।
ઉપમન્યુરુવાચ
કૃતં સ્વજનકૃત્યં તે પૂજિતોસ્મિ ત્વયા પ્રભો ।
ગચ્છ નાહમૃતે રુદ્રાદ્ વરં યાચેન્યસંભવમ્ । ।8.34.૯૦ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૯૬ ચાર્ઘં - ગ. । ૯૭ મેવં - ખ. ઘ. । ૯૮ ઇન્દ્ર - ઘ. । ૯૯ પરમતઃ ખ., પરમં - ઘ. । ૧૦૦ વરં બ્રૂહિ મહાભાગ યત્તે મનસિ વાંછિતં - ઘ.,... મ્યહં - ખ । ૧૦૧ દેવરાજમપિ - ગ. । ૧૦૨ મહેશ્વર - ઘ. । ૧૦૩ વરં વરં - ગ. ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સનત્કુમાર ઉવાચ
એવમુક્તઃ સ તેજસ્વી શક્રરૂપી મહેશ્વરઃ ।
ઉવાચ તપ્સ્યસે૧૦૪ પશ્ચાત્ કિં તે રુદ્રઃ૧૦૫ કરિષ્યતિ૧૦૬ ॥૯૧ । ।
ગચ્છામિ સ્વસ્તિ તે ચાસ્તુ૧૦૭ નિર્વિઘ્નસ્તે ભવત્વયમ્ ।
રુદ્રં પ્રતિ સમારમ્ભઃ સ્મરેથાસ્ત્વં હિ માં૧૦૮ વિભો

સનત્કુમાર ઉવાચ
ગતે તસ્મિન્ તદા હીન્દ્રે રુદ્રઃ સ્વં રૂપમાસ્થિતઃ ।
તસ્યાદર્શયદવ્યગ્ર ઇદં ચોવાચ સુસ્વરમ્

રુદ્ર ઉવાચ
ઉપમન્યો મહાભાગ પશ્ય માં વિગતજ્વરઃ ।
બ્રૂહિ નિશ્ચિત્ય મનસા૧૦૯ વરં યાવદ્દદામિ૧૧૦ તે ॥૯૪। ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ દૃષ્ટ્વા દેવેશં શિરસાભિપ્રણમ્ય૧૧૧ ચ ।
ઉવાચ પ્રણતો વાક્યં૧૧૨ મનસા સંપ્રધારયન્ ॥૯૫। ।
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ સદા સુરગણાર્ચિત૧૧૩ ।
યદ્ બ્રવીમિ તદીશાન૧૧૪ મહ્યં યચ્છ નમોસ્તુ તે । ।૯૬। ।
દ્રવ્યં૧૧૫ કિંચિદનાશ્રિત્ય માનુષં દિવ્યમેવ વા૧૧૬ ।
ક્ષીરોદનં સમશ્નીયામયાચિતમુપસ્થિતમ્૧૧૭ । ।૯૭। ।
દેવદેવ ઉવાચ
અનાશ્રિત્યેહ નૈવાસ્તિ કસ્યચિદ્ દ્વિજસત્તમ ।
તૃણમપ્યાશ્રયં કૃત્વા તસ્માદ્વદ મહામુને ॥૯૮। ।
ઉપમન્યુરુવાચ
નૈવાહમાશ્રયે કિઞ્ચિત્ પ્રસાદાદ્ ભગવઁસ્તવ ।
તદર્થ૧૧૮ શ્ચાયમારમ્ભસ્તત્ પ્રયચ્છ યથાર્થિતમ્૧૧૯ ॥૯૯ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૦૪ તપ્યસે - ખ. । ૧૦૫ તપ્યતો રુદ્રાત્ - ખ. । ૧૦૬ પ્રદાસ્યતિ - ઘ । ૧૦૭ ચૈવાસ્તુ - ઘ. । ૧૦૮ મા - ખ. । ૧૦૯ નિશ્ચિન્તમનસા - ખ । ૧૧૦ દદાનિ - ખ. । ૧૧૧ પ્રણિપત્ય - .ખ. । ૧૧૨ વાક્ય - ક., વાચ્યં - ખ । ૧૧૩ યદિ દેયો વરશ્ચ મે - ખ. । ૧૧૪ તમીશાનં - ખ. । ૧૧૫ ત્વાં ચ - ઘ. । ૧૧૬ ચ - ઘ. । ૧૧૭ - દયાચિતમુપસ્થિતમ્ - ક. ગ. । ૧૧૮ યદર્થં - ઘ. । ૧૧૯ યથા સ્થિતં - ક સ્વપ્રાર્થિતમ્ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દૈવદેવ૧૨૦ ઉવાચ મુને કિઞ્ચિદનાશ્રિત્ય નાસ્તિ ક્ષીરોદનં તવ ।
ઇત્યુક્ત્વા તં મહાદેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥8.34.૧ ૦૦ ॥
અન્તર્ધાનં તતો ગત્વા જિજ્ઞાસાર્થં પિનાકધૃક્ ।
બ્રહ્મણો રૂપમાસ્થાય૧૨૧ ભૂય એનં ૧૨૨ તતોબ્રવીત્ । ।૧ ૦૧ ॥
બ્રહ્મોવાચ
ઉપમન્યો મહાપ્રાજ્ઞ૧૨૩ સુચીર્ણં તે તપઃ શુભમ્૧૨૪ ।
તુષ્ટોસ્મિ તે૧૨૫ વરં બ્રૂહિ પ્રયચ્છામિ૧૨૬ યથેપ્સિતમ્૧૨૭ ॥૧ ૦૨॥
ઉપમન્યુરુવાચ
ભગવન્ સર્વલોકેશ નમસ્તે સર્વસૃક્ પ્રભો ।
સુચીર્ણં મે તપો દેવ યત્ત્વાં૧૨૮ પશ્યામિ લોકપ ॥ ૧૦૩ । ।
મહેશ્વરમહં ભક્તસ્તદાશીસ્તત્પરાયણઃ ।
તસ્માદ્વરં વૃણે દેવ ત્વત્તો નાહમસંશયમ્ । ।૧ ૦૪॥
બ્રહ્મોવાચ૧૨૯
રુદ્રસ્તે નાદદદ્વિપ્ર ક્ષોરૌદનમદુર્લભમ્૧૩૦ ।
સ તેન્યત્ કુત એવેહ દાસ્યતે વરમુત્તમમ્ । ।૧ ૦૫। ।
પ્રાજાપત્યં સુરત્વં વાપ્યમરત્વમથાપિ વા ।
ઇન્દ્રત્વમથ સોમત્વં વિષ્ણુત્વં૧૩૧ વા દદાનિ૧૩૨ તે ॥૧ ૦૬ ॥
લોકપાલો ભવાનસ્તુ સર્વલોકાભિપૂજિતઃ ।
બ્રૂહિ કિન્તે દદાન્યદ્ય વિસૃજસ્વ૧૩૩ મહેશ્વરમ્ ।
નાસૌ દાતા તવેશાનસ્તૃણમપ્યેકમલ્પકમ્૧૩૪ ॥૧ ૦૭। ।
ઉપમન્યુરુવાચ
ન ગૃહીતં પ્રભો૧૩૫ તેન મમ કિઞ્ચિન્મહાત્મના ।
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં ન૧૩૬ સ્વામી તસ્ય કશ્ચન ॥ ૧ ૦૮। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨૦ સનત્કુમાર - ઘ. । ૧૨૧ બ્રહ્મરૂપં સમાસ્થાય- ઘ । ૧૨૨ એવં - ક ખ । ૧૨૩ મહાપ્રજ્ઞ - ખ. । ૧૨૪ શુભ - ખ. । ૧૨૫ બ્રૂહિવરં - ક. ખ? । ૧૨૬ તત્પ્રયચ્છ - ઘ. । ૧૨૭ યથાસ્થિતં - ક., તવાનઘ - સ. ઘ. । ૧૨૮ યસ્ત્વાં - ક. । ૧૨૯ પિતામહ ઉવાચ - ધ. । ૧૩૦ ક્ષીરોદનમદુર્લભમ્ - ખ. ઘ. । ૧૩૧ સવિષ્ણુત્વં - ખ. । ૧૩૨... મિ - ખ. । ૧૩૩ વ્યસૃજસ્વ - ખ. । ૧૩૪... મલ્પકમક્ષતં - ક., .,. પ્યેકમક્ષતં - ઘ,,. પ્યેકમેવ ચ - ખ. । ૧૩૫ પુરા - ઘ. । ૧૩૬ નાસ્વામી - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઇચ્છયા કુરુતે દેવઃ સર્વકાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ।
દદાતિ યદિ લાભો મે ન દદાતિ તથાપિ ચ

બહુના કિં પ્રલપ્તેન તેન દત્તમહં વૃણે ।
નરકં વા પશુત્વં વા કિં પુનર્યદતોન્યથા । ।8.34.૧ ૧૦ ॥
ત્વત્તો નેચ્છામિ વિષ્ણુત્વં ન શક્રત્વં૧૩૭ પિતામહ ।
ગચ્છ૧૩૮ સર્વસુરેશાન મા વૃથા ક્લેશમાચર ॥ ૧૧૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો દેવેશસ્તેન બ્રહ્મર્ષિણા તદા૧૩૯ ।
તસ્ય તત્ર પુનર્વાક્યં વરાર્થમવદત્ પ્રભુઃ ॥૧ ૧૨ । ।
ઉપમન્યુરપીશાને મન આધાય૧૪૦ નિશ્ચલમ્ ।
તૂષ્ણીં બભૂવ દેવોપિ તત્રૈવાન્તરધીયત૧૪૧ । । ૧૧૩ ॥
તસ્ય તાં ભાવનાં જ્ઞાત્વા પિનાકીશસ્ત્રિલોચનઃ૧૪૨ ।
સ્વમેવ રૂપમાસ્થાય દર્શયામાસ તત્ક્ષણાત્ । । ૧ ૧૪॥
ત્ર્યક્ષો જટી વિશાલાક્ષઃ કુણ્ડલી દીપ્તલોચનઃ ।
જ્વાલામાલાધરઃ શ્રીમાન્ ભુજગાબદ્ધમેખલઃ । । ૧૧ ૫॥
સર્પયજ્ઞોપવીતી ચ વ્યાઘ્રચર્મામ્બરચ્છદઃ ।
કૃષ્ણાજિનોત્તરીયશ્ચ કમણ્ડલુધરસ્તથા । । ૧૧ ૬। ।
દણ્ડી શૂલી મહાહાસો૧૪૩ ગણપૈર્બહુભિર્વૃતઃ ।
ઉવાચ પુત્ર પુત્રેતિ તુષ્ટોસ્મિ તપસા તવ । ૧ ૧૭॥
અમરો જરયા ત્યક્તઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ ।
કામરૂપધરઃ શ્રીમાન્ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યસિ

દ્વીપઞ્ચેમં૧૪૪ ગૃહાણ ત્વં મયા સૃષ્ટં હિ કામગમ્ ।
ક્ષીરૌદન૧૪૫ સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતમ્ । ।૧ ૧૯ ॥
મહાયોગબલો ભૂત્વા સર્વજ્ઞઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
ભુંક્ષ્વ૧૪૬ ક્ષીરૌદનં વત્સ બન્ધુભિસ્સહિતઃ સદા૧૪૭

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૩૭ બ્રહ્મત્વં વા ઘ। ૧૩૮ ત્વંહિ ખ। ૧૩૯ તથા ઘ। ૧૪૦ શ્ચાધાય ક, સંઘાય ખ, ઘ। ૧૪૧ તાં ક। ૧૪૨ સ ત્રિલોચનઃ ક, ઘ। ૧૪૩ મહાભાગો ઘ। ૧૪૪ દ્વિપં ચૈવ ઘ। ૧૪૫ ક્ષીરોદેન - ખ । ૧૪૬ ક્ષીરોદનં - ક ખ. । ૧૪૭ તદા - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સપ્તપૂર્વાણિ સર્વાણિ કુલાનિ તવ તાપસ૧૪૮ ।
ઇદં ચૈવ કુલં સર્વમનુગૃહણામિ સુવ્રત૧૪૯ । । ૧૨૧ । ।
સર્વે ભવન્તુ વિપ્રર્ષે૧૫૦ ય ઇમે તવ બાન્ધવાઃ ।
મત્પ્રસાદાન્મહાસત્વા નિત્યં ક્ષીરૌદનાશનાઃ૧૫૧ ॥ ૧ ૨૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સ તુ તં વરમાદાય પ્રણમ્ય શિરસા ભવમ્ ।
શિરસ્યઞ્જલિમાધાય૧૫૨ અસ્તૌષીત્ પ્રયતાત્મવાન્ । ।૧ ૨૩ । ।
ઉપમન્યુરુવાચ
નમઃ સર્વામરેશાય વિશ્વેશાય નમો નમઃ ।
નમઃ સર્વાર્તિહર્ત્રે૧૫૩ ચ નમશ્શોકહરાય ચ ॥૧ ૨૪ ॥
નમઃ પવનવેગાય નમઃ પવનરૂપિણે ।
નમઃ કાઞ્ચનમાલાય પદ્મમાલાય વૈ નમઃ । ।૧ ૨૫॥
નમઃ સુરરિપુઘ્નાય ચણ્ડવેગાય વૈ નમઃ ।
નમઃ પિતૃસુરેશાય મખઘ્નાય૧૫૪ ચ વૈ નમઃ । । ૧ ૨૬॥
સ્ત્રીરૂપાય નમસ્તુભ્યં સર્વરૂપધરાય ચ ।
નમઃ કન્દર્પનાશાય૧૫૫ વિશ્વસ્રષ્ટ્રે૧૫૬ નમો નમઃ । ।૧ ૨૭॥
નમો વિશ્વાય પાશાય૧૫૭ નમોચિન્ત્યાય ચૈવ હિ૧૫૮।
ત્વન્નો ગતિશ્ચ શ્રેયશ્ચ ત્વમેવ હૃદયં સદા ॥ ૧ ૨૮॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય૧૫૯ સમાશ્વાસ્ય૧૬૦ વિસૃજ્ય ચ ।
જગામ ભગવાન્ વ્યાસ સુકેશં૧૬૧ પ્રતિ સ૧૬૨ પ્રભુઃ ॥૧ ૨૯॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૪૮ તપસા તવ - ખ । ૧૪૯ તાપસ - ક । ૧૫૦ વિપેન્દ્ર - ખ. । ૧૫૧ ક્ષીરોદવાસિનઃ - ક. ખ. ઘ. । ૧૫૨ માદાય - -ઘ. । ૧૫૩... હન્ત્રે - ગ. । ૧૫૪ મુખઘ્નાય - ખ., મહિષ... - ક. । ૧૫૫ સ્કન્દવિશાખાય - કઃ, સ્યન્દદિશાખેચ ખ. । ૧૫૬ વિષ્વક્ સ્રષ્ટ્રં - ક. ખ ઘ । ૧૫૭ ઘસ્રાય - ક । ૧૫૮ હ - ખ. । ૧૫૯ મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય - ક ઘ. । ૧૬૦ શ્વસ્ય - ખ । ૧૬૧ સુરેશ - ઘ. । ૧૬૨ પ્રતિમઃ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઉપમન્યું જ્વલિતાનલપ્રકાશં શતમન્યું૧૬૩ તપસા૧૬૪ જિગીષમાણમ્૧૬૫ ।
સ ચકાર નતં૧૬૬ હરોગ્રમન્યું વરદાનેન તદા વ્યપેતમન્યુમ્૧૬૭ ॥8.34.૧ ૩૦ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે ઉપમન્યુવરપ્રદાનં નામ ચતુસ્ત્રિંશોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સ ભગવાન્ દેવઃ સુકેશં ગણપં પુનઃ ।
ચકાર બ્રાહ્મણં વ્યાસ તપઃ સત્યપરાયણમ્

વ્યાસ ઉવાચ
કથં સ બ્રાહ્મણઃ પૂર્વં ગણેશત્વમુપાગતઃ ।
કેનાસ્ય તપસા તુષ્ટો ગણેશત્વં૧ દદૌ પ્રભુઃ । ।૨॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
આસીદ્વસિષ્ઠકુલજો બ્રાહ્મણસ્સત્યવાક્ શુચિઃ૨ ।
તીર્થયાત્રાસ્વભિરત૩ ઉપવાસપરાયણઃ ॥૩ । ।
સ કદાચિદ્વિદેશસ્થો વને પશ્યન્ પથિ સ્થિતમ્ ।
વ્યાઘ્રં વ્યાત્તાનનં ઘોરં નખદંષ્ટ્રાયુધં તદા૪

દૃષ્ટ્વા તં સ તદા વિપ્રસ્ત્યક્ત્વા પન્થાનમાશુગઃ ।
વિવેશ મહતીં ઘોરામટવીં પ્રાણિવર્જિતામ્૫

તત્રાપશ્યત્ સ પુરતો વીરણસ્તમ્બમાશ્રિતાન્૬ ।
પુરુષાઁલ્લમ્બમાનાઁશ્ચ ક્રન્દમાનાન્ સુદુઃખિતાન્૭

તાનવાક્શિરસો દૃષ્ટ્વા લમ્બમાનાંસ્તદા દ્વિજાન્ ।
કે યૂયમિતિ પપ્રચ્છ તે ચૈન૮ મિદમૂચિરે । ।૭॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૬૩ ગતમન્યું - ક. । ૧૬૪ તમસા - ખ. । ૧૬૫ વિજિગીષમાણં - ક. । ૧૬૬.. રાવનતં - ક. ખ. ઘ. । ૧૬૭ મન્યુમિતિ - ક, મન્યુરિતિ? ખ ।
૧ ગણપત્વ - ખ. । ૨ છુચિઃ - ક,... ઞ્છુચિઃ - ખ. । ૩.. યાત્રાસુ નિરતઃ - ઘ. । ૪ વરં - ક. ખ. । ૫ શાર્દૂલં વિપિને દૃષ્ટ્વા માર્ગમુત્ક્રમ્ય મા ( ચા) શુગઃ । વિવેશાન્યદ્વનં ઘોરં સર્વપ્રાણિવિવજિતમ્ । ઇતિ ખ. પુસ્તકપાઠઃ । ૬ સ્તમ્ભ - ખ. ઘ. । ૭,.. નાઁશ્ચ દુઃખિતાન્ - ઘ. । ૮ તમેવં... - ઘ., તે ચૈવ - ક. ખ, ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
પિતર ઊચુઃ
તવ સ્મઃ પિતરસ્સર્વે નરકેસ્મિન્નધોમુખાઃ ।
વીરણે ત્વયિ લમ્બામસ્તવ દોષેણ દુર્મતે

પુત્રાનિચ્છન્તિ મનુજાસ્તારયિષ્યન્તિ નસ્ત્વિમે૯ ।
નરકાદિતિ સ ત્વન્નઃ પાતયિષ્યસિ દુઃખિતાન્ । ।૯। ।
વિપ્ર ઉવાચ
મયા તીર્થાભિગમનાત્ તપો યત્૧૦ સમુપાર્જિતમ્ ।
જન્મપ્રભૃતિ યચ્ચાપિ મયા કિઞ્ચિત્ કૃતં શુભમ્ ।
તેન યૂયમિતો ગર્ત્તાદુદ્ધરધ્વં૧૧ પિતામહાઃ ॥ 8.35.૧૦ । ।
પિતર૧૨ ઊચુઃ
ન વયં તપસા૧૩ શક્યા ન યજ્ઞૈર્નાપ્યતોન્યથા૧૪ ।
ગર્ત્તાદસ્માત્સમુદ્ધર્તું યદ્ બ્રૂમસ્તત્કુરુષ્વ નઃ ॥૧ ૧। ।
અપત્યં ગુણસંયુક્તમુત્પાદય તપોયુતમ્ ।
તતો વયમિતો ગર્ત્તાન્મુચ્યેમ યદિ મન્યસે ॥૧ ૨॥
વિપ્ર ઉવાચ
ઊર્ધ્વરેતાહમિત્યેતન્મયા વ્રતમુપાકૃતમ્૧૫ ।
ન દારાનાહરિષ્યામિ તારયિષ્યે ચ વૈ પિતૄન્ । । ૧૩ । ।
તતસ્સ તાન્ તથોત્સૃજ્ય૧૬ દુઃખેન મહતા વૃતઃ ।
જગામ રુદ્રં શરણં પિતરોન્તર્હિતાસ્તતઃ । ।૧૪॥
પિતૃષ્વન્તર્હિતેષ્વેવં વાયુભક્ષસ્તદા દ્વિજઃ ।
કાષ્ઠલોષ્ઠોપલીભૂતો નિરુચ્છ્વાસોવતિષ્ઠત૧૭ । । ૧૫ ॥
સન્ધાય૧૮ માનસં૧૯ રુદ્રે૨૦ નિશ્ચલઃ૨૧ સુસમાહિતઃ૨૨ ।
હૃદયેન જપન્ રુદ્રાનાકાશે સમતિષ્ઠત । ।૧ ૬। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૯ નાસ્તિ મે - ઘ. । ૧૦ યત્તપઃ - ઘ. । ૧૧... સર્વાનુદ્ધરધ્વં - ખ. । ૧૨ પિતામહા - ઘ. । ૧૩ યુષ્મત્તપસા - ખ. । ૧૪ યજ્ઞેનાપ્યતોન્યથા - ક. ખ., શક્ત્યા ત્વયા જ્ઞાત્વા - ઘ. । ૧૫,., મુપાવૃતં (?), મુપાહૃતં - ક,... મનુત્તમં- ઘ. । ૧૬ તતો (દો) ત્સૃજ્ય - ક. ખ. ઘ. । ૧૭,.. તિષ્ઠતિ - ખ. । ૧૮ ધ્યાય માનસ્તતો - ખ, સ ધ્યાયમાનો રુદ્રેતિ - ઘ. । ૧૯ મનસો - ક. । ૨૦ રુદ્ધ - ખ. । ૨૧ નિશ્ચલં - ખ. । ૨૨... સ્થિતઃ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
તસ્ય પૂર્ણે તદા માસિ વાતવર્ષમભૂન્મહત્ ।
સર્વસત્વપ્રમથનં દુસ્સહં ભીમશબ્દવત્ ॥ ૧૭। ।
તેન વર્ષેણ૨૩ મહતા નૈવ૨૪ તસ્યાભવત્તદા ।
દુઃખં વાપ્યથવા ભઙ્ગઃ૨૫ સમ્યગેવાવતસ્થિવાન્ । । ૧૮। ।
અથ તં ભગવાન્ દેવો માસે વર્તતિ સપ્તમે ।
વિષ્ણુરૂપધરો ભૂત્વા પ્રોવાચ દ્વિજસત્તમમ્ ॥ ૧ ૯॥
તુષ્ટોસ્મિ તવ ભદ્રન્તે તપસાનેન સુવ્રત ।
વરં વરય વિપ્રર્ષે યસ્તે૨૬ મનસિ વર્તતે ॥ 8.35.૨૦ । ।
સુકેશસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા નારાયણમુપાગતમ્ ।
અબ્રવીચ્છઙ્કરાદિચ્છે૨૭ વરં ન ભવતો હ્યહમ્ ॥૨ ૧ ॥
વિષ્ણુરુવાચ૨૮
અલમેતેન વિપ્રર્ષે નિર્બન્ધેન હરં પ્રતિ ।
દેવૈરપિ ન શક્યોસૌ દ્રષ્ટું કિમુત માનુષૈઃ । ।૨૨॥
સુકેશ ઉવાચ
દ્રષ્ટું શક્યો ન વા શક્યઃ કિમેભિર્વો વિચારિતૈઃ ।
કુગ્રહઃ સુગ્રહો વાહં તથાપીશે મનો મમ । ।૨૩ ॥
શંકરાદેવ ચક્રેશ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
વરં કાંક્ષે ન ચ ત્વત્તો૨૯ ન ચાન્યસ્માત્ કથઞ્ચન ॥૨૪। ।
ભવન્તોપિ હિ તં દેવં યસ્માત્ સર્વે સમાહિતાઃ ।
અર્ચયધ્વે૩૦ સ્તુવધ્વે૩૧ ચ તસ્માચ્છ્રેષ્ઠઃ સ ઉચ્યતે

સનત્કુમાર ઉવાચ
તસ્ય તન્નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા સંતુષ્ટો૩૨ ભગવાન્ હરઃ ।
વિષ્ણુરૂપં પરિત્યજ્ય સ્વં રૂપ પ્રત્યપદ્યત ॥૨૬। ।
ઉવાચ ચૈનં વિપ્રેન્દ્ર૩૩ ગણપો૩૪ મે ભવાક્ષયઃ ।
અમરો જરયા ત્યક્તઃ સર્વદુઃવિવર્જિતઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૨૩ માસેન - ઘ. । ૨૪ નૈવં - ખ. ઘ. । ૨૫ ભઙ્ગં - ઘ. ભંગો - ક. । ૨૬ યત્તે - ક. ઘ. । ૨૭.. ત્તં હરાદિચ્છે - ઘ. । ૨૮ દેવદેવ ઘ. । ૨૯.. હ શત્રુઘ્ન - ઘ. । ૩૦ અર્ચયધ્વં - ક. ખ. ઘ-, અર્ચયધ્વં સુરેશં ચ - ઘ. । ૩૧ સ્તુવધ્વં - ક. ખ. । ૩૨ તુતોષ - ક. ખ. ઘ. । ૩૩ વિપેન્દ્રં - - ક ઘ. । ૩૪ ગણપસ્ત્વં - ખ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઐશ્વર્યેણ ચ સંયુક્તઃ પ્રિયો મમ પુરસ્સરઃ ।
ઇમં ચ૩૫ મત્કૃતં દિવ્યં ત્રિકૂટં નામ પર્વતમ્ । ।૨૮। ।
ભવનૈઃ કાઞ્ચનૈર્યુક્તં કામગં તે વદામ્યહમ્ ।
યેષાં કૃતે ચ પુત્ર ત્વં માં તોષયિતુમુદ્યતઃ । ।૨૯॥
તે ચેમે૩૩ પિતરસ્સર્વે સુપુત્રેણ ત્વયાનઘ ।
તારિતા નરકાદ્ ઘોરાદ્ ગણેશં ત્વા૩૭ મુપસ્થિતાઃ ॥ 8.35.૩૦ । ।
કિંકરાસ્તે ભવિષ્યન્તિ નિત્યં દુઃખવિવર્જિતાઃ ।
ગણેશ્વરાસ્તવૈવેમે૩૮ ભવિષ્યન્તિ વશાનુગાઃ૩૯

સુકેશ ઇતિ નામ્ના ચ પ્રથિતસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
સદા ચાષ્ટગુણૈ૪૦શ્વર્યસમાયુક્તશ્ચરિષ્યસિ । ।૩ ૨ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્સ દૃષ્ટ્વાથ પિતૄન્નરકાત્ સસુહૃજ્જનાન્૪૧ ।
તીર્ણાન્૪૨ ગણેશ્વરત્વેન પુનઃ પૂજ્યેન સંયુતાન્૪૩ । ।૩ ૩॥
મહેશ્વરં હૃષ્ટમનાઃ શિરસા પ્રાઞ્જલિર્ગતઃ ।
ઉવાચ હૃષ્યમાણાસ્યસ્તદા૪૪ વચનકોવિદઃ । ।૩૪॥
સુકેશ ઉવાચ
ભગવન્ ગણપત્વં ચ લબ્ધમૈશ્વર્યમેવ ચ ।
અમરત્વં તથાક્ષય્યં તથૈવાજરતા વરા૪૫ । ।૩ ૫। ।
પિતરસ્તારિતાશ્ચેમે૪૬ ગણપાશ્ચૈવ મે કૃતાઃ ।
નગશ્ચ કામગો૪૭ હ્યેષ લબ્ધો મે ત્વત્પ્રસાદતઃ૪૮ । ।૩ ૬॥
ઇચ્છામિ ત્વાં૪૯ મહ૩દેવ સોમં સપ્રવરેશ્વરમ્૫૦ ।
સદા સુમુખ૫૧ મત્યર્થં સુદૃશ્યં૫૨ ચૈવ કામદ૫૩

સનત્કુમાર ઉવાચ
સ એવમુક્તો ભગવાન્ સુકેશેન મહાત્મના ।
ઉવાચૈવ૫૪ મિદં સર્વં ભવિષ્યતિ ગણેશ્વર ॥૩ ૮ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૫ ઇદં ચ - ક. ખ. ઘ. । ૩૬ ત ઇમે - ઘ. । ૩૭ ગણેશત્વ - ખ. ઘ. । ૩૮ ... સ્તમેવૈતે - ખ. ઘ. । ૩૯ સદાનુગાઃ - ઘ. । ૪૦ નિત્યેષ્ઠ (નિત્યમષ્ટ?) ગુણૈ - ખ. । ૪૧ સસુહૃજ્જનઃ - ગ. । ૪૨ તીર્ણો - ગ. । ૪૩ સંયુતઃ - ખ. ગ. । ૪૪ હર્ષમાણશ્ચ તદા - ખ. । ૪૫... ય્યમજરત્વમવાપ્ય ચ - ખ. । ૪૬.. .શ્ચૈવ - ખ. । ૪૭ કામતો - ખ. । ૪૮ ત્વત્પ્રસાદજઃ - ક. । ૪૯ ત્વ - ક., ત્વા - ખ. । ૫૦ સહગણેશ્વર - ઘ. । ૫૧ સુસુખ - ખ.. સ્વસુખ - ઘ. । ૫૨ સ્વદૃશં -ઘ., નિકામં દર્શનં તવ - ખ. । ૫૩ કામદં - ક. । ૫૪ ... ન - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ઇમં ગિરિં સમાશ્રિત્ય સહૈભિઃ પ્રવરૈર્વરૈઃ૫૫ ।
ગચ્છ સ્વેષ્ટાં૫૬ ગતિં વત્સ દેવાન્ વિપ્રાઁશ્ચ પાલય । । ૩૯। ।
વિસૃજ્ય તં તતો૫૭ દેવઃ સુકેશં ગણનાયકમ્૫૮ ।
જગામાદર્શનં સોમઃ૫૯ સર્વેષામેવ પશ્યતામ્ ॥8.35.૪૦ । ।
સુકેશોપિ ગિરૌ તસ્મિન્નગરે સ્વર્ગસન્નિભે ।
નરકાણાં૬૦ સ તત્ત્વાર્થં૬૧ પિતૄન્ પપ્રચ્છ યત્નતઃ ॥૪૧ । ।
વ્યાસ ઉવાચ
કિમર્થં ગણપો બ્રહ્મન્ તાન્ પિતૄન્ પર્યપૃચ્છત ।
કથઞ્ચ પિતરસ્તત્ર આચખ્યુસ્તસ્ય ધીમતઃ

એતદ્વિસ્તરશસ્તાત સંક્ષેપાદ્વા યથાતથમ્ ।
ત્વત્તોહં શ્રોતુમિચ્છામિ હિતં સર્વસુખાવહમ્ ॥૪૩ । ।
સૂત ઉવાચ
સ એવમુક્તઃ સુરસૃક્સુતઃ પ્રભુઃ૬૨ ર્વિમાનકર્તા૬૩ વિગતપ્રયોજનઃ ।
જગાદ વાક્યં સુરલોક૬૪ વર્ધનઃ૬૫ પુરાકૃતં (?) દુષ્કૃતસર્વનાશનમ્ ॥૪૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે સુકેશવરપ્રદાનં નામ પંચત્રિશોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
ત્રિકૂટશિખરે તસ્મિન્નગરે દેવનિર્મિતે ।
આસીનઃ૧ કાઞ્ચને દિવ્યે વિમાને સ્ત્રીસમાકુલે૨ । । ૧ ॥
પિતૄન સર્વાન્૩ સમાહૂય સંપૂજ્ય વિધિવત્તદા૪ ।
સુખોપવિષ્ટાન્ તાન્૫ દૃષ્ટ્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૫૫ સગણપ્રવરૈ ર્ભૃશમ્ - ઘ. । ૫૬ શ્રેષ્ઠાં - ઘ. । ૫૭ મહાદેવ - ક ખ ઘ. । ૫૮ કુલનાયકમ્ - ઘ. । ૫૯ દેવઃ - ઘ. । ૬૦ નારકાણાં - (?) । યે ૧ મુક્ત્યર્થં - ઘ । ૬૨ પરમાદરેણ - ઘ. । ૬૩ વિધાનકર્તા - ઘ. । મગ્રે - ખ. । ૬૪ મુનિદેવ.. - ઘ. । ૬૫... બન્ધુષુ (વાન્ધવ?) - ખ.,... બલ્લભઃ - ઘ ।
૧ આસને - ઘ. । રે સ્ત્રીજનાકુત્ને - ક. ખ. । ૩ સ્વાંશ્ચ - ઘ. । ઽ૮ વિધિવત્તયા - ઘ. । ૫ ઉપવિષ્ટા- નાસનસ્થાન્ - ઘ., ઉપવિષ્ટાન્ સુખં - ક. ગ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સુકેશ ઉવાચ
યુષ્માકં તેજસા સર્વમિદમૈશ્વર્યમીદૃશમ્ ।
ભવદ્ભિસ્તત્કૃતં દેવા યેનાસ્મિ સુખભાક્કૃતઃ

પિતર ઊચુઃ
મૈવં વદાનૃતં૬ પુત્ર માધર્મસ્તે ભવેદિહ૭ ।
નાસ્મત્પ્રસાદાદૈશ્વર્યં તવ પુત્ર કદાચન । ।૪। ।
વયન્તુ નિરયે ઘોરે યાત્યમાનાઃ૮ સુદારુણે ।
તપસા તવ વીર્યેણ૯ સુખમાપ્મ૧૦ સુદુર્લભમ્ । ।૫॥
ત્વયા વયં સુપુત્રેણ તારિતા નિરયાદ્ યથા૧૧।
તથા૧૨ નાન્યં પ્રપશ્યામો૧૩ ધન્યો હિ૧૪ ત્વં સુતો હિ નઃ । ।૬। ।
અદ્ય૧૫ વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ નિરયે વયમ્ ।
પચ્યેમ૧૬ ઘોરે દુર્વૃત્તા બન્ધુઃ સ્યાસ્ત્વં ન નો યદિ

બહવઃ પ્રાણિનઃ પુત્ર યાત્યન્તે૧૭ તત્ર૧૮ સંયતાઃ૧૯ ।
અતિ૨૦ ઘોરે .સુદુર્વૃત્તા૨૧સ્તપો યેષાં૨૨ ન વિદ્યતે

સુકેશ ઉવાચ
પિતરો નોક્તપૂર્વં૨૩ મે મૃષા ન ચ વદામિ વૈ૨૪।
યથા પ્રભાવાદ્યુષ્માક૨૫મૈશ્વર્યં મમ તત્તદા । ।૯। ।
શૃણુધ્વં વદતઃ૨૬ સમ્યક્ માવમધ્વં૨૭ વચો મમ ।
ન ચાવમન્યે પિતરો૨૮ દેવતાઃ૨૯ કોવમન્યતે ॥ 8.36.૧૦ । ।
પિતરઃ કર્મ કુર્વન્તિ સતાં યત્ સંમતં ભુવિ ।
નિત્યં ચાશાસતે ચૈવ૩૦ પ્રજા નઃ સન્તુ પુષ્કલાઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૬ વાચાનૃતં - ખ. । ૭ વ્યનીનશત્ - ખ. । ૮ પાત્યમાનાઃ - ક । ૯ તવ દેવસ્ય - ક., દેવદેવસ્ય - ઘ । ૧૦... માપ્તાઃ - ઘ,... માયુઃ (પુઃ? । - ક. ખ. । ૧૧ વયં - ખ. । ૧૨ તસ્માત્ - ખ. । ૧૩ પ્રપશ્યામ - ક. ગ., ...મિ - ખ. । ૧૪ ધન્યાનાં - ખ । ૧૫ અન્ય. - ખ । ૧૫ પચ્યામિ ( મ) - ખ. ।; ૧૭ પાત્યન્તે - ઘ. । ૧૮ યત્ર - ખ । ૧૯ સંયુતાઃ - ઘ. । ૨૦ અપિ - ઘ । ૨૧ ઘોરેષુ દુર્વૃત્તા - ક. ઘ । ૨૨. સ્તપસ્તે- ( ષાં)?.. ક. ઘ.,.. સ્તપ્યન્તે - ખ. । ૨૩ નોક્તપૂર્વોસ્મિ - ક. । ૨૪ મૃષા વાદ કદાચન - ઘ. । ૨૫ પ્રભાવમ- સ્માકં - ઘ. । ૨૬ વેદતઃ - ખ. । ૨૭ માવમંસ્થા - ક. ખ ગ. ઘ. । ૨૮ પિતરં - ઘ. । ૨૯ દેવતાં - ઘ. । ૩૦ તેન - ખ ગ., તે ચ - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
ધાર્મિકાશ્ચ કૃતજ્ઞાશ્ચ સત્કર્મરતયસ્તથા ।
યે નો નરકગર્તસ્થાન્૩૧ તારયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ । ।૧ ૨॥
તેષાં તત્કાર્યકરણાત્ સ્વધર્માચ્યવનેન ચ૩૨ ।
સ ધર્મોનુષ્ઠિતઃ૩૩ સમ્યક્ પ્રજા જનયતે શુભાઃ ॥૧ ૩ ॥
ધાર્મિકાશ્ચ વદાન્યા૩૪શ્ચ કૃતજ્ઞાઃ સત્પથે૩૫ સ્થિતાઃ ।
પિતૃભક્તાશ્ચ સર્વત્ર૩૬ પિતૄણાં તારણે રતાઃ૩૭ । ૧૧૪॥
સોહં ભવદ્ભિ૩૮ર્ધર્મેણ પરેણ ચ સમાધિના ।
જનિતસ્તપસા યુક્તો ભવતામેવ૩૯ સર્વશઃ૪૦ ॥ ૧૫ । ।
દેવમારાધ્ય નરકાત્ પિતૄઁસ્તારિતવાન્ પુનઃ૪૧ ।
એષ પ્રભાવો યુષ્માકં તપઃ સુચરિતં ચ હ । ।૧ ૬। ।
મમાત્ર૪૨ કિં મહાપ્રજ્ઞા૪૩ અનૃતં વાત્ર કિં વચઃ૪૪ ।
ઇયંઞ્ચ વૈદિકી શુભ્રા શ્રુતિર્વેદવિદાં વરાઃ । । ૧૭। ।
પ્રમાણં યદિ મન્યધ્વં આત્મના૪૫ કૃતમિત્યુત ।
અઙ્ગાદઙ્ગાત્ સંભવસિ હદયાદધિજાયસે

આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદાં૪૬ શતમ્૪૭ ।
અઙ્ગેભ્યોહં સમુત્પન્નો યુષ્માકં હદયાચ્ચ હ ॥ ૧૯। ।
આત્મનાહં૪૮ તથાત્માનં યુષ્માઁસ્તારિવાઁસ્તતઃ ।
તસ્માદ્ ભવન્તો મન્યન્તાં૪૯ સર્વ એવ સમાધિના । । 8.36.૨૦ । ।
તસ્માદ્ધિ ઘોરાન્તરકાત્તારિતાઃ સ્વેન કર્મણા ।
ન ચાન્યકર્મણા૫૦ કશ્ચિદન્યસ્તરતિ દુર્મતિઃ૫૧ ।
સ્વકર્મણા૫૨ હિ જન્તૂનાં ફલપાકો વિધીયતે ॥૨ ૧ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્ત એવં પિતરસ્તેન પ્રોક્તા મહાત્મના ।
હર્ષેણ સાશ્રુનયના ઇદમૂચુસ્તદા વચઃ ॥ ૨૨। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૧ નિરયઘોરસ્થાન્ - ખ । ૩૨ સ્વધર્મં કુરુતે નરઃ - ઘ । ૩૩ ધર્માનુષ્ઠિતઃ - ઘ. । ૩૪ વદન્યાશ્ચ - ક. ખ. ગ. । ૩૫ સત્પથિ - ક ખ. ગ. । ૩૬ સર્વત્ર - ખ. । ૩૭ સદા - ખ । ૩૮ નૈવં ભવતિ - ઘ । ૩૯ યુક્તૈર્ભ વતામેવ - ખ, ચૈવ - ઘ. । ૪૦ નાન્યથા - ખ । ૪૧... નહં - ઘ ૪૨ મયાત્ર - ઘ. । ૪૩ પ્રતિજ્ઞા ત - ઘ , પ્રાજ્ઞા - ક. । ૪૪ ન વદામ્યહં - ખ । ૪૫... માત્મના - ક. ખ., સા - ગ,.. ગર્થિના - ઘ. । ૪૬ શરદઃ - ખ ઘ.. । ૪૭ શ્રુતં - ક । ૪૮ તં ખ । ૪૯ મન્યન્ત, - ખ. ઘ । ૫,,,. ત્કર્મણા ક. ખ. ઘ. । ૫૧ દુર્ગતિં - ક. ઘ । ૫૨ સ્વકર્મણો - ખ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
પિતર ઊચુઃ
ત્વદન્યઃ કો વદેદેવં યો ન સ્યાદીશસંમતઃ ।
યુક્તમેતત્તવ વચો ધાર્મિકસ્ય મહાત્મનઃ

યો ન સ્યાદીદૃશઃ પુત્ર૫૩ કથં તં સવદેવપઃ ।
ઇષ્ટૈસ્તુ૫૪ યોજયેત્૫૫ સમ્યગ્ યથા ત્વાં ગોવૃષધ્વજઃ

ત્વં ધાતા ત્વં હિ નો૫૬ બન્ધુસ્ત્વં જનેતા૫૭ મહામતે ।
પિતા ત્વમેવ પુત્રા હિ વયં તવ ન સંશયઃ । ।૨૫। ।
અત્ર તે વર્તયિષ્યામઃ પુરાવૃત્તં મહામતે૫૮।
શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ યદ્ ગીતં તન્નસ્ત્વં૫૯ મન્તુમર્હસિ૬૦

પિતર ઊચુઃ
પુત્રા હિ બ્રહ્મણા સૃષ્ટા દેવા યજત મામિતિ ।
તે યજન્ત૬૧ તદાત્માનં૬૨ તેષાં બ્રહ્મા ચુકોપ હ

ઉવાચ ચેનાન્૬૩ સંરબ્ધો નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ ।
તે શપ્તાઃ૬૪ બ્રહ્મણા સર્વે સમેત્ય ચ૬૫ દિવૌકસઃ

દુઃખશોકસમાયુક્તા દીનાસ્તં૬૬ તુષ્ટુવુસ્તદા૬૭ ।
પ્રસન્નં તં સમાલક્ષ્ય ત ઊચુઃ શિરસા નતાઃ

નષ્ટસંજ્ઞા વયં દેવ તાન્નો૬૮ યચ્છ પુનઃ પ્રભો ।
તત્ ક્ષમસ્વ ચ દેવેશ અજ્ઞાનાદ્યત્ કૃતં હિ નઃ

અથૈવમુક્તો દેવૈ૬૯સ્તૈર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ઉવાચ પ્રણતાન્ દેવાન્ સાનુક્રોશમિદં વચઃ । ।૩૧ ॥
બ્રહ્મોવાચ
પ્રાયશ્ચિત્તં મહાસત્વાશ્ચરધ્વં નિયમેન હ૭૦ ।
વ્યભિચારકૃતં૭૧ સર્વં તતઃ પાપં પ્રહાસ્યથ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૫૩ પુત્રં ક., પુત્રઃ - ઘ । ૫૪... સ્ત્વ - ક ખ. । ૫૫ યોજયત્ - ક ખ. । ૫૬ હિતો - ક. । ૫૭ જનિતા ત્વં ।૧) । ૫૮ મહાત્મને - ઘ । ૫૯ તતસ્ત્વં. - ઘ । ૬૦ સ્મર્તુમર્હસિ - ક, સંસ્મર્તુમર્હસિ - ઘ. । ૬૧ જયન્ત - ક. ખ. । ૬૨ સ્તદાત્માનં - ક । ૬૩ ચૈનં - ક. ખ. । ૬૪ સ્તં તદા દેવં - ક. ઘ. । ૬૫ સર્વ એવ - ક ઘ. । ૬૬ બ્રહ્માણં - ક- ઘ । ૬૭??. સ્સદા - ક. ગ । ૬૮ તન્નો - ક. ખ. ઘ. । ૬૯ દેવ - ખ. । ૭૦ કુરુધ્વં ભો યુષ્માઞ્ચીર્ણે દદામ્યહં - ખ. । ૭૧ કૃતે ચાવકૃતં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દેવા ઊચુઃ
સૈવ સંજ્ઞા ન નો દેવ વિદ્યતે૭૨ સર્વસૃક્ પ્રભો ।
યયા જ્ઞાસ્યામહે તાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ લોકપ । । ૩૩ । ।
બ્રહ્મોવાચ૭૩
સ્વાન્ પુત્રાન્ પરિપૃચ્છધ્વં તતઃ શ્રેયમવાપ્સ્યથ૭૪ ।
પુનઃ સંજ્ઞાં ચ ધર્મજ્ઞા મા કુરુધ્વમતોન્યથા

પિતર ઊચુઃ
તતસ્તે સુરશાર્દૂલાઃ પપ્રચ્છુઃ સ્વાન્ સુતાઁસ્તદા ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ધર્માઁશ્ચ વેદાન્ સાઙ્ગાન્ સવિસ્તરાન્૭૫ । ।૩ ૫। ।
તે ચ તેભ્યસ્તદા પુત્રા આચુખ્યુઃ૭૬ પ્રયતાઃ શુભાઃ ।
યાથાતથ્યેન તત્સર્વં પરમેણ સમાધિના ॥૩ ૬। ।
અથ તે લબ્ધસંજ્ઞાશ્ચ લબ્ધકામાસ્તથૈવ ચ ।
સ્વાન્પુત્રાનભ્યભાષન્ત પ્રીયમાણા મુદા યુતાઃ

દેવા ઊચુઃ
પુત્રા ન યૂયમસ્માકં વયં પુત્રા હિ વઃ સુતાઃ૭૭ ।
યૈર્જ્ઞાનં નષ્ટસંજ્ઞાનાં કૃતમસ્માકમવ્યયમ્ । ।૩૮। ।
તૈરેવમુક્તે તત્રાગાદ્૭૮ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ઉવાચ ચેદં તાન્દેવાન્ સર્વાનેવ મહાયશાઃ ॥૩૯। ।
બ્રહ્મોવાચ
વદન્તિ નાનૃતં દેવાઃ સત્યં દેવેષુ વર્તતે૮૦ ।
સુતાશ્ચોક્તા હિ વઃ સર્વે પિતરો નાનૃતં હિ તત્ । ।8.36.૪૦ ॥
તસ્માત્૮૧ પિતૃત્વં યુષ્માકં૮૨ પુત્રાણાં નિત્યમવ્યયમ્ ।
ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો યૂયં પુત્રાશ્ચ સર્વશઃ । ।૪૧ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૭૨ પ્રપશ્યેત્ ( શ્યત્) - ખ. । ૭૩ પિતામહ - ક. ઘ. । ઇતઃ પરવર્તિ પત્રમેકં ખણ્ડિતમ્ ( નષ્ટં) - ક. પુસ્તકે । ૭૪ યોપ્યવાપ્સ્યથ - ઘ. । ૭૫ વેદાજ્ઞા (ઙ્ગાઁ) શ્ચ સુવિસ્તરાન્ - ઘ । ૭૬ આચક્ષુઃ - ખ. ઘ । ૭૭ પુત્રાણાં નિત્યમવ્યયં - ગ. । ૭૮... ક્તૈ સ્તત્રાગાદ્ - ગ. । ૭૯ પિતામહ - ઘ. । ૮૦ નાનૃતં - ઘ. । ૮૧ અસ્મત્ - ઘ. । ૮૨ પિતૄણાં - ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
નહ્ય૮૩ શિષ્યાય કથ્યન્તે રહસ્યાનિ કથંચન ।
એકાર્થૌ પુત્રશિષ્યૌ ચ તસ્માત્ પુત્રાઃ સ્થ સર્વશઃ ॥૪૨ । ।
તરન્તિ પુત્રૈઃ પિતરઃ પુત્રાઁસ્તાન્ તારયન્તિ ચ ।
તારયિત્વા પિતૃત્વઞ્ચ૮૪ કર્મણા તેન યાન્તિ તે । ।૪૩ । ।
યૂયઞ્ચ તારિતાઃ પુત્રૈરજ્ઞાનાન્નરકાત્તથા૮૫ ।
તસ્માદિમે હિ૮૬ પિતરો યૂયં પુત્રાશ્ચ સર્વશઃ । ।૪૪। ।
પાતિ યસ્માત્ પિતા તસ્માજ્ જનયત્યપિ૮૭ વા પિતા૮૮ ।
પુત્રેષુ ચૈતદુભયં પિતરસ્તેન વો૮૯ મતાઃ । ।૪૫ । ।
તતસ્તે બ્રહ્મ - - - - - - - - - - - ।
- - - । ।૪૬ । ।
- - - - - - - - - - - - - - બલાઃ ।
પિતરસ્તાન્ વરૈરિષ્ટૈશ્છન્દયામાસુર૦યથાઃ । ।૪૭। ।
પિતરશ્ચ તતો વવ્રુરગ્રે યજનમાત્મનઃ ।
યો નોનિષ્ટ્વા યજેદ્દેવાન્૯૦ ન સ તત્ફલમાપ્નુયાત્૯૧ । ।૪૮। ।
એનસા ચાભિસંયુક્તો મહ - - - - - - ।
- - - - - - - । ।૪૯ । ।
... - - ।
યથાગતં તતો જગ્મુર્બ્રહ્મણા સહ સર્વશઃ । । 8.36.૫૦ । ।
પિતર ઊચુઃ
યથા૯૨ વયં ત્વયા પુત્ર નરકાન્નષ્ટચેતસઃ ।
તારિતાશ્ચેતનાવન્તઃ પુનશ્ચ પ્રવરીકૃતાઃ૯૩ । ।૫૧ । ।
પિતા તતો ભવાન્ પૂજ્યો યોનુયાસિ મહા - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - - ॥૫ ૨ । ।
- - - - - - - - - - - - - સત્તમઃ ।
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા પિતૄન્ વચનમબ્રવીત્ । ।૫૩ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮૩ નહિ - ખ. । ૮૪ પિતૄન પુત્રાઃ - ઘ. । ૮૫... રજ્ઞાને નરકાત્તથા - ખ ॥ ૮૬... ત્તેપીહ - ઘ. । ૮૭ જનયઁશ્ચાપિ - ઘ. । ૮૮ તાન્ - ગ. । ૮૯ ચો - ગ., વા (?) । ૯૦ યજન્દેવાન્ - ખ. । ૯૧ તત્ફલમવાપ્નુયાત્ - ખ. । ૯૨ તથા - ખ. । ૯૩ પ્રચરીકૃતાઃ - ખ. ગ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
એવમેતદ્યથોક્તં વો નાનૃતં વો વચઃ શુભમ્ ।
પરસ્પર૯૪ પિતૃત્વં હિ સર્વેષાં સમુદાહૃતમ્ । ।૫૪। ।
વરં ભૂય ઇમં૯૫ મહ્યં પ્રયચ્છત ગણેશ્વરાઃ ।
. . .... . .. .. ।
એતેન પ્રશ્નમિષ્ટં હિ કથિતં દ્વિજસત્તમ (?)

પિતર ઊચુઃ
નાસ્તિ કિંચિદવિદિતં ભવતઃ પ્રવરેશ્વર૯૬ ।
ભવાનસ્મત્પ્રમાણાર્થં વ્યાખ્યાતત્ત્વમિહેચ્છસિ

બ્રૂહિ યદ્વિદિતં નોસ્તિ કથાયિષ્યામ તદ્ધિ તે૯૭ ।
શ્રુતં વાપ્યનુભૂતં ૯૮ વા યથાશક્તિ ૯૯ યથાતથમ્૧૦૦
. .... . . ... . । । । ૫ ૭। ॥
સુકેશ ઉવાચ
ભવન્તો નરકે ઘોરે પરિક્લિષ્ટાઃ સુદારુણે ।
અતઃ શ્રુતિજ્ઞાઃ સર્વેષાં નરકાણામસંશયમ્ । ।૫૮। ।
તેષાં સતત્ત્વં યોગઞ્ચ ૧૦૧ કાલભેદં તથા ક્રમમ્ ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે । ।૫૯ । ।
કિયન્તો૧૦૨ નરકાસ્તે ચ કિં પ્રમાણાઃ કિમાશ્રયાઃ૧૦૩ ।
કિં રૂપા કે ચ યાત્યન્તે૧૦૪ કથં ચૈવ સુદુઃખિતાઃ ॥8.36.૬ ૦ । ।
- - - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - । ।૬૧ ॥
કથં ચ તપ્યતે જન્તુર્વાચ્યતે (?) ચ કથં તથા ।
કિયતા ચૈવ કાલેન નરકાત્ સ વિમુચ્યતે ।
મુક્તશ્ચોત્તિષ્ઠતે કેન કથં સંસરતે૧૦૫ પુનઃ । ।૬ ૨॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૯૪ પરસ્પરં - ઘ. । ૯૫ વરન્તુદત્તં - ખ. । ૯૬ પ્રચરેશ્વર - ગ. । ૯૭ તદ્વિભો - ઘ । ૯૮ વા અનુભૂતં - ખ., યદનુભૂતં વા - ગ. । ૯૯ વૃષ્ટં વાપિ - ખ. । ૧૦૦ યથાબલમ્ - ઘ. । ૧૦૧ ત્વં - ઘ. । ૧૦૨ કીર્ત્યન્તે - ઘ. । ૧૦૩ કિમાશ્રયાત્ - ખ. । ૧૦૪ પાત્યન્તે - ઘ. । ૧૦૫ સન્તરતે - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
એતત્સર્વમશેષેણ વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।
કથયધ્વં મહાપ્રજ્ઞાઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે૧૦૬

તમુપેન્દ્રપિતામહેશ્વરેશપ્રવરેશં વિદિતાર્થતત્ત્વકોશમ્ ।
દુરિતાંકિત - -મુક્તયોગં પ્રતિયોગં ત્વિદમાહુરગ્રયોગમ્ ॥૬૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે સુકેશ૧૦૭ મહાભાગ્યં નામ ષટ્ત્રિંશોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતસ્તે પિતરસ્તસ્ય પ્રતિષ્ઠાં૧ સ્વસુતં પ્રતિ૨ ॥
સુમર્માણમિતિ ખ્યાતં કથયામાસુરવ્યયાઃ

પિતર ઊચુઃ
અયન્તે૩ જનકઃ પુત્ર૪ સુશર્મા લોકવિશ્રુતઃ ।
કથાયિષ્યતિ તત્ત્વેન યત્ત્વયા સમુદાહૃતમ્ । ।૨ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
તતઃ સુશર્મા વિપ્રર્ષે તમામન્ત્ર્ય૫ મહામનાઃ૬ ।
ઉવાચેદં મહાસત્ત્વં૭ સુકેશં ગણસત્તમમ્ । ।૩ । ।
સુશર્મોવાચ
સુકેશ ન વયં સાક્ષાત્ પતિતા નરકાર્ણવે ।
ત્વય્યાલમ્બિતચિત્તાસ્તુ પતિષ્યામસ્ત્વયા વિના । ।૪। ।
કિન્તુ તદ્યાતનાભીતાશ્ચિંતયામસ્ત્વહર્નિશમ્ ।
કીદૃશાસ્તે મહાઘોરા નરકાઃ શ્રુતિદારુણાઃ

તતસ્તે કથયિષ્યામ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્ ।
ગણેશ્વરેશ૮ શૃણુ મે૯ નરકા યે ૧૦ પ્રકીર્તિતાઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૦૬.. સ્તત્સર્વં વિસ્તરેણ તુ - ષ. । ૧૦૭ પિતૃપક્ષે - ઘ. ।
૧ પિતરં - ઘ. । ૨ સુમહાપ્રભં - ઘ. । ૩ અયન્નો - ઘ. । ૫૮ પુત્રઃ - ગ. । ૫ તમોહંતા - ઘ । ૬ મહાબલાઃ - ઘ. । ૭... ત્વ - ઘ. । ૮ ગણેશ્વર ત્વં - ઘ. । ૯ યે - ખ. । ૧૦ મે - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
દુરાસદા મહાદુર્ગાઃ સર્વ૧૧ પ્રાણિભયંકરાઃ ।.
પ્રથમો નરકસ્તત્ર વિશ્રુતો યમલાચલઃ૧૨ । ।૭। ।
દ્વિતીયઃ શાલ્મલો નામ તૃતીયઃ કાલસૂત્રકઃ ।
કુમ્ભીપાકશ્ચતુર્થશ્ચ અસિપત્રવનોપરઃ૧૩

તથા વૈતરણી ષષ્ઠઃ સપ્તમશ્ચાપ્યયોઘનઃ૧૪ ।
અષ્ટમઃ પદ્મ ઇત્યેવ મહાપદ્મસ્તથાપરઃ

રૌરવો દશમશ્ચૈવ મહારૌરવ એવ ચ ।
દ્વાદશશ્ચ તમો નામ તમસ્તમતરસ્તથા૧૫ । ।8.37.૧ ૦ ॥
એતે મહાન્તો નરકા ઉચ્છ્રાયાશ્ચ તથાપરે ।
એકૈકસ્યોચ્છ્રયા હ્યષ્ટૌ નરકાસ્તેપિ કીર્તિતાઃ ॥ ૧૧ । ।
ઉચ્છ્રયેષુ સવિશ્રામા યાતના ભવતીશ્વર૧૬ ।
ઇતરેષુ ત્વવિશ્રામો વિશેષો હ્યેષ૧૭ કીર્તિતઃ । । ૧ ૨॥
તેષાં સતતદુઃખં તુ નૄણાં પાપેન કર્મણા૧૮ ।
ભેદઃ ક્ષયાચ્ચ૧૯ પાપસ્ય ક્રમસ્તેષાં પ્રવક્ષ્યતે૨૦ ॥૧ ૩ । ।
પ્રમાણં તુ ગણેશેહ ન શક્યં૨૧ વક્તુમેકશઃ ।
વિભુત્વાત્ કર્મણસ્તસ્ય ક્ષયાદન્તં પ્રપશ્યતિ૨૨

નરકે પતિતઃ૨૩ સર્વો નાન્તં તસ્ય પ્રપશ્યતિ ।
ક્ષીણપાપાઃ પ્રપશ્યન્તિ યથા તચ્છૃણુ મેવ્યય ॥ ૧ ૫। ।
પતિતો૨૪ નરકે ઘોરે દુષ્કૃતી સ્વેન૨૫ કર્મણા ।
યાત્યમાનો૨૬ તિકરુણં૨૭ દિશમેકાં પ્રપદ્યતે । ।૧ ૬। ।
સ ગત્વા શીઘ્રમધ્વાનં બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
બહૂનન્યા૨૮ નનાસાદ્ય તસ્યાન્તં૨૯ વિનિવર્તતે ॥ ૧૭। ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૧ સર્વે - ઘ. । ૧૨ યમલોચનઃ - ઘ. । ૧૩... સ્તતઃ પરઃ - ઘ. । ૧૪ યમઃ - ઘ. । ૧૫ તતસ્તમપરસ્તમઃ - ઘ., સ્તમોત્તમઃ - ગ. । ૧૬ ત્વરઃ - ગ. । ૧૭ હ્યત્ર - ખ. । ૧૮ તુ પાપકર્મણામ્ - ઘ. । ૧૯ ભેદક્ષયશ્ચ - ખ । ૨૦ પ્રવર્તતે - ઘ. । ૨૧ ન શક્યં - ક. ગ., વૈ શક્યતે - ઘ. । ૨૨ પ્રયસ્યતિ - ગ. । ૨૩... તિતવઃ - ક. ગ. । ૨૪ પાતિતો - ખ, પતતે - ઘ । ૨૫ દુષ્ટતિત્વેન - ઘ. । ૨૬ પાત્યમાનો - ઘ., પાત્યમાનો પિ - ખ. । ૨૭ કરુણાં - ક. । ૨૮... ધ્યા - ક. ગ. । ૨૯ તસ્માત - ગ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
વિનિવૃત્ય તતો ભૂયો યાત્યમાનો વિચેતનઃ ।
અન્યા દિશં૩૦ પુનર્ગત્વા તથૈવ વિનિવર્તતે

એવં સર્વા દિશો૩૧ ગત્વા હ્યન્તમપ્રાપ્ય દુઃખિતઃ ।
યાત્યતે કરુણં તત્ર ન કશ્ચિદિહ વિદ્યતે ॥૧ ૯॥
યાતનાન્તે ત્વકરુણં૩૨ પાપસ્યાન્તે તતઃ પુનઃ ।
પ્રપશ્યતે૩૩ પરિમિતં પરિચ્છિન્નં ચ સર્વશઃ

દ્વારેણ મહતા યુક્તં તતસ્તસ્માદ્વિમુચ્યતે ।
એવં હિ નરકાસ્સર્વે હ્યનન્તાશ્ચાક્ષયાવ્યયાઃ ॥૨ ૧ ॥
ન તેષાં પરિસંખ્યાનં યોજનૈસ્સંવિધીયતે ।
યેન કાલેન તુ પુનર્જન્તુઃ પતતિ૩૪ દુઃખિતઃ । ।૨૨॥
યથા૩૫ ચૈતચ્છૃણુ વિભો કથ્યમાનં મયાનઘ૩૬ ।
કૃત્વા પાપાનિ કર્માણિ ક્ષયાન્તે૩૭ દુષ્ટચેતનઃ૩૮ । ।૨૩ । ।
વ્યાધ્યાધિયુક્તઃ ક્લેશેન ત્યજતિ સ્વાન્તનૂન્ તતઃ ।
યમદૂતૈર્મહાપાશૈર્બદ્ધ્વા દુઃખસમીરિતઃ । ।૨૪। ।
વિષમેણ પથા દેવ નીયતે વિકૃતાકૃતિઃ૩૯ ।
અયોમયૈઃ કણ્ટકૈશ્ચ વિધ્યમાનસ્તતસ્તતઃ

કેશમજ્જાસ્થિપંકૈશ્ચ૪૦ દિહ્યમાન૪૧ સ્સમન્તતઃ ।
વિષમેષુ ચ ગર્તેષુ પ્રપતન્ભિદ્યતે પુનઃ૪૨ ॥ ૨૬ । ।
ક્વચિચ્ચોપલવર્ષેણ મહતા સન્નિકીર્યતે ।
તત્ર ભિન્નશિરોજાનુપાદબાહૂરૂબન્ધનઃ । ।૨૭॥
કૃષ્યતે યમદૂતૈશ્ચ પુનઃ કણ્ટકિભિર્દ્રુમૈઃ૪૩ ।
યાત્યતે૪૪ ભિદ્યતે ચૈવ વલ્લીભિશ્ચા૪૫ વબદ્ધ્યતે૪૬ । ।૨૮। ।
એવં બહુવિધાકારૈર્દુઃખદૈઃ પથિભિઃ પ્રભો ।
નીયમાનો વશઃ૪૭ ક્લેશાન્ પ્રાપ્નોતિ યમસાદનમ્૪૮ । ૨૯॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૦ દિશાં - ક. ગ. । ૩૧ સર્વદિશો - ગ. । ૩૨ તુ કરુણ - ખ. । ૩૩ પ્રપશ્યન્તે - - ક ખ । ૩૪ કાલે પુનઃ જન્તુઃ પથિભિઃ પથિ - ખ. । ૩૫ તથા - ઘ, વૈ - ખ. । ૩૬ પતન્તિ ઘોરેસ્મિન્ તત્ શૃણુહ્યપરં વિભો - ઘ., તયાનઘ - ખ. । ૩૭ ભ્રમન્તે - ઘ. । ૩૮ ચેતસઃ - ખ.,... ચેતસાં - ઘ. । ૩૯... તિ - ક. ગ- । ૪૦ કેશામેધ્યાસ્થિપંકૈશ્ચ - ક. ઘ. । ઠ ૧ દહ્યમાનઃ - ક ખ. ઘ. । ૪૨ પ્રતાપા (પ્રપાતા) વિચેતનઃ - ઘ । ૪૩... ર્વૃતઃ - ઘ. । ૪૪ પાત્યતે - ખ, પાદ્યતે - ઘ. । ૪૫ બલિભિશ્ચા - ઘ. । ૪૬. પિ બધ્યતે. - ઘ. । ૪૭ નીયમના સ વૈ - ઘ., વશં - ક. । ૪૮ મયસાધનં - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
સ તતો યમમપ્રાપ્ય દૂરાદેવ યમાજ્ઞયા।
ચિત્રગુપ્તમુપાગમ્ય શ્રાવ્યતે કર્મ યત્કૃતમ્

સોમોગ્નિર્વરુણો વાયુઃ સૂર્યશ્ચેતિ તદા નરમ્૪૯ ।
સાક્ષિણસ્તત્ર જન્તૂનાં૫૦ બ્રુવતે યત્ કૃતાકૃતમ્૫૧

ઉક્તો વિભાવિતશ્ચૈવ ચિત્રગુપ્તેન ચોષિતઃ।
નરકે પાત્યતે આર્ત્ત૫૨ ઊર્ધ્વપાદો હ્યધઃશિરાઃ૫૩

તોમરૈ૫૪ શ્ચાતિતીક્ષણાગ્રૈશ્શરૈશ્ચાથ પરશ્વધૈઃ।
ભિન્દિપાલૈર્મુદ્ગરૈશ્ચ અતિભિર્દીર્ઘવેધનૈઃ૫૫

પરિઘૈઃ કરપત્રૈશ્ચ વજ્રૈષ્ટંકૈર્હલોપલૈઃ૫૬।
કીલૈશ્ચ મુશલૈશ્ચૈવ ક્ષારપિષ્ટેન ચૈવ હિ

પ્રદીપ્તૈશ્ચાયુધૈર્ઘોરૈરગ્નિવર્ષેણ ચાપ્યુત ।
હન્યમાનો દિવારાત્રં વિનદન્૫૭ કરુણં બહુ

વર્ષાણાં તુ સહસ્રેણ નરકં પ્રાપ્નુતે શુભમ્।
સ તત્ર પતિતો ભૂયો યાત્ય૫૮માનઃ સુદુઃખિતઃ

વર્ષકોટિમવિશ્રાન્તં૫૯ નિરયાન્તં પ્રપદ્યતે।
મહાનરકમુક્તશ્ચ ઉચ્છ્રયાન્તરમાશ્રિતઃ

શીતેન વાયુના સ્પૃષ્ટઃ સુખં૬૦ તત્ર સ વિન્દતિ।
સ તં વિશ્રામમાસાદ્ય વિસ્મૃતો યાતનાં તદા

મુહૂર્ત્તમાહૃતે૬૧ સ્વપ્ને રાક્ષસેનાપકૃષ્યતે।
સ તેન કૃષ્યમાણશ્ચ ભૂયો દુઃખશુચાર્દિતઃ૬૨

કરુણં બહુધાતીવ૬૩ પ્રવિલપ્યાવતિષ્ઠતે૬૪।
તતો ભૂયઃ સમાકૃષ્ય યાતનાયાં સ રાક્ષસઃ

યાતયત્યેવ ૬૫ તં જન્તું સવિશ્રામં૬૬ સચેતસમ્૬૭ ।
તત્ર વર્ષસહસ્રં વૈ યાતિતઃ પુનરેવ સઃ

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૪૯ તદાનનમ્ - ઘ. । ૫૦.. સ્સર્વજન્તૂનાં - ધ. । ૫૧ કર્મ યત્ - ક. ગ. । ૫૨ નિપતત્યાર્ત - ક. ગ., નિપતત્યાશુ - ઘ । ૫૩. ..,ત્યધશિરાઃ - ખ., હ્યધોમુખઃ - ઘ । ૫૪ તૈરેતૈ - ઘ. । ૫૫ ઋષ્ટિભિર્દીર્ઘ- વેધનૈઃ ઘ. ભેદનૈઃ- - ખ ઘ- । ૫૬. જ્વલોપલૈઃ - ક ઘ. । ૫૭ વિલપ ( ન્) - ઘ. । ૫૮ યાપ્ય... - ઘ. । ૫૯ પ્રવિશ્રમ્ય - કઃ ગ,, સ વિશ્રામ્ય - ઘ. । ૬૦ દુઃખં - ક । ૬૧ મુહૂર્તે પ્રગતે - ઘ । ૬૨ દુઃખેન ચાર્દિતઃ ક ખ । ૬૩ ચૈવ - ક । ૬૪ વિપ્રલપ્યાવતિષ્ઠતે - ક. । ૬૫ પાતયત્યેવ? । ૬૬ જન્તુમવિ-શ્રામં? । ૬૭ સચેતનમ્ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
અન્યસ્મિન્નુચ્છ્રયે ઘોરે યાત્યતે૬૮ તાવદેવ હિ ।
એવં સ ઉચ્છ્રયાન્ પ્રાપ્ય અષ્ટૌ પાપેન કર્મણા

સંસારે૬૯ કૃમિકીટાદિજન્તુઃ સંપ્રતિપદ્યતે ।
યે તુ ગચ્છન્તિ તાન્ ઘોરાન્ નરકાન્૭૦ પુરુષાધમાઃ। ।૪૩ ॥
તાનહં સંપ્રવક્ષ્યામિ તવ પુત્ર સમાસતઃ ।
પ્રથમો યો મયા પ્રોક્તો નરકો યમલાચલઃ । ।૪૪। ।
યાત્યન્તે૭૧ તત્ર પુરુષા મહાનિરયગામિનઃ ।
પર્વતૌ દ્વૌ ભહાસત્વસિંહવ્યાઘ્રસમાકુલૌ ॥૪૫। ।
શરભેભસમાકીર્ણૌ૭૨ બહુસર્પસમાકુલૌ૭૩ ।
પક્ષિભિર્વિવિધાકારૈઃ પુરુષૈશ્ચોદ્યતાયુધૈઃ ॥૪૬। ।
વૃક્ષૈરપર્ણ્ણૈસ્સંયુક્તૌ સૂચીભિર્વજ્રકણ્ટકૈઃ ।
તયોરન્તરમેકં વૈ સમં સૂચીભિરાવૃતમ્ । ।૪૭॥
ઊર્ધ્વાભિર્વજ્રતુણ્ડાભિરભેદ્યાભિસ્તથૈવ ચ ।
અન્યતઃ પુરુષૈર્ઘોરૈઃ શસ્ત્રપાણિભિરાવૃતૌ૭૪ । ।૪૮। ।
પ્રાકારેણ ચ લૌહેન૭૫ સમન્તાત્ પરિવારિતૌ ।
આકાશે ચાપિ લૌહેન તૌ જાલેન૭૬ સમાવૃતૌ

યાત્યન્તે તત્ર પુરુષા યે વૈ સ્ત્રિયમનિચ્છતીમ્ ।
આક્રમન્તિ પરક્યાં૭૭ વૈ કન્યાદૂષક એવ ચ । । 8.37.૫૦ । ।
ન્યાસાપહારકશ્ચૈવ તથા માંસાપહારકઃ૭૮ ।
રસાપહારકશ્ચૈવ યશ્ચાપિ પરદૂષકઃ । ।૫૧ । ।
ઇન્દ્રિયગ્રામઘાતી ચ મિથ્યાલિઙ્ગી તથૈવ ચ૭૯ ।
મૃગશ્વાપદહન્તા ચ પૃષ્ઠમાંસાશિનશ્ચ યે । ।૫૨ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૬૮ પાત્યતે - ઘ. । ૬૯ સસાર - ક. ઘ.,.. ર - ખ. ગ. । ૭૦ તં ઘોરં નરકં - ક. ખ. ઘ. । ૭૧ પાત્યન્તે - ઘ. । ૭૨... ણ - ગ. । ૭૩ સમાકુલૈઃ - ગ. । ૭૪.. .રાવૃતૈઃ - ક । ૭૫ લોહેન - ક. ખ. ગ. । ૭૬ તોજલેન - ખ । ૭૭ પરાક્યાં - ક., પારાક્ય - ગ., પરકીયા? ૭૮ માંસાપહારકાઃ ઘ. । ૭૯ મિથ્યાલાપિન એવ ચ - ઘ , મિથ્યાલિઙ્ગ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
વૃથામાંસાશિનો યે ચ હિંસાં૮૦ યે ચ પ્રકુર્વતે ।
એતે નરાધમાઃ પુત્ર ગચ્છન્તિ યમલાચલમ્૮૧ । ।૫ ૩ । ।
યમલેષુ૮૨ ચ જાતેષુ૮૩ યો ન કુર્યાન્નરાધમઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમશુદ્ધાત્મા સ ચ તં પ્રતિપદ્યતે । ।૫૪। ।
સ પ્રસન્નો યથોક્તૈસ્તૈઃ પુરુષૈઃ સમભિદ્રુતઃ ।
આયુધૈશ્છિદ્યમાનશ્ચ૮૪ પર્વતં તં પ્રપદ્યતે૮૫ ॥૫૫। ।
તત્ર વ્યાઘ્રૈશ્ચ૮૬ કુપિતૈઃ શરભૈશ્ચ૮૭ તરક્ષુભિઃ ।
સર્પૈર્વિડાલૈઃ પતગૈરયસ્તુણ્ડૈશ્ચ ભક્ષ્યતે ॥૫૬ । ।
તૈર્ભક્ષ્યમાણો યદિ ચ વૃક્ષં સમધિરોહતિ ।
તત્ર તૈઃ કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ભિદ્યતે૮૮ પક્ષિભિશ્ચ હ । ।૫૭। ।
અથ ચેત્ કન્દરાં તસ્ય ગુહાં વા યાતુમિચ્છતિ ।
તત્રાપિ હ્યગ્નિના દગ્ધો દુઃખાર્ત્તો વિનિવર્તતે । ।૫૮। ।
અથ ચેદન્તરં ઘોરં તયોઃ સંપ્રતિપ્રદ્યતે ।
તત્ર સૂચીભિરુગ્રાભિઃ૮૯ પાદયોર્ભિદ્યતે નરઃ । ।૫૯ ॥
ભિન્નઞ્ચ તં સમાલક્ષ્ય૯૦ હ્યશક્તમપસર્પણે ।
સમાગમમ્યાચલૌ ક્ષિપ્રં પીડયેતામતીવ હિ ॥8.37.૬ ૦ । ।
પીડ્યમાનોચલાભ્યાં સ૯૧ યન્ત્રેણેક્ષુવદાતુરઃ ।
કરુણં ક્રન્દમાનસ્તુ યાતનાં તાં સમશ્નુતે । ।૬ ૧ ॥
ભક્ષિતસ્યાથ ભિન્નસ્ય વિલુપ્તસ્ય ચ પક્ષિભિઃ ।
દગ્ધસ્ય ચ નવં ભૂયઃ શરીરમભિજાયતે । । ૬૨ ॥
એવં સ યાત્યમાનો૯૨ વૈ બહૂનબ્દાન્ સુઃદુખિતઃ ।
દ્વારં લબ્ધ્વા વિનિર્યાત૯૩ ઉચ્છ્રાયેષુ૯૪ નિપાત્યતે । ।૬૩ । ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૮૦ વૃષ - ક. ગ, વિંશ - રવ્ર । ૮૧ યમલોચનં - ઘ. । ૮૨ અપરાધેષુ - ઘ. । ૮૩ યાતેષુ - ઘ. । ૮૪... શ્છિદ્યમાનાશ્ચ - ક. ગ., છિદ્યતેતમં - ખ । ૮૫ સ ચ તં પ્રતિપદ્યતે - ખ. । ૮૬ સિંહૈશ્ચ - ખ. । ૮૭ શાર્દૂલૈસ્સ - .ખ. । ૮૮.?. ર્ભક્ષ્યતે - વ. । ૮૯ સૂચિભિરુગ્રાભિઃ - ગ. । ૯૦ સસાલોક્ય - ઘ । ૧૧ ચ - ક ખ. । ૯૨ પાત્યમાનો - ઘ । ૯૩ વિનિઃસૃત્ય - ક. ખ. ઘ. । ૯૪ ઉચ્છ્રયેષુ - ક. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
યમલાચલમેતમુગ્રવેગં બહુધાપાપસમેત૯૫કર્મયોગમ્ ।
શૃણુયાદ્ય અભીક્ષ્ણશોતિવેગં સ ન યાત્યેવ૯૬ તમુગ્રપાપયોગમ્ । ।૬૪ ॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે નરકવર્ણને યમલાચલકથનં નામ સપ્તત્રિંશોધ્યાયઃ
સુશર્મોવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શાલ્મલીનરકં પુનઃ ।
યાત્યન્તે૧ તત્ર પુરુષાઃ સુભૃશં૨ પાપકર્મિણઃ । ।૧ । ।
શાલ્મલીનાં સહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રવરેશ્વર ।
ઉચ્ચાસ્સર્વાશ્ચ તા ઘોરા બહુયોજનવિસ્તૃતાઃ

મહાશાખા મહાપત્રા મહાકણ્ટકસંયુતાઃ૩ ।
લૌહેન મહતા ચૈવ પ્રાકારેણાભિસંવૃતાઃ । । ૩ । ।
જાલેન મહતા સર્વા૪ ઉપરિષ્ઠાન્ સમાવૃતાઃ ।
પુરુષાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ બહવો રુષિતાનનાઃ । ૪૪॥
વજ્રદણ્ડોપલધરા૫ અસિમુદ્ગરધારિણઃ ।
અન્યૈશ્ચ વિવિધાકારૈરાયુધૈર્વૃતપાણયઃ૬ । । ૫। ।
યાતયન્તિ ભૃશં જન્તૂનવશાસ્તે૮ સુદારુણાઃ૯ ।
છિદ્યમાનાશ્ચ તત્રાપિ રાક્ષસૈઃ ક્રૂરકર્મભિઃ

દિશઃ પ્રપદ્યતે સર્વા વેદનાર્તઃ સુદુઃખિતઃ ।
વ્રજતે યત્ર યત્રાસૌ તત્ર તત્રાભિહન્યતે । ।૭॥
ગર્તેષુ પતિતં ચૈવ રાક્ષસાઃ પ્રાપ્ય સર્વશઃ ।
શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધાકારૈ૧૦ ર્નિકૃન્તન્ત્યતિદારુણાઃ૧૧ । ।૮ ॥
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૯૫ વહુ પાપસ્ય સહેત - ખ. । ૯૬ યાતિ - ક ખ. ગ. ।
૧ પતન્તિ - ઘ. । ૨ સ્વદૃશં - ઘ. । ૩ મહાકંટકિભિર્દ્રુમાઃ - ખ. । ૪ સર્વમુપરિષ્ટાત્ - ઘ. । ૫ ટંકો- પલધારા - ખ ગ. । ૬ ધૃ (ર્ધૂ) તપાણયઃ - ખ. ઘ. । ૭ પાતયન્તિ - ક ખ. ગ, ઘાતયન્તિ - ઘ । ૮ મુખરાસ્તે - ઘ । ૯ સદાવશા. - ઘ. । ૧૦ અન્યૈર્નાનાવિધાકારૈ - ક. । ૧૧ નિકૃત્યન્તેતિદારુણૈઃ - ખ ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
શ્રાવયન્તઃ૧૨ પુરાનેન૧૩ કૃતં પાપં દુરાત્મના૧૪ ।
ભર્ત્સયન્તશ્ચ૧૫ દુર્વૃત્તં પતિતં ક્વચિદેવ હિ૧૬ । । ૯ ॥
તત ઉત્થાય ભિન્નાઙ્ગઃ સોનુબદ્ધશ્ચ રાક્ષસૈઃ ।
સૂચીકણ્ટકસંયુક્તં દેશમન્યં પ્રપદ્યતે ॥8.38.૧ ૦ ॥
તત્ર સૂચીભિરુગ્રાભિઃ કણ્ટકૈશ્ચાયસૈઃ પુનઃ ।
ભિદ્યમાનો નદન્૧૭ દુઃખાન્નિપતત્યતિદુઃખિતઃ ॥ ૧૧ । ।
તત્રાપ્યેનં સમાસાદ્ય વિવિધાયુધપાણયઃ ।
રાક્ષસાભિદ્રવન્ત્યેવ૧૮ વૈરિણો૧૯ વૈરિણં૨૦ યથા । । ૧ ૨॥
તસ્માદુત્થાય૨૧ વેગેન વૃક્ષં યદ્યભિરોહતિ ।
તત્ર૨૨ તૈઃ કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ભિદ્યતે છિદ્યતેપિ ચ૨૩

પત્રૈશ્ચ૨૪ વિવિધાકારૈરયસ્તુણ્ડૈશ્ચ પક્ષિભિઃ ।
હૃતકર્ણાક્ષિનાસોષ્ઠઃ પતિતો ધરણીતલે

તત્ર સૂચીભિરુગ્રાભિઃ સર્વાઙ્ગેષુ વિભિદ્યતે ।
એવં બહુવિધાકારા યાતનાસ્તત્ર દુઃખિતાઃ ॥૧ ૫॥
પ્રાપ્નુવન્તિ દુરાચારા યે તાન્નિગદતઃ૨૫ શૃણુ ।
અગ્નિદો ગરદાતા ચ વિયોનૌ૨૬ યશ્ચ ગચ્છતિ ॥૧ ૬॥
પુંસિ યો વોચ્છૃજેચ્છુક્રં૨૭ વિષદો માંસવિક્રયી ।
સમુદ્રયાયી દુષ્ટાત્મા યશ્ચૈકો મિષ્ટમશ્નુતે૨૮

અતિથિન્નાર્ચયેદ્યશ્ચ૨૯ યશ્ચ મિથ્યાવ્રતી ભવેત્૩૦।
બ્રહ્મોજ્ળ(?)શ્ચ૩૧ વિવાસાશ્ચ યોપઃ પ્રવિશતે દ્વિજઃ૩૩ ॥૧૮। ।
ઘણ્ટિકો ગ્રામયાજી ચ શૂદ્રાધ્યાપક એવ ચ૩૪ ।
તથા વાર્ધુષિકો લુબ્ધો૩૫ બ્રહ્મણશ્ચૈવ વિક્રયી૩૬

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૨ શ્રાવયન્તે - ખ. । ૧૩ પુરાણાનિ - ઘ । ૧૪ મહાબલાઃ - ક. ગ. ઘ. । ૧૫.. ન્ત્યેવ - ખ । ૧૬ કેચિદેવ હિ - ક. । ૧૭ રુદન્ - ઘ. । ૧૮... ભિભવન્ત્યેવં - ઘ. । ૧૯ વૈરિણં - ઘ. । ૨૦ વૈરિણો - ઘ. । ૨૧ અસ્માદુત્યાય - ખ. ઘ. । ૨૨ અત્ર - ખ. । ૨૩ વા - ખ. । ૨૪ યન્ત્રૈશ્ચ ક. ખ । ૨૫ તાન્મે નિગદતઃ - ગ.,.. .મેતાન્નિગદિતાન્ - ઘ. । ૨૬ અયોનૌ - ક- ઘ. । ૨૭ વિન્યસે.. - ક. ઘ., ચ્છૃજતે શુક્રં - ક, ગર્ભં - ઘ. । ૨૮ મૃષ્ટમશ્નુતે - ક. । ૨૯ અતિથીન્નાર્ચયેદ્યશ્ચ - ઘ., યસ્તુ - ખ. ઘ. । ૩૦ મિથ્યાચરતિ યો વ્રતી ઽ તં) - ખ., મિથ્યાપ્રવી (બ્રુવો) - ક. । ૩૧ બ્રહ્મહા - ઘ. । ૩૨ વિવસ્ત્રશ્ચ - ખ. । ૩૩ નરઃ - ખ । ૩૪ દેવદ્રવ્યાપ્રહારકઃ - ઘ. । ૩૫.. કાન્નાધ્વા - ઘ. । ૩૬ વિક્રેતા ચૈવ બ્રહ્મણઃ -.. .વિક્રેતા બ્રહ્મણસ્તુ- યઃ ઘ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
એતે ગચ્છન્તિ દુર્વૃત્તાઃ કૂટશાલ્મલિસંજ્ઞકમ્૩૭ ।
કોટીદ્વયેન તૂત્તીર્ણા૩૮ વર્ષાણાં વૈ પુનશ્ચ૩૯ તે

ઉચ્છ્રયે૪૦ પાતિતાઃ૪૧ સ્તોકં કાલં વિશ્રામ્ય વૈ પુનઃ ।
પાત્યન્તે નરકે તસ્મિન્ યાવત્ ક્ષીણં તદેનસમ્ ।
એષૈવ વિધિરન્યેષાં નરકાણાં મુને સ્મૃતઃ૪૨ । ।૨ ૧ । ।
ય ઇમં૪૩ ભૃશદુઃખિતોપલમ્ભં૪૪ સુકૃતીનામતિદુર્ગમાચલમ્ ।
શૃણુયાત્ પ્રયતઃ કુતૂહલાત્મા ન સ ગચ્છેન્નિરયં હિ શાલ્મલમ્૪૫

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે નરકવર્ણને કૂટશાલ્મલિકથનં નામ અષ્ટત્રિંશોધ્યાયઃ
સુશર્મોવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ૧ નરકં કાલસૂત્રકમ્ ।
સમન્તાન્મહતોચ્ચેન પ્રાકારેણ સુસંવૃતમ્ ॥ ૧ । ।
લોહજાલેન ચ તથા આકાશેપ્યભિસંવૃતઃ ।
યથૈકશ્ચ તથા સર્વે નરકા અભિસંવૃતાઃ

સોચ્છ્રયાશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા ન વક્ષ્યે તાનહં૪ પુનઃ ।
લોકદ્રુહો૫ જનાસ્તત્ર યાત્યન્તે૬ પુરુષાધમાઃ । ।૩ । ।
યે હરન્તિ સ્ત્રિયં૭ વાપિવિક્રેતા૮ યસ્તથા૯ ગવામ્ ।
ધર્મસ્ય ચાત્મનશ્ચૈવ બ્રાહ્મણાનાં ચ નિન્દકઃ । ।૪। ।
છદ્મના યશ્ચ શાસ્ત્રાણિ૧૦ ગુરુભ્યોપહ્નવેત્૧૧ પુનઃ ।
ગુરું નિન્દતિ યશ્ચાપિ ૧૨ વિતર માતરં તથા

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૩૭.. સંજ્ઞકે - ખ. । ૩૮... દ્વયં તુ સંયાત્ય - ખ, દ્વયં તુ તત્તીર્ણા - ઘ । ૩૯ પુરં ચ - ખ. । ૪૦ ઉત્થાય - ઘ. । ૪૧ પતિતાઃ - ઘ. । ૪૨... ણામુપસ્મૃતઃ - ઘ । ૪૩ ઇદં - ખ. । ૪૪.. .પલભ્યં - ઘ । ૪૫ સાંપ્રતં - ઘ., શાલ્મલિમ્ - ખ ।
૧ અતઃ પરસ્તૃતીયસ્તુ - ક., તૃતીયન્તુ - ખ. । ૨ નરકઃ કાલસૂત્રકઃ - ક । ૩ સુસંવૃતઃ - ક. । ૪ તદહં - ક. । ૫ શોકદ્રોહં - ક. ખ., શોકદ્રોહકરા - ઘ. । ૬ પાત્યન્તે - ઘ. । ૭ શ્રિય - ઘ. । ૮ વાજિવિક્રેતા - ખ, ચાશ્વં - ઘ. । ૯ વિક્રેતારસ્તથા - ઘ. । ૧૦ દત્ત્વા ચૈવ મહદ્દ્રવ્યં - ઘ. । ૧૧ શિક્ષા નિહ્નવેત્ - ખ. । ૧૨ યો ગુરું નિન્દતે ચાપિ - ક., શાસ્ત્રં ગૃહ્ય ગુરું નિન્દેત્ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
શ્વશુરં ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં૧૩ તથા ચાન્યાન્ ગરીયસઃ ।
આક્રોશયતિ૧૪ યસ્તાન્વૈ તથા ચાપ્યવમન્યતે । ।૬ । ।
આશ્રમાણાં તથા ભેત્તા રહસ્યાનાં ચ સર્વશઃ ।
અદત્તં યઃ સમાદદ્યાત્ સ ગચ્છેદ્ દ્વિજ તત્ર વૈ૧૫ । ।૭। ।
તે તત્ર પતિતા ઘોરે નરકે પાપચેતસઃ ।
તિસ્રઃ કોટીસ્તુ સંપૂર્ણા વર્ષાણાન્તુ નરાધમાઃ ।
યાત્યન્તે મૃત્યુવચનાત્૧૬ ક્રન્દમાના વિચેતસઃ

કાલસૂત્રેણ મહતા મિત્વા મિત્વા તુ દુષ્કતમ્ ।
છિન્દન્ત્યઙ્ગાનિ જન્તૂનાં કુણ્ઠાગ્રૈરાયુધૈર્ભૃશમ્ । ।૯॥
કિંકરૈસ્તૈરવિશ્રાન્તં૧૭ દિવારાત્રમતન્દ્રિતૈઃ૧૮ ।
પૂર્ણે કાલે૧૯ તતો જંતુરુચ્છ્રયાન્૨૦ પ્રતિપદ્યતે । ।8.39.૧ ૦। ।
વિશ્રામ્ય સ તદા જન્તુઃ પાત્યતે૨૧ નરકે પુનઃ ।
યાવદસ્ય કૃતં પાપં ક્ષીણં સર્વમશેષતઃ । ।૧ ૧ ॥
ય ઇમં બહુપાપકર્તૃસૂત્રં શૃણુયાદ્ દુષ્કરલોકકર્મસૂત્રમ્ ।
ન સ યાતિ૨૨ તદુગ્રદુઃખસૂત્રં નરકં તદ્ યમલોકકાલસૂત્રમ્ । ।૧ ૨॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે નરકવર્ણને કાલસૂત્રં નામ ઊનચત્વારિંશત્તમોધ્યાયઃ
સુશર્મોવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કુમ્ભીપાકં મહાભયમ્ ।
શ્રોતૄણામપિ તત્કાલં૧ ભયદં હ્યકૃતાત્મનામ્ । ।૧ । ।
આયસ્યસ્તત્ર બ્રહ્મણશ્ચ અઞ્જનાચલસન્નિભાઃ ।
કુમ્ભ્યસ્તૈલેન૨ સંપૂર્ણા વહ્નિવર્ણાઃ૩ સુદુઃસહાઃ । ।૨ । ।
દુષ્કૃતીન્૪ તાસુ તપ્તાસુ૫ બદ્ધ્વા બદ્ધ્વા મહાબલાઃ૬ ।
ક્ષિપન્તિ૭ રાક્ષસા ઘોરાઃ૮ ક્રન્દમાનાઃ સુભૈરવમ્

- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
૧૩ શ્રેષ્ઠં - ઘ. । ૧૪ આકોશ... - ક. । ૧૫ કાલસૂત્રકમ્ - ખ. । ૧૬ મૃત્યુવદનાત્ - ખ. । ૧૭... રવિશ્રાન્તૈ - ખ. । ૧૮ રાત્રાવતન્દ્રિતાઃ - ખ,... તં - ક. । ૧૯ ગતે કાલે - ઘ. । ૨૦... રાશ્રયં - ઘ. । ૨૧ જન્તુર્જાયતે - ઘ. । ૨૨ ગચ્છતિ - ખ. ।
૧ યં શ્રુત્વા - ખ. । ૨ કુમ્ભાસ્તૈલસ્ય - ક. । ૩ વહ્નિતપ્તાઃ - ખ. । ૪ દુષ્કૃતીનાં - ક. । ૫ સુતપ્તાશ્ચ - ક., ૬ ભયાવહાઃ - ક., મહાબલૈઃ - ખ. । ૭ ક્ષિપ્યન્તે - ખ. । ૮ રાક્ષસૈર્ઘોરૈઃ - ખ. ।
- - - -- - -- - ---- - -- -- -- - -- - --
વર્ષકોટીશ્ચતસ્રશ્ચ૯ પચ્યન્તે તત્ર જન્તવઃ ।
યે તાનિમાન્નિબોધ ત્વમુચ્યમાનાન્મયા વિભો

ઇષ્ટકાપાકકારી૧૦ ચ કુમ્ભપાકકરસ્તથા૧૧ ।
તૌ વિનાશયતે યશ્ચ અગ્નિદો યો૧૨ ગૃહેષુ ચ ॥ ૫। ।
વને ખલેથ ગોષ્ઠે વા અન્નપાનવિનાશકઃ ।
ભોજને વિઘ્નકારી ચ યજ્ઞહા યજ્ઞદાહકઃ । । ૬। ।
કૂટકર્મકરો યશ્ચ કૂટસાક્ષી તથૈવ ચ ।
મિથ્યાગ્નિચયની ચૈવ મિથ્યાગ્ન્યાહરણી તથા । ।૭। ।
મિથ્યાપાકપ્રદાતા ચ વેદાનાં યશ્ચ દૂષકઃ ।
હર્તોપકરણાનાં ચ શિલ્પિનાં યો નરાધમઃ । ।૮। ।
એવં તે યાતિતાસ્તત્ર વિશ્રામં પુનરુચ્છ્રયે ।
સંપ્રાપ્ય નરકે ભૂયો નિપતન્તિ ક્ષયાન્તિકમ્ ॥૯। ।
ય ઇમં બહુદુષ્કૃતાન્તપાકં શૃણુયાદ્વા મનુજો હિ કર્મપાકમ્ ।
ન સ ગચ્છતિ તં દુરાત્મ૧૩ પાક૧૪ નરકં સાધનદુઃખકુમ્ભિપાકમ્૧૫ ॥8.40.૧ ૦॥
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે નરકવર્ણને કુમ્ભીપાકો નામ ચત્વારિંશોધ્યાયઃ