स्कन्द पुराण · अध्याय 8.3

अध्यायाः २१ -

सनत्कुमार उवाच
निर्गतोथ ततो नन्दी जगाम सरितां वराम्

भुवनामिति विख्यातां सर्वलोकहितावहाम्

तां प्रविश्य ततो धीमानेकाग्रो द्युतिमाँस्थितः ।
स जजाप ततो रुद्रं मृत्योर्भीतः समाहितः ।

जपता तेन तत्रैव तत्परेण तदाशिषा ।
कोटिरेका यदा जप्ता तदा देवस्तुतोष ह ।

सनत्कुमार उवाच
सोवतीर्य ततो भूयः प्रयतात्मा तथैव च ।
जजाप कोटिमन्यां तु रुद्रमेवानुचिन्तयन्

५१ अद्यस्य
-
घ । ५२ जगत
-
घ
.
। ५३ भावयित
-
घ
.
। ५४ तदेवं
-
घ
.
। ५५ क्रिया
-
घ
.
। ५६ कृत्वा
-
घ
.,
। धृत्वा
?

.. .
नन्द्य
-
घ । ५८ स प्रभस्ते
-
घ
.
। ५९ समदृक्षु
-
घ ।
१ वरम्
-
ष
.

द्वितीयायां ततः कोट्यां संवृतायां२ वृषध्वजः ।
अभ्याजगाम तं चैव वरदोस्मीत्यभाषत

स प्राह भगवन् कोटिं तृतीयामधिकामहम् ।
जप्तुमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादात्त्वहं विभो

एवमस्त्विति भूयोपि भगवान् प्रत्युवाच ह ।
-
-
जगाम स्वं वेश्म देव्या सह महामतिः

ततस्तृतीयां रुद्राणां कोटिमन्यां जजाप ह ।
युगान्तादित्यसंकाशः ततः समभवद् द्विजः ।

तस्य कोटित्रये व्यास समाप्ते ज्वलनत्विषः ।
सोमः सह गणैर्देवस्तं३ देशमुपचक्रमे

स तं करेण संगृह्य तद्वृत्तसलिलाच्च ह ।
संसृज४न्नग्रहस्तेन नन्दिनं कालहाब्रवीत् ॥
8.21.

देवदेव उवाच
शैलादे वरदोहं ते तपसानेन तोषितः ।
साधु जप्तं त्वया धीमन् ब्रूहि यत्ते५ मनोगतम्

शैलादिरुवाच
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयोपि तव तेजसा ।
वरमेतं वृणे देव यदि तुष्टोसि मे विभो

भगवानुवाच
शैलादे
- - - -

-
तव तुष्टोस्मि साम्बिकः ।
यं त्वद्य वृणुषे कामं सर्वं तं प्रददामि ते

ब्रह्मत्वमथ७ विष्णुत्वमिन्द्रत्वमथवान्यताम्

आदित्यो भव रुद्रौ वा ब्रूहि किं करवाणि ते

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेन शिरसा पादयोर्नतः ।
तुष्टाव पुरकामांगक्रतुपर्वतनाशनम

२ संस्मृता
-
घ
,
समाप्ता
?

र्व्यासं देवस्तं वस
-
घ
.,
स्तमुप
?
। ४ संमृज
?
। ५ या
(
जा
?)
तु
-
घ
.

कर्मणानेन
?,
कर्मणनेन शैलादे
?

मघ
(
अ
. ) -
घ
.
। ८ नृतां
-
घ
.

नमो देवाधिदेवाय९ महादेवाय वै नमः ।
नमः कामांगनाशाय नीलकंठाय वै नमः ॥१ ६। ।
नमस्तुषितनाशाय त्रैलोक्यदमनाय च ।
नमः कालाग्रदण्डाय उग्रदण्डाय वै नमः । । १ ७। ।
सर्वतः पाणिपादाय सर्वतोक्षिमुखाय१० च ।
सर्वतः प्रभवे चैव११ सर्वमावृत्य तिष्ठते१२ ॥ १८। ।
नमस्ते रुक्मवर्णाय तथैवातीन्द्रियाय च ।
नमः कनकलिंगाय सर्वलिंगाय वै नमः ॥ १ ९। ।
नमश्चन्द्रार्कवर्णाय योगेशायाजिताय च ।
पिनाकपाणये चैव शूलमुद्गरपाणये ॥
8.21.

निषङ्गिणे१३ खड्गिने च१४ परश्वधधराय च ।
रथिने चर्मिणे चैव महेशाय च वै नमः । । २१ । ।
नमस्त्रिशूलहस्ताय उग्रदण्डधराय च ।
नमो गणाधिपतये रुद्राणां पतये नमः । । २ २। ।
नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः ।
आदित्यानां

पतये वसूनां पतये नमः । ।२३ । ।
नमः पृथिव्याः पतये आकाशपतये नमः ।
नमः स्वर्लोकपतये उमायाः पतये नमः ॥२४। ।
नमो योगाधिगम्याय सर्वयोगप्रदाय च ।
ध्यानिनां ध्यायमानाय
(?)
ध्यानिभिः संस्तुताय च

मृत्यवे कालदण्डाय यमाय च महात्मने ।
देवाधिपतये चैव दिव्यसंहननाय च

यज्ञाय वसुदानाय स्वर्गदाय जयाय च ।
सवित्रे सर्वदेवानां धर्मायानेकरूपिणे । ।२७। ।
अमृताय वरेण्याय सर्वदेवस्तुताय च ।
ब्रह्मणश्च शिरोहर्त्रे१६ यज्ञस्य च महात्मनः । ।८।

.
तिदेवाय
-
घ
.

सुखाय
-
घ
.
। ११ प्रसवित्रे च
?

स्यानवे घ
,
स्थास्नवे।
.
१३ वङ्गिने
-
घ
.
। १४ चैव
-
घ
.

आदित्यानष्ट
...
घ
,
। आदित्यपतये
चाष्ट
?
। १६ हंत्रे
-
घ
.

त्रिपुरघ्नाय चोग्राय सर्वाशुभहराय च ।
उमादेहार्धरूपाय ललाटनयनाय च

महिषान्धकभर्त्रे च द्रष्ट्रे१७ च परमेष्ठिने ।
ब्रह्मणे गुरवे चैव ब्रह्मणे जनकाय च । ।
8.21.

० । ।
कुमारगुरवे चैव कुमारवरदाय च ।
हलिने मुशलघ्नाय महाहासाय वै नमः

मृत्युपाशाग्रहस्ताय तक्षकब्रह्मसूत्रिणे ।
सविद्युद्घनवाताय तथैव वृषयायिने । ।३ २ । ।
हिमवद्विन्ध्यवासाय मेरोः पृष्ठनिवासिने ।
कैलासवासिने चैव धनेश्वरसखाय च ॥३ ३ । ।
विष्णुदेहार्धदत्ताय तस्यैव वरदाय च ।
सर्वभूता१८ धियज्ञाय सर्वभूतानुकम्पिने

अन्तर्भूतादिभूताय प्राणिनां जीवदाय च ।
नमस्ते मन्यमानाय अभिमानाय चैव हि ॥३ ५। ।
बुध्यमानाय१९ बोध्याय२० द्रष्ट्रे२१ वै चक्षुषे नमः ।
नमस्ते स्पर्शयित्रे च तथैव रसनाय च । ।३ ६ । ।
नमो घ्राणाय घ्रात्रे च श्रोत्रे श्रोत्राय चैव हि ।
हस्तिने चैव हस्ताय तथा पादाय पादिने ॥३७। ।
नमोस्त्वानन्दकर्त्रे च आनन्दाय च ते नमः ।
वाचेथ वाग्मिने चैव तन्मात्राय महात्मने ॥३८। ।
सूक्ष्माय चैव स्थूलाय सत्वाय रजसे नमः ।
नमश्च तपसे नित्यं क्षेत्रज्ञाया२२जिताय च । । ३ ९। ।
विष्णवे लोककर्त्रे च प्रजानां पतये नमः ।
नमः सप्तर्षये चैव तप्यमानाय तापिने ॥
8.21.

१७ दृष्टे
-
घ
.
। १८ सर्वभूताय
-
घ
.

?
तृद्वमानाय
-
घ
.
। २० बुद्ध्याय
-
घ
.
। २१ दुष्टो
-
घ
.
। २२ क्षेत्रज्ञाय
-
घ
.

ब्रह्मण्याय२३ च
- - -
२ ४ तथा दुर्वाससे नमः ।
शिल्पिने शिल्पनाथाय विदुषे विश्वकर्मणे

अत्रये भृगवे चैव वसिष्ठाय नमोस्तु ते ।
भूताय भूतनाथाय
- - -
२५ पतये नमः

तिष्ठते द्रवते चैव गायते नृत्यतेपि च ।
अवश्यायाप्यवध्याय अजरायामराय च

अक्षयायाप्ययायैव तथाप्रतिहताय च ।
अनावेश्याय सर्वेषां दृश्यादृश्य२६ स्वरूपिणे

सूक्ष्मेभ्यश्चातिसूक्ष्माय सर्वेशाय महात्मने ।
नमस्ते भगवन् व्यक्ष नमस्ते भगवन् शिव

नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते लोकभावन ।
न मे देवाधिपत्येन ब्रह्मत्वेनापि वा पुनः

न विष्णुत्वेन देवेश न इन्द्रत्वेन भूतप ।
इच्छाम्यहं तवेशान गणत्वं नित्यमव्ययम् ॥४७। ।
नित्यं२७ त्वां सगणं साम्बं प्रसन्नं सपरिच्छदम् ।
द्रष्टुमिच्छामि देवेश एष मे दीयतां वरः

दत्त्वा गतिं पुरा देव त्वं वैरावर्त्तनं पुनः
(?)
।
शरणं त्वञ्च२८ मे नाथ नान्यं पश्यामि कर्हिचित्

त्वया त्यक्तस्य चैवाशु विनाशो२९ नात्र संशयः ।
अन्यां गतिं न पश्यामि योस्यान्यं तेन्तकं३० शुभम् ॥
8.21.

अनुरक्तं च भक्तं च त्वत्परं त्वदुपाश्रयम् ।
प्रतीच्छ मां सदा देव एष मे दीयतां वरः

सनत्कुमार उवाच
य इदं प्रातरुत्थाय पठेदविमना३१ नरः ।
स देहभेदमासाद्य नन्दीश्वरसमो भवेत् ॥५२। ।
२३ ब्रह्मणा
-
घ
.
। २४ तक्राय
(
भक्ताय
?
तर्काय
?) -
घ
.

...
स्वांत
-
घ
.

दृश्यदृश्याय
-
घ
.
। २७ तेन
-
घ
.
। २८ त्वं च
-
घ
.

..
शं
-
घ
,
वि । शान्
?

यास्याम्यन्तिकं
-
घ
,
। ३१ लं
-
घ
.

यश्चेमं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा द्विजातिषु ।
सोश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते

श्रुत्वा सकृदपि३२ र्ह्येतं स्तवं पापप्रणाशनम् ।
यत्र तत्र मृतो३३ व्यास न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥५४। ।
योधीत्य नित्यं स्तवमेतमग्र्यं३४ देवं सदाभ्यर्चयते यतात्मा ।
किं तस्य यज्ञैर्विविधैश्च दानैस्तीर्थैः सुतप्तैश्च तथा तपोभिः ।

इति स्कन्दपुराणे एकविंशो३५ ऽध्यायः
सनत्कुमार उवाच
ततस्तु देवदेवेशो भक्त्या परमया युतम् ।
अश्रुपूर्णेक्षणं दीनं पादयोः शिरसा नतम्

कराभ्यां सुसुखाभ्यां तं१ संगृह्य२ परमात्तिहा ।
उत्थाप्य नयने सोम अश्रुपूर्णे३ ममार्ज ह४

उवाच५ चैनं६ तुष्टात्मा वचसाप्याययन्निव ।
निरीक्ष्य गणपान् सर्वान् देव्या सह तदा७ प्रभुः

देवदेव उवाच
जाने भक्तिं तव मयि जाने चार्त्तिं तवा८नघ ।
तस्य सर्वस्य शैलादे उदर्क सन्निशामय ॥४। ।
अमरो जरया त्यक्तो नित्यं दुःखविवर्जितः ।
अक्षयश्चाव्ययश्चैव९ सपिता ससुहृज्जनः१०

ममेष्टो गणपश्चैव मद्वीर्यो मत्पराक्रमः ।
इष्टो मम सदा चैव मम पार्श्वगतस्सदा ।

३२ शिवस्य दयितं
-
घ
.
। ३३ पठतो मानसे
-
घ
.
। ३४ दग्यं
... -
क

..
शति
(
त
)
मो
-
क
. (
घ
)
। १ तु
-
क
.

संपूज्य
-
घ
.

...
र्णो
-
क
.
। ४ सः
(
तम्
?) -
क
.,
ह्यमार्जत । ५ उत्थाय
-
क
.
। ६ चेदं
-
घ
.
। ७ तया
-
घ
.
। ८ तथा
-
क । ९ श्चैव मद्वीर्यो
-
घ
.

.
मत्तुल्यो
मत्पराक्रमः
-
घ
.

मद्रूपश्चैव भविता महायोगबलान्वितः ।
ऋद्धिमच्चैव ते द्वीपं क्षीरोदममृताकरम् ॥७। ।
संवासं च११ प्रयच्छामि तत्र रंस्यसि१२ सर्वदा ।
कुशेशयमयीं मालामवमुच्यात्मनस्ततः ।

आबबन्ध महातेजा नन्दिने दिव्यरूपिणीम् ।
स तया मालया नन्दी बभौ कण्ठावसक्तया ।

त्र्यक्षो दशभुजः श्रीमान् द्वितीय इव शङ्करः ।
ततो हस्ते१३ समादाय हस्तेन भगवान् हरः ॥
8.22.
१० । ।
उवाच ब्रूहि किं१४ तेद्य ददानि१५ वरमुत्तमम् ।
आश्रमश्चायमत्यर्थ तपसा तव भावितः

जप्येश्वर इति ख्यातो मम गुह्यो भविष्यति ।
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं दिव्यं देवगणैर्वृतम्

सिद्धचारणसंकीर्णमप्सरोगणसेवितम् ।
सिद्धिक्षेत्रं१६ परं गुह्यं भविष्यति न संशयः ॥ १३ । ।
कर्मणा मनसा वाचा यत्किञ्चित् कुरुते नरः ।
शुभं वाप्यशुभं वात्र१७ सर्वं भवितृ१८ तच्छुभम् ।

जप्यमानः स१९ तुल्यो२० वै रुद्राणां तु२१ भविष्यति ।
यत्र तत्र मृता मर्त्या यास्यन्ति त्वत्२२ सलोकताम् । ।१ ५। ।
ततो जटाप्लुतं वारि२३ गृहीत्वा हारनिर्मलम् ।
उक्त्वा२४ नदी भवस्वेति विससर्ज महातपाः ॥१

सा ततो दिव्यतोया च२५ पुण्या मणिजला शुभा ।
हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता ।

पद्मोत्पलवनोपेता२६ प्रार्वतत महानदी ।
स्त्रीरूपधारिणी चैव प्राञ्जलिः शिरसानता । ।१ ८। ।
११ सं
-
घ
.
। १२ वत्स्यसि
-
घ
.
। १३ तत एनं
-
ध
.
। १४ कं
.?

.. .
मि
-
ध
.
। १६ सिद्धक्षेत्रं
-
ध
.
। १७ वापि
-
घ
.
। १८ भवति
-
घ
.
।
१९ तप्यमानस्य
-
घ
.
। २० तुल्यं
-
क
.
घ
.
। २१ तद्
-
क
.,
च
-
घ
.
। २२ तव
-
क
,
देव
-
घ
.
। २३ जटाम्बू स्वकरे
?
। २४ शुद्धा
-
घ
.
।
२५ तु
-
घ
,
। २६ दलोपेता
-
घ

पद्मोत्लदलाभाक्षी२७ तदा देवमुपस्थिता ।
तामुवाच ततो देवो२८ नदीं स्वय२९मुपस्थिताम् ।

यस्माज्जटोदकाद् देवि प्रवृत्ता त्वं शुभानने

तस्माज्जटोदा नाम्ना३१ त्वं भविष्यसि सरिद्वरा । ।
8.22.

। ।
त्वयि स्नानं तु यः कुर्याच्छुच्चिः प्रयतमानसः ।
सोश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते । । २१ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततो देव्या
- - - -
नन्दीश्वरमतिप्रभम् ।
पुत्रस्तेयमिति प्रोच्य पादयोस्तं व्यनामयत् ।

सा तमाघ्राय

शिरसि पाणिभ्यां परिमार्जती ।
पुत्रप्रेम्णाभ्यषिञ्चत्तं स्रोतोभिः स्तनजै

-
स्त्रिभिः

पयसा शंखगौरेण देवी देवं निरीक्षती ।
तानि स्रोतांसि३४ त्रीण्यस्याः स्रुतान्योधवती नदी ।

नदीं त्रिस्रोतसीं३५ पुण्यां ततस्ता३६मवदद्धरः ।
त्रिस्रोतसां नदीं दृष्ट्वा वृष परमहर्षितः । ।२५। ।
ननर्द नादात्

तस्माच्च सरिदन्या ततोभवत् ।
यस्माद् वृषभनादेन प्रवृत्ता सा महानदी ।

तस्माड् ढित्किरिकान्तां३९ वै उवाच वृषभध्वजः ।
जाम्बूनदमयं चित्रं स्वं देवः परमाद्भुतम् । ।२७। ।
मुकुटञ्चाबबन्धास्य कुण्डले चामृतोद्भवे ।
तं तथाभ्यर्चितं व्योम्नि दृष्टवा मेघः प्रभाकरः । ।२८ । ।
देवोपवाह्यः सिषिवे सनादः सतडिद्गुणः ।
तस्याभिषिक्तस्य४० तदा प्रवृत्ते स्रोतसी भृशम्४१ । ।२९। ।
२७ भासा
?,
महा
-
घ
.
। २८ देवी
-
क । २९ नंदीश्वर
-
घ । ३० भूतले
-
घ । ३१ देवी तस्मा
-
ज्जटा नाम्ना
-
घ
.
। ३२ प्य
-
क
.
। ३३ तनुजै
-
घ । ३४ स्रोतांसि
-
क

सां
-
घ
.
। ३६ तत्रस्था
-
घ
.
। ३७ मवहद्धरः
-
क
.,
मगमद्वरः
-
घ
,..
रा
-
क

नादं
-
घ
,
नादा
(
न्
)
-
क । ३९ दिकारिकां तां
-
घ
.
। ४० भिषक्तस्य
-
घ
.
। ४१ स्रोतसां नदीम्
-
घ

यस्माच्च कुण्डलात् स्वर्णात्४२ नद्येका संप्रवर्तत

स्वर्णोदकेति नाम्ना तां महादेवोभ्यभाषत । ।
8.22.
३० । ।
जम्बूनदमया४४ द्यस्माद् द्वितीया मुकुटा४५ च्छुभात्

प्रावर्तत नदी पुण्या प्राह४७ जाम्बूनदीति४८ ताम्४९ ॥३

एतत्पञ्चनदं नाम् जप्येश्वरसमीपगम् ।
व्याख्यातं फलमेतासां५० जटोदया५१ महात्मना ॥३ २ । ।
तच्च५२ पञ्चनदं दिव्यं देवं जप्येश्वरं च तम् ।
त्रिरात्रोपोषितो गत्वा स्नात्वाभ्यर्च्य च५३ शूलिनम् । ।३

ब्राह्मणाँस्तर्पयित्वा च यत्र तत्र मृतो नरः ।
नन्दीश्वरस्यानुचरः क्षीरोदनिलयो भवेत्

यस्तु जप्येश्वरे प्राणान्५४ परित्यजति५५ दुस्त्यजान् ।
नियमेनान्यथा वापि स मे गणपतिर्भवेत् ।

नन्दीश्वरसमो नित्यं शाश्वतो ह्य५६ क्षयोव्ययः ।
मम पार्श्वेप्यनुचरः प्रियः सन्मत एव च५७ । ।३

जप्येश्वरं पंचनदं च तद्वै यो मानवोभ्येत्य जहाति देहम् ।
स मे सदा स्याद् गणपो वरिष्ठस्त्वष्ट्रा समः

कान्तवपुश्च५९ नित्यम्६० ॥३७। ।
इति स्कन्दपुराणे द्वाविंशोध्यायः

४२ यस्मात् सुवर्णान्निः सृत्य
-
क
-,
तकुण्डलादेको
-
घ
.
। ४३ यतः साक्षात्प्रवर्तित॥
-
घ । ४४ जाम्बूनदमयाद् घ
?
। ४५ न्मु
..
-
क
,
त त् मू
.?.. -
घ
.
। ४६ भा
(
त्
) -
क । ४७ ऊचुः
-
क
.
।
४८ जम्बू
... -
क
.
। ४९ नदीं च ताम्
-
घ
.
। ५० मेतेषां
-
घ
,
मेतस्य
?

जटोदयान्
-
क
., ?
जटावन
-
घ
.
। ५२ तञ्च
-
घ
.
। ५३ भ्यर्चय
-
क
.
। ५४ जनुः
-
घ
.
। ५५ प्राणान्
-
घ

...
था
-
घ । ५७ तिष्ठते मत्पुरेदार पुरद्वारि
?)
यावदाभूतसंप्लवम्
-
घ
.
। ५८ त्वष्टा
...
-
क । ५९ कान्ति
.. -
क
.
। ६० यो मां नरः स्नापयति पंचनद्यां जहाति देहं विधिवच्च तासु ।
इत्युत्तरार्धत्वेन दत्तः पाठो घपुस्तके

.. .
शतिमो
-
क
.

सनत्कुमार उवाच
भगवान् देवदेवेशः सर्वभूतपतिर्हरः ।
देवीमुवाच वागीश उमां गिरिवरात्मजाम्

देवि१ नन्दीश्वरं देवमभिषेक्ष्यामि भूतपम् ।
गणाना२वाहयिष्यामि किं वा त्वं३ मन्यसेव्यये४ ।

देव्युवाच
सप्तलोकाधिपत्यं च गणेशानां तथैव च ।
सर्वमर्हति देवेश नन्दी पुत्रो ममाग्रजः५

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवः सुरशत्रुनिषूदनः ।
प्राङ्मुखः स गणेशानामाह्वानमकरोत्तदा६ ॥४। ।
ततस्सहस्रशस्तत्र गणाध्यक्षा मुदा युताः ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशास्तत्क्षणाच्च७ महामुने८ ॥५। ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशा ये रुद्राः स्वर्गवासिनः ।
अन्ये रुद्रवरा व्यास येषां संख्या न विद्यते । ।६। ।
ब्रह्माण्डावरणा ये च अहिर्बुध्न्यादयो९ मुने ।
कपालांशिविशोकाश्च शतनेत्राः शताननाः१० ॥७। ।
अनन्तरुद्रा ये चान्ये शतवक्त्राः शतोदराः ।
सर्वतः पाणिपादाश्च सर्वदिक्षु समाश्रिताः ॥८ । ।
अणिमादिगुणैर्युक्ता ब्रह्मसंभूतिहेतवः ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशास्ताञ्छृणुष्व११ महामुने ।

ततः करालवदनो१२ भृकुटीभूषिताननः

शंखहाराम्बुगौरश्च दंष्ट्री स्रग्वी त्रिलोचनः ॥
8.23.
१० । ।
१ देवी
-
क

नां
-
क

त्र
घ । ४ उमे
-
घ । ५ महा
.. -
क
.
।
६ त्ततः
-
घ
.
। ७ तच्छृणुष्व
-
क । ८ महात्मने
-
क
.
। ९ अजब्रध्न
-
घ
.
। १० सनातनाः
-
घ
.
। ११ ये शृ
...
-
घ
.
। १२ दशनो
-
घ
.
। १३ भ्रुकुटीभीषणाननः
-
घ
.

जटासहस्रोर्ध्व१४ शिखो१५ ज्वालाकेशो महाहनुः

अग्न्यंगारकनेत्रश्च भुजगाबद्धमेखलः ।

विद्युज्जिह्वो महाकायस्तथा चैवोर्ध्वमेहनः ।
सर्पयज्ञोपवीती च परश्वधधरस्तथा । । १

भुजगाबद्धमौञ्जिश्च भुजगैरेव कङ्कणैः ।
निनादान् संसृजानश्च१७ अशनीपातसन्निभान् ॥ १३ । ।
डिण्डि१८ रित्येव विख्यातो गणपः समदृश्यत ।
आत्मनः सदृशानाञ्च कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥१ ४। ।
गणपानां सुरेशानां योगिनां दीप्ततेजसाम् ।
ततोपरो महाकेशो महाकायोर्ध्वमेहनः ॥ १ ५। ।
त्र्यक्षोनलशतप्रख्यः अशनीपातनर्दनः ।
नृत्यन् गायँश्च चित्राणि कुर्वन्नाट्या२० न्यनेकशः । । १६ । ।
ज्वलद्दंष्ट्रो महाहासो बृहत्स्कन्धः पिनाकधृक् ।
कोटिभिर्दशभिस्सार्धं द्विगुणाभिर्महात्मनाम् । । १७। ।
गणानां चित्ररूपाणां युगपत् संप्रदृश्यत ।
सिंहास्यगजकेशास्यै२१ द्वींपिशार्दूलकाननैः

सोषाढिर्नाम२३ गणपो व्यास तत्र समागतः । । १८। ।
सनत्कुमार उवाच
अथान्यो व्यास संप्राप्तो युगान्तादित्यसप्रभः ।
शतयोजनबाहुश्च दिग्वासाश्चोर्ध्वमेहनः । । १ ९। ।
अतिदीर्घोतिमेढ्रश्च लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः ।
वृत्तास्यश्च२४ महाक्षश्च भृकुटीसंहताननः । ।
8.23.

। ।
पंचयोजनविस्तीर्णो दीर्घो वै तावदेव च ।
दंष्ट्राश्चतस्रो वक्त्रेण बिभ्रच्छंखेन्दुपाण्डराः ।

१४ स्रार्
?
ध
-
घ
.

.. .
शिरा
क घ । १६ मना
... -
घ
.

अट्टहासानसृजँश्च
-
घ
.
। १८ दण्डि
-
घ
.
। १९ गणानां च
-
घ
.

...
न्द्या
-
क
.,
दान
-
घ
.

...
नां शरभानां च
-
घ
.
। २२ रक्षसाम्
-
घ
.
। २३ ससोभीना
... -
घ
.

...
क्षश्च
-
घ
.

पंचाग्निको२५ र्ध्वकर्णश्च पाशहस्तो मनोजवः

वृतः कोटिशतेनैव सदृशाना२७मदृश्यत । । २२। ।
भार२८भूतीति विख्यातो महायोगबलान्वितः ।
गणपो देवदेवस्य समीपं सोभ्यगच्छत । ।२३ । ।
ततः कुन्देन्दुशंखाभं हिमराश्यम्बुसन्निभम् ।
मृणालस्फटिस्काभं च भस्मकक्षा२९वलम्बनम् ॥२४। ।
गृहीत्वा चाशनीहासं३० त्रिपादं चीरवाससम् ।
शतोदरं३१ त्रिशिरसं त्रिनेत्रं चोर्ध्वमूर्धजम् ॥२५। ।
ज्वालामालोग्र३२ केशञ्च व्याघ्रचर्माजिनाम्बरम्

वायुवेगं महाहासं भुजगाबद्धमेखलम् ।

महोरगकृतापीडं शंकु
-
३४ र्ध्वमेहनम् ।
भस्मप्रहरणं चैव महादंष्ट्रं महाहनुम्३५ ॥ २७। ।
महागणपतिं वीरं ज्वर इत्येव विश्रुतम् ।
कोटीशतवृतं तञ्च गणपं सोन्वपश्यत ॥२८। ।
ततोपरः सौम्यरूपो भस्मदिग्धाङ्ग एव च ।
त्रिशूलपाणिदिग्वासा महायोगबलान्वितः ।

बहुवेषधरश्चैव ध्यानयोगपरायणः ।
सोमवर्ण इति ख्यातः कोटीशतवृतः प्रभुः । ।
8.23.

० । ।
तादृशानां गणाध्यक्षो देवेनाहूत आगतः ।
सहस्रज्वालभस्मांगो महानेत्रोर्ध्वमेहनः । ।३

अथापरो महाकायः शूलपाणिर्महाबलः ।
युगान्तानलसंकाशः स्थिरः स्थिरयशोबलः । ।३ २ । ।
चन्द्रमौलिर्महाकेशश्चतुर्बाहुर्विलोहितः ।
एकपादैर्महाकायैस्त्र्यक्षैस्तैः शूलपाणिभिः । ।३

२५ पंचाङ्गि
..
-
क
,
पंचजिह्वो
-
घ
.
। २६ यः
-
ध
.

सदृशां स
-
च
.
। २८ तावद्
-
घ
.
। २९ धर्मकर्मा घ
.
। ३० साशनिपाशं
-
घ
.
। ३१ समोदरं
-
घ
.
।
३२ माल्यग्र
-
घ
.
। ३३ चिना
.
(
चिता
?)  -
घ
.
।
३४ कर्णो
-
क
.,
कान्तो
-
घ
.

..
ननम्
-
घ
.

वृतः कोटीशतेनैव स्थाणुस्तत्राभ्थवर्तत ।
स महापार्षदो रुद्रः३६ सर्वासुरनिबर्हणः ।

ततोपरः पट्टसेनो३७ ह्रस्वपादोदरः शुचिः ।
सहस्रबाहुचरणः सहस्राक्षः प्रतापवान् । ।३

करालदशनश्चैव कृष्णसर्पाम्बरच्छदः ।
त्र्यक्ष३८ श्चन्द्रकृतापीडः कण्ठमालाविभूषितः ॥३

उग्रसेन इति ख्यातः कोटीशतवृतः स च

आगात्समीपं देवस्य आहूतः स्वयमीश्वरः । ।३७। ।
ततोपरः समावेदे देवं चन्द्रार्धधारिणम् ।
चतुर्वक्त्रो महातेजाश्चतुर्विंशेक्षणः प्रभुः ।

सहस्रबाहुर्ज्वालास्यो महानेत्रोर्ध्वमेहन ।
करालदशन४० श्चैव शंकुकर्णो४१ महानखः

असिपाणिर्महातेजाः शतपादश्शतोदरः ।
विद्युत्केशोतिहासश्च तथैवोभयतो गतिः ॥
8.23.

। ।
अजैकपादिति ख्यातो वृतः कोटिशतेन सः ।
काञ्चनोपलवृक्षाढ्यः समेघ इव पर्वतः ।

सनत्कुमार उवाच
आगात्ततोपरो व्यास गणपः सुमहाबलः ।
सर्वतो वदनः४२ धीमान् सर्वतः पाणिपादभृत्४३ ।

ह्रस्वबाहूरु४४ पादश्च अशनिं धारयञ्छुभम्

शतैर्वृत४६श्च कोटीनामष्टाभिश्चात्मनः समैः

निकुम्भ इति विख्यातः शतपादोदराननः ।
आगात्ततोपरश्चापि विद्युत्केशो महाबलः ॥४४। ।
चन्दमालाधरो घोरः प्रहसन्४७ प्रविचालयन्

दण्डधारी महावक्त्रः शंखकुन्देन्दुसप्रभः

३६ रौद्रः
-
घ
.
। ३७ पट्टिशेनो
-
घ
.
। ३८ स्त्र्यक्ष
-
क
.
। ३९ प्रभुः
-
घ
। ४० वदन
-
घ
.
। ४१ कान्ताकर्णो
-
घ
.
। ४२ वरदः
-
घ

.
धृक्
-
क
.
। ४४ बाहुक
-
घ
.

...
भाम्
-
घ
.
। ४६ वृत्त्यै
-
क
.
। ४७ सहस्रं
-
घ
.
। ४८ प्रतिचारयन्
-
घ
.

गणकोटीशतवृतः परमम्परतापनः ।
ततोपरः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः । ।४६। ।
सूर्यमालास्रजं बिभ्रदाजगाम महातपाः ।
स सूर्याप्यायनो नाम देवस्य परमप्रियः । ।४७। ।
धनुष्पाणिर्महातेजा विश्रुतः स४९ महाद्युतिः ।
तथान्यः५० सर्पमालश्च५१ चक्राभरण एव च ।

चक्रायुधो महातेजा ह्रस्वपाद५२ कटीकरः

स नाम्ना विश्रुतो लोके ग्रहाप्यायन इत्युत ।

गणकोटिशतैः षड्भिर्वृतस्समनुधावत ।
शंकुकर्णोभ्ययाच्चैव गणकोट्या महाबलः ॥
8.23.

। ।
नन्दिकश्चापि दशभिः पिङ्गाक्षोष्टाभिरेव च ।
विनायकश्चतुःषष्ट्या कुष्माण्डो नाम विश्रुतः

हिरण्यवर्णः षड्भिश्च एकपादस्तथैव च ।
धूम्रकेशो द्वादशभिः पताकी दशभिस्तथा

सहस्रघंटोष्टादशभिस्तपः पंचभिरेव च ।
सहस्रशीर्षः षड्भिश्च भवः कोटिसमावृतः

वरो दशभिरभ्यागात् कुम्भकर्णस्तथाष्टभिः ।
विष्वक्सेनः सहस्रेण अनदस्तु शतेन वै

आवेशनो५४ तथाष्टाभिः सप्तभिश्च प्रवर्तनः

महारवः सहस्रेण गणानां गणपो वृतः ॥५५। ।
चतुर्मुखो द्वादशभिस्तथा बाहुप्रहारकः

महाकालः शतेनैव तथाग्निशिखरो गणः

आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः ।
सन्नाभ५७श्च शतेनैव कुक्कुटोष्टाभिरेव च । ।५७। ।
४९ सु
-
घ
.
। ५० अथान्यः
-
घ
.
। ५१ शपमानश्च
-
घ
.
। ५२ क्रमुपाद
-
घ ॥ ५३ कटः
-
क
,
घ
.
। ५४ नः
?
। ५५ प्रतर्दनः
?
। ५६ वाहूपकारकः
? -
घ
.

.
म
-
क
.

कुन्दश्च पञ्चदशभिस्तथा संकोटकोपरः ।
अमोघभूतिः कोट्या५८ च तथा चैवाघभूतिकः५९ ।

एकपादोपरः षष्ट्या तथा सप्तभिरारणः

महाबलश्च६१ नवभि६२रपस्मारश्च विश्रुतः

नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च ।
निरृति६३ श्चैव सप्तत्या कोटीनामभ्यगात् सह ॥
8.23.

। ।
कोटीकोटीसहस्राणां शतैर्विंशतिर्भिवृताः ।
ईतय६४ स्तत्र चाजग्मुर्महायोगबलान्विताः ॥६ १ । ।
भूताः कोटिसहस्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रभिः ।
वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या वृषभश्च महाबलः

मेघः सौदामिनीमालो६५ नवत्या संवृतो६६ भ्यगात् ।
प्रभाकरश्च विंशत्या विट्पति

श्च महाबलः ॥६३ । ।
गिरिको६८ मेघनादश्च उदरो मणिरेव च ।
काष्ठकर्णश्च दिव्यात्मा विश्वरूप६९श्च विश्रुतः । । ६४। ।
शतमन्युस्तथा चैव पञ्चाक्षश्चैव वीर्यवान् ।
तालकेतुश्च७० षंडश्च कपाली गजनाशनः७१ ॥६५। ।
संवर्तकस्तथा चैत्रस्त्रैलोक्यदहन७२ स्तथा ।
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा हेमकुण्डल एव च । ।६

मृत्युश्चैव यमश्चैव कालो विषहरस्तथा ।
शतमायो महामायः सर्वत्राशरण७३ स्तथा ।

एकशृङ्गो च विख्यातस्तथा भृङ्गिरिटिश्च यः ।
एते चान्ये च गणपा गुह्या ये च महाबलाः

तत्राजग्मुर्मुदा युक्ताः सर्वे चित्रास्त्रयोधिनः

गायन्तश्च द्रवन्तश्च नृत्यन्तश्च महाबलाः । ।६९ । ।
५८ ट्यो
?
-
घ
.
। ५९ रौअघभूतिकः
-
घ
,
चानघ
?

.?.
णाः
-
क
.

..
रश्च
-
घ
.

.
ति
-
क
.

निवृत्ति
-
घ
.
। ६४ दूतय
-
घ
.
। ६५ मनीमानो
-
घ
.,
माला
-
क
.
। ६६ संभृतो
-
घ । ६७ विद्युति
-
घ । ६८ विवेको
-
घ
.
। ६९ विल्वरूपं
-
क
.
। ७० अलकेतुश्च
-
घ
.
। ७१ कपालजगदासनः
-
घ
.
। ७२ सहन
-
घ
.
। ७३ पूर्वनाभरण
? -
घ
.
। ७४ दिव्यास्त्रयोधिनः
-
घ
. .

मुखाडम्बरवाद्यानि वादयन्तस्तथैव च ।
रथैर्नागैर्हयैश्चैव७५ ययुर्मर्कटवाहनाः७६ । ।
8.23.

व्याघ्रसिंहविडालैश्च सर्पैः पक्षिभिरेव च ।
श्वापदैश्च तथानेकै७७ रल्पैश्च विविधैः शुभैः । ।७१ । ।
विमानेषु तथारूढा मानुषेषु७८ तथापरे ।
पुष्पकेन विमानेन तथा मत्तद्विपेन च । ।७२ । ।
छंदं कृत्वा तथा शं
-
किन्नरोरगचारणैः

(?)
उत्तमायुधयुक्तेन हंसयुक्तेन चापरे । ।७३ । ।
नानाविमानमारूढाः कोटिशस्तत्र चापरे ।
भेरीशृंग८० मृदंङ्गैश्च पणवानकगोमुखैः । ।७४। ।
वादित्रैर्विविधैश्चैव पटहैरेकपुष्करैः

भेरीकर्कर८२ सन्नादैराडम्बरकडिण्डिमैः

ऽ
।
मड्डूकै

र्वेणुवीणाभिर्विवृषैस्तुणवैरपि

दर्दरै८५ स्तलघातैश्च८६ कच्छपै पणवैरपि

वाद्यमानैर्महायोगा आजग्मुर्देवसंसदम् ।
हंसजालेन दिव्येन पद्मयोनिः पितामहः । ।७७ । ।
मुनिभिर्योगसंसिद्धैर्वृतः सर्वैः समन्ततः ।
ऋग्वेदो दक्षिणे भागे दिव्यकुंडलभूषित । ।७८। ।
पश्चिमे सामवेदश्च नाना
(?)
रूपधरः शुभः ।
अथर्वा चोत्तरे चैव वह्निनेत्रधरः प्रभुः । ।७९ । ।
यजुर्वेदस्तु पूर्वेण विद्युद्रूपधरस्तथा ।
इतिहासपुराणानि नानारूपधराणि च । ।
8.23.

अग्रतो दीपयानेन तेपि तत्र प्रजग्मिरे ।
शिवभक्तो महायोगी८७ गरुडस्थो जनार्दनः । ।८ १ । ।
७५ श्चैवा
-
क
.,
श्चापि
-
घ
.
। ७६ वायुम
.. -
घ
.
। ७७ नथीनकै
-
घ । ७८ मनुष्येषु
-
क
.

...
णाः
-
घ ।
८० शंख
-
घ
.
। ८१ पुष्पकैः
-
घ । ८२ मुरज
-
घ । ८३ मंडूकैः
-
घ । ८४ विविधैः पटहै
. -
घ
.
। ८५ दर्श
?
घ
.

नसन्श्चि
? -
क
घ
.
। ८७ महाभोगी
-
घ

सर्वैः स्वीयैः परिवृतस्तत्रागात् पार्षदैः८७ सह ।
वृत आत्मसमैर्दिव्यैर्विष्णुरूपधरैः शुभैः । ।८२ । ।
दृष्ट्वा नारायणं प्राप्तं महादेवोब्रवीदिदम ।
वाचा गंभीरया शंभुस्तदेवं लोकभावनम् । ।८३ । ।
शृणु विष्णो वचो मह्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
अभिषेकं प्रयच्छस्व नन्दिनि मम सुप्रिये ॥८४। ।
प्रहस्य शंकरं८९ देवो भूयो नारायणोब्रवीत् ।
यथा वदसि देवेश करिष्येहं वृषध्वज । ।८५। ।
देवानामपि देवस्त्वं पुमान् त्वं
- -
न संशयः ।
शक्र ऐरावतारूढ आजगाम तदन्तिकम् । ।८६। ।
वसुभिर्मातरश्चैव थमवरुणवित्तपैः ।
पृथग्विमानसंस्थैश्च छादयित्वा नभस्तलम् ।

प्रलयान्ते च सृष्टौ तु यादवासन
(?)
संज्ञया ।
ब्रह्मादिरूपं यातेमा संप्राप्ता गणरूपिणः
(?)

ते विश्वकर्माणममित्रहासां९० विश्वेशमेकाक्षरमव्ययञ्च ।
सहस्रनेत्रप्रतिमातिभास्वराः९१ प्रणेमुरुच्चैरपि चाभिनेदुः । ।८९। ।
इति स्कन्दपुराणे गणपाह्वानो नाम त्रयोविंशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
ते गणेशा१ महासत्वाः सर्वदेवश्वरेश्वरम्

प्रणम्य देवदेवञ्च३ इदं वचनमब्रुवन् । । १ । ।
भगवन् देवतारिघ्न देवदेवाम्बिकापते ।
किमर्थं वयमाहूता आज्ञापय कृतं हि तत्४ । ।२। ।
८८ सरैः
-
घ
.
। ८९ संवरा
-
घ । ९० सिहा
? -
घ
.
। ९१ भास्करा
.
घ ।
१ गणेशाश्च
-
घ
.
। २ सर्वे देवासृरेश्वराः
-
घ
.
। ३ दे तदेवं च
-
घ
.
। ४ गहत्
? -
घ
.

किं सागरान् शोषयाम यमं वा राहु किङ्करैः ।
हन्म मृत्युं च कालं च५ न भवत्यस्य कोप्यज

बद्ध्वेन्द्रं६ सह देवैश्च सविष्णुं सह वायुना ।
आनयाम सुसंक्रुद्धा दैत्यान् वा सह दानवैः

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाज्ञया ।
कस्य वा७द्योत्सवं देव सर्वकामसमृद्धिमत् ॥५। ।
तांस्तथावादिनः सर्वान्नमतो भक्तवत्सलः ।
उवाच देवः संपूज्य गणान्९ गणपतिर्भवः

देवदेव उवाच
शृणुध्वं यत्कृते यूयमिहाहूता जगद्धिताः ।
श्रुत्वा च प्रयतात्मानः कुरुध्वं तदशङ्किताः

नन्दीश्वरोयं पुत्रो नः सर्वेषामीश्वरेश्वराः

प्रियो११ग्रनायकश्चैव सेनानीर्वः समाहितः

तमिमं मम सन्देशाद्यूयं सर्वेभिसंमताः

सेनान्यमभिसिञ्चध्वं१३ महायोगपतिं पतिम्

अद्यप्रभृति युष्माकमयं नन्दीश्वरः शुभः ।
प्रियो गौरवयुक्तश्च सेनानीरमरः प्रभुः ।

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्ते भगवता गणपाः सर्व एव ते ।
एवमस्त्विति संमन्त्र्य संभारानाहरँस्ततः ॥१

तस्य रूपाश्रयं दिव्यं जाम्बूनदमयं शुभम् ।
आसनं मेरुसंकाशं मनोरममथाहरन्

शातकुम्भमयञ्चापि चारुचामीकरप्रभम् ।
मुक्तादामावलम्बं च मणिरत्नावभासितम्

५ मृत्युमुतामृत्युन्न
-
क
.
। ६ महेन्द्र
-
घ
.
। ७ चा
... -
घ । ८ कार्यं
-
क । ९ सर्वान्
-
घ

..
र
-
क
.
। ११ यं
-
घ
.
। १२ तिसंमताः
-
घ
.
। १३ सेनापत्येमिसिञ्चध्वं
-
घ
.

स्तम्भैश्च वैडूर्यमयैः किंकिणीजालसंवृतम् ।
चातूरक्तकसंयुक्तं१४ मण्डपं विश्वतो मुखम्

कृत्वा चक्रुश्च तन्मध्ये तदासनवरं शुभम् ।
तस्याग्रतः पादपीठं नीलं वज्रावभासितम्

चक्रुः पादप्रतिष्ठार्थं कलशौ चास्य पार्श्वगौ ।
संपूणौ१५ परमाम्भोभिररविन्दावृताननौ ॥१ ६। ।
अग्रतोग्निं समाधाय१६ वृषभञ्चापि पार्श्वतः

सवत्सां सुरभिञ्चापि तस्य पार्श्वेथ दक्षिणाम्१८

छत्रं शतशलाकं च जाम्बूनदमयं१९ शुभम्

शंखहाराम्बुगौरेण पृष्ठेनाभिविराजितम्

व्यजनं चन्द्रशुभ्रञ्च हेमदण्डं सुचारुमत्
(?)
।
मालां कुशेशयानां च भ्रमरावलिसेविताम् ॥१

आनिन्युस्तत्र गणपा नन्द्यावर्त्ताँश्च काञ्चनान् ।
पुनर्वसुञ्च पुष्यञ्च द्वौ मत्स्यौ वरुणालयौ

० । ।
स्वस्तिकं वर्धमानं च श्रीवत्सं चैव काञ्चनम् ।
कीचका वेणवश्चैव कन्याश्चैवाभिपूजिताः ।

ऐरावतं सुप्रतीकं गजावेतौ च पूजितौ ।
ध्वजञ्च पूजितं दिव्यं शंखं चैवेन्दुवर्चसम् । ।२२ । ।
कलशानां२१ सहस्रञ्च काञ्चनानां सुवर्चसाम् ।
राजतानां सहस्रञ्च पार्थिवानां तथैव च ॥ २३ । ।
ताम्राणामथ दिव्यानां सहस्रमनलत्विषाम् ।
वासोयुगं वृक्षजं च विरजः सूक्ष्ममेव च ।

मुकुटं काञ्चनं चैव सुकृतं विश्वकर्मणा ।
कुण्डले चामले दिव्ये वज्रञ्चैव वरायुधम्२२ ।

१४ चानु
.. -
क
,
चातु
- -
क
-
टि
,
चारुदण्डैः सुसंयुक्तं
-
घ
.
। १५ सुपूणौ
-
घ
.
। १६ समादाय
-
क
.

...
वः
-
घ

.
णे
घ । १९ जम्बूनदमयं
-
क
.
। २० ततं
-
घ
.
। २१ शलाकानां
-
क
.

...
वाकरायुधम्
-
क
.,
परा
-
घ
.

पट्टिशञ्च महद्दिव्यं शूलं चाशनिमेव च ।
जाम्बूनदमयं२३ सूत्रं केयूरद्वयमेव च । ।२६ । ।
हारञ्च मणिचित्राङ्गं रोचना रुचकं२४ तथा ।
नलभा२५ पारियात्रं२६ च वर्णं
(?)

कङ्कण२८मेव च । ।२७ । ।
दर्भाँश्च दिव्यान् समिध आज्यं धूपमथापि च ।
समन्तान्२९ निन्युरव्यग्रा गणपा देवसम्मताः ।

ततो दिशः समुद्रा३०श्च वरुण
- - - - -

नभोग्निर्वसवश्चैव

चन्द्रादित्यौ ग्रहैस्सह ।

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवस्तथा

रुद्रा रक्षांसि यक्षाश्च अश्विनौ दैत्यदानवाः ।

० । ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
पृथिवी च समुद्राश्च वर्षाणि गिरयस्तथा । ।३ १ । ।
वृक्षाश्च बीरुधश्चैव ओषध्य३४श्च महाबलाः ।
नद्यः सर्वाः समाजग्मुर्वसवश्चैव३५ सर्वशः । ।३

लोकस्य मातरश्चैव पृथिवी स्वर्ग एव च ।
भूतानि प्रकृतिश्चैव इन्द्रियाणि च सर्वशः ॥३

तीर्थानि चैव सर्वाणि दानानि विविधानि च ।
ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसा अपि३६ ॥३४। ।
यज्ञाश्च क्रतवश्चैव इष्टयो नियमा३७स्तथा ।
छन्दांसि चैव सर्वाणि३८ पिशाचा देवयोनयः । ।३

ब्रह्मा च ऋषयश्चैव विष्णुः सानुचरस्तथा ।
प्राचीं प्रतीचीं ये रुद्रा दक्षिणामुत्तरं तथा । ।३

अधश्चोर्ध्वं च ये रुद्राः साध्याः३९ पितर एव च ।
तेष्वागतेषु सर्वेषु भगवान् गोवृषध्वजः ।

२३ पट्ट
?
-
क
.
। २४ रोमानां कवचं
-
घ
.
। २५ जलतां
-
घ
.
। २६ परिहार्य
-
घ
.
। २७ कर्ष
-
घ
.
। २८ कङ्किण
-
क
.
। २९ समन्त्रा
(
न
) (
न्त्र्य
?) -
क
.
। ३० सपाला
?
। ३१ वरुणो धनदो यमः
?
। ३२ वृक्षाश्च वीरूधश्चैव
-
घ
.
। ३३ आदित्याः सर्वशस्तथा
-
घ
.
। ३८ वारिण्यौषध्यो घ
.
। ३५ परम
-
घ
.
। ३६ वपि
-
क
.
घ
.
। ३७ इष्टीः सनियमा क
.
। ३८ च यथार्हाणि
-
घ
.
। ३९ आजग्मुस्ते
-
घ
.

सर्वं कार्यविधिं कर्तुमादिदेश पितामहम् ।
एकैकं कलशं तत्र सर्वौषधिसमन्वितम् । ।३८। ।
कृत्वाद्भिः पूरयित्वा च कुशेशययुगावृतम्

जयाञ्च विजयाञ्चैव सिंहीं व्याघ्रीं तथैव च । । ३ ९। ।
सुवर्चलां शंखपुष्पीं विष्णुक्रान्तां पुनर्नवाम् ।
कुमारीं चन्द्रकान्ताञ्च मृतसञ्जीवनीमपि ।

। ।
आदित्यवर्चसं चैव अमृतां श्रीनिकेतनाम् ।
तथा कुमुद्वतीं चैव प्राक्षिपँस्ते तथौषधीम्४१ । ।४१ । ।
पार्थिवेषु तदा व्यास सर्वेष्वेव गणेश्वराः ।
सौवर्णेषु तु सर्वेषु तीर्थानि विविधानि च

दानानि चैव सर्वाणि भगवान् संन्यवेशयत् ।
राजतेषु च कुम्भेषु मन्त्राँश्छन्दांसि चैव ह ॥।३ । ।
क्रतुमत्यश्च४२ विविधा इष्टीः काम्यान् तथेतरान् ।
औदुम्बरेषु सर्वेषु सरितः सागरांस्तथा । ।४४। ।
तपांसि नियमाँश्चैव भगवानभिविन्यसन्

एकैकं कलशं तत्र अभिपूर्या४४ भिमन्त्र्य च ।

वेष्टयित्वा च सूत्रेण देवेभ्यः प्रददौ विभुः ।
स जग्राह तदा ब्रह्मा एकं कलशमात्मना

विष्णवे च ददावेकमेकमिन्द्राय धीमते ।
गणपेभ्य४५स्तथा चान्यानृषिभ्यश्च पितामहः । ।४७। ।
ततः श्रेष्ठासने४६ तस्मिन्नुपवेश्य महामनाः ।
अर्चयित्वा तु तं४७ ब्रह्मा स्वयमेवाभ्यषिञ्चत । ।४८। ।
ततो विष्णुस्ततः४८ शक्र ऋषयश्च सहामरैः ।
गणाधिपाश्च ते सर्व४९ अभ्यषिञ्चन्त नन्दिनम् ।

४० मुखावृतम्
-
क
.,
युतो
... -
घ
.
। ४१ वनौषधीः
-
घ
.
। ४२ क्रतुं यज्ञांश्च
-
घ
.,
ऋतुमत्याश्च
-
क
.
। ४३ नभ्यविन्यसत्
-
क
.,
नेत्य
-
घ
.
। ४४ अभिपूज्या
-
घ
.
। ४५ गणसेना
-
क
.,
गणेशेभ्य
?
। ४६ श्च ष्वा
(
स्वा
)
सने
-
क
.
। ४७ ततो
-
क
,

...
स्तथा
-
घ
.
। ४९ सर्वे ते
-
क

वासोयुगं च तद्दिव्यं५० गन्धान्दिव्याँस्तथैव च ।
केयूरे५१ कुण्डले५२ चैव मुकुटं हारमेव च ।

पट्टिशं शूलवज्रं च अशनी

च ददौ स्वयम् ।
छत्रं जग्राह देवेन्द्रो५४ वायुर्व्यजनमेव च ।
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं५५ पितामहपुरोगमाः ।

विष्णुरुवाच
(?)
नमः कुष्माण्डराजाय५६ वज्रोद्यतकराय च ।
शालंकायनपौत्राय५७ हलमार्गोत्थिताय च ।

शिलादस्य च पुत्राय रुद्रजप्यपराय५८ च ।
रुद्रभक्ताय देवाय नमोन्तर्जलशायिने

गणानां पतये चैव भूतानां पतये नमः ।
उमापुत्राय देवाय शिवलब्धवराय च

रुद्रस्य प्रियपुत्राय पट्टिशायुधधारिणे

नमो दंष्ट्राकरालाय ललाटनयनाय च

प्रमथाय६० वरेण्याय६१ ईशानायार्पिताय६२ च ।
द्वाराध्यक्षाय शूराय रुद्राय वरदाय च ॥५६ । ।
नमः सर्वार्थसिद्धाय सुयशां६३ पतये नमः ।
नमः प्रवरमालाय६४ क्षीरोदनिलयाय च

महागणाधिपतये महायोगेश्वराय च ।
दिण्डिमुण्डाय६५ चण्डाय एकाक्षररताय च ॥५८। ।
अक्षयाया६६ व्ययायैव६७ अजराया६८ मराय६९ च ।
पशूनां पतये चैव जेत्रे७० मृत्योस्तथैव च । । ५९। ।
५० तथा दिव्यं
-
घ

रं
-
घ

-
ल
-
घ। ५३ मसनी
-
घ
--
नी
-
क। ५४ चैवास्य
-
क
.

..
व
-
क
.
। ५६ पतये
-
घ
। ५७ गोत्राय
-
घ
.
। ५८ कराय
-
ध
.,
तराय
-
क ।
५९ ग्राय वै नमः
-
घ । ६० प्रथमाय
-
क
.

...
नां
(?)
। ६२ मिताय
-
ध
.
।
६३ स्वयशां
-
घ
,
। ६४ मानाय
-
घ
.
। ६५ दान्तक्षताय
-
घ । ६६ अक्षराय
-
घ
.
। ६७ मृतायैव
-
क
.
। ६८ अजयाय
-
क
.
। ६९ व्ययाय
-
क
.
। ७० जैत्रे
-
क
.

नमः पवनवेगाय सर्वज्ञायाजिताय च ।
अनेकशिरसे चैव अनेकचरणाय च ।

० । ।
किरीटिने कुण्डलिने महापरिघबाहवे ।
सर्वान्७१ देवगणाँश्चैव पाहि देव७२ नमोस्तु ते ॥६

सनत्कुमार उवाच
एवं स्तुत्वा ततो देवस्तस्मै व्यास महात्मने ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा जयशब्दं चकार ह । ।६२। ।
ततो गणा जयेत्यूचुस्ततो देवास्ततो७३ सुराः ।
ततः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मा शक्रस्तथैव च ।

ततः शंखाँ७४श्च भेरी७५श्च पटहाडम्बराँस्तथा ।
वंशाँश्च पणवाँश्चैव कृकवान् गोविषाणकान्७६ ॥६४। ।
डिण्डिमान् वेणुकाँश्चैव मर्दलाँश्चैव सर्वशः ।
अवादयन्त गणपा हर्षयन्तो मुदा युताः ॥ ६५ । ।
सनत्कुमार उवाच
नन्दीश्वरस्य७७ य इमं स्तवं देवाभिनिर्मितम् ।
पठेत सततं मर्त्यः

स गच्छेत् तत्सलोकताम्७९ । । ६६। ।
नमो नन्दीश्वरायेति कृत्वा यः स्वप्नमाचरेत् ।
तस्य कुष्माण्डराजेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित् । । ६७। ।
यत्रायं स्थाप्यते नित्यं स्तवः परमपूजितः ।
न भयं तत्र भवति ग्रहेभ्यो व्यास सर्वदा । । ६ ८। ।
नन्दीश्वरं ये प्रणमन्ति८० मर्त्या नित्यं प्रसन्नेन्द्रियशुद्धसत्वाः ।
ते देवदेवस्य सहाद्रिपुत्र्या८१ इष्टा वरिष्ठाश्च गणा भवन्ति । ।६९ । ।
इति स्कन्दपुराणे नन्दीश्वरस्तवभ्रतुर्विंशतितमोध्यायः
७१ देवान् मे गणाँ
-
क
.
। ७२ आदिदेव
-
घ
.
। ७३ ततः
-
घ
.
। ७४ शंखा
-
घ
.
।
७५ भिर्य
--
घ
.
। ७६ विषाणिकाम्
-
क
.,
कोविषाणिकं
-
घ
.
। ७७ राय
-
घ । ७८ लोकः
-
घ
.
। ७९ मम सलोकताम् क
.,
तस्य
-
घ
.

प्रलपन्ति
-
घ
.,
प्रजपन्ति
?
। ८१ महा
... -
क
.
घ
.

सनत्कुमार उवाच
ततस्तत्रागतान्देवो१ देवताधिपतिर्भवः ।
मरुतः प्राह संपूज्य२ कन्यार्थं सद३ सत्पतिः ।

मरुतो४ ये महावेगा महासत्वा महौजसः ।
आमन्त्र्य नाम्ना तानीशः सशक्रः५ सपितामहः६ । । २ । ।
युष्माकं सुयशां कन्यां सनसां७ दिव्यरूपिणीम् ।
दातुमर्हथ संपूज्य८ स्नुषा सा नौ भविष्यति९ । । ३ । ।
मरुत१० ऊचुः
त्वमस्माकं च तस्याश्च११ सर्वस्य जगतस्तथा ।
प्रभविष्णुस्त्रिलोकेश न१२ नो याचितुमर्हसि ॥४। ।
त्वयैव देया

ग्राह्या च त्वन्नो गतिरनुत्तमा ।
मा नः परानिवेशान याचनेन विभावय ।

पिता नः कश्यपः श्रीमान् मरीचिश्च पितामहः ।
पितामहपिता ब्रह्मा तस्यापि त्व पिता महान्

स त्वं पितामहोस्माकं न परान् कर्त्तुमर्हसि । । ६। ।
ईश्वर उवाच
अस्माकं न परा यूयं सत्यं वः परिभाषितम् ।
किन्तु लोकहितार्थाय मुनिदेवैः प्रभाषितम् ।
अदत्ता न गृहीतव्या कन्या१५ धर्मः सनातनः ॥७। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो१६ देवेशो मरुद्भिर्देवसत्तमैः ।
सुयशां मरुतां कन्यामानयामास१७ तत्क्षणात । ।८। ।
१ देवान्
-
क
.
। २ संकल्प्य
-
घ
.
। ३ शर्व
-
क ।
४ मा
-
ता
-
घ
.,
इतः पूर्व देवदेव उ इति क
.
पु
.

...
क्रान
-
ध
.

...
हान
? -
घ

? -
घ । ८ तां पुत्रीं
-
घ
.
। ९ मह्यं बलाबलाः
-
घ
.
। १० मारुता
-
घ
.
।
१ । रस्यःञ्च
? -
घ

...
त्वं
-
घ
-
। १३ देव
-
घ
.
। १४ पितामह
-
क । १५ धन्या
घ
.
। १६ एवमुक्तोथ
-
घ

,..
मासयामास
-
घ
.

स्वयं होतास्य१८ तत्रासीद् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
कश्यपश्च१९ तथोद्गाता अत्रिः साम२० स्वयं जगौ । । ९। ।
अथर्वाङ्गिरसौ२१ देवौ२२ ब्रह्मत्वमपि चक्रतुः

नारदः पर्वतश्चैव चित्रसेनश्च गायनः । ।
8.25.
१० । ।
विश्वावसु रुचि२४ श्चैव हाहा हूहूस्तथैव च ।
तथा शालिशिरा यश्च विश्रुतो गण्डमण्डकः । । ११ । ।
ईतिश्चैवेन्द्रवाहश्च२५ यज्ञवाहोथ दक्षिणः ।
एते चान्ये च गन्धर्वा जगुर्मधुरकण्ठिनः । । १ २। ।
उर्वशी चैव रम्भा च घृताची पूर्वचित्त्यपि

तिलोत्तमा च विश्वाची अन्याश्चाप्सरसस्तथा२७ । । १३ । ।
अनृत्यन्त२८ महाभागा नृत्तं सुरमनोहरम् ।
-
- - - - - - - - - - - - - - -
। । १४। ॥
।
-
- - - - - - - - - - - - - -
। । १ ५। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमभवद् व्यास विवाहस्तस्य धीमतः ।
नन्दिनो गणमुख्यस्य अनौपम्यो ह्यनिन्दितः । । १६ । ।
ततः स तु कृतोद्वाहो नन्दी गत्वा महामनाः ।
पादौ ववन्दे देवस्य देव्या ब्रह्मण एव च ।
शिलादस्य च लोकेशः श्रिया२९ परममया युतः । । १७। ।
देवदेव उवाच
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं स्नुषा चेयं तव प्रिया ।
वरान३० ददामि३१ ते वत्स मनसा यानभीप्ससे३२ । । १८। ।
१८ च घ । १९ काश्यपश्च
-
क
.
। २० सूक्तं
-
घ

..
मो
-
क
.
। २२ देवो
-
क । २३ मभिचक्रतुः
-
घ । २४ तद्गुरुः सुरुचि
-
घ

चैवेन्द्रचापश्च
-
घ । २६ वपुरित्यपि
-
घ
.

.
सः शुभा
-
ख
.

...
त्तन्त
-
क
.
। २९ प्रिया
-
ख
.,
प्रीत्या
-
घ
.
। ३० वरं
-
क
.
ख
.

...
नि
-
क
,
। ३२ अनया सह
(
म
)
मीप्सित
-
ख
.,
मीप्सितं
-
घ
.

नन्द्युवाच
भगवन् यदि तुष्टोसि त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे ।
सदा च तुष्टो भव मे साम्बः सहगणेश्वरः३३ ।

पितरञ्चैव मे देव उत्पादकमिमं प्रभो ।
अनुग्रहेण युक्तेन योक्तुमर्हसि कामद । ।
8.25.

० । ।
देवदेव उवाच

सदाहं तव नन्दीश सुतुष्टः३५ सगणेश्वरः ।
पार्वत्या सहितो धीमन्निदञ्च शृणु मे वचः

सदेष्टश्च वरिष्टश्च परमैश्वर्यसंयुतः

महायोगी महेष्वासो महाबलपराक्रमः

अजय्यश्चैव जेता च पूज्येज्यश्च सदा भव ।
अहं यत्र भवांस्तत्र यत्र त्वं तत्र चाप्यहम् । ।२३ । ।
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ।
अयञ्च ते पिता पुत्र३७ परमैश्वर्यसंयुतः ।

भविष्यति गणाध्यक्षो महागणपतिर्मम ।
विमानं३८ चास्य३९ वैभ्राजं कामगं सर्वकाञ्चनम् । ।२५। ।
उपेतं भवनैर्दिव्यैः४० प्रयच्छामि जनावृतम्

तेनायं४२ सर्वलोकेषु चरिष्यति यथेप्सितम्

स्थानं श्रीपर्वते४३ चास्य भविष्यति सुपूजितम्

भृगौ तस्मिँश्च यः प्राणाँस्त्यक्ष्यते वै सुधार्मिकः ।
स कामचारी वैभ्राजे गणपोस्य भविष्यति ।

सनत्कुमार उवाच
ततो देवी महाभागा शैलादेर्वरयद्४५ वरम् ।
सोब्रवीत्त्वयि भक्तिर्मे सदैवानपगा भवेत् । ।२८ ।

...
रः
-
ख
.
ध
.
। ३४ ईश्वर उ
-
क । ३५ संतुष्टः
-
घ
.
। ३६ संयतः
-
घ
। ३७ विप्रः
-
घ
.
। ३८ पर्वतं
-
क
.
ख
.
ध
.
। ३९ चापि
-
घ
.
।
४० दिव्यं
-
ख
.
। ४१ जलावृतम्
-
ध
.
। ४२ ततश्च
-
क
.
। ४३ श्रीपर्वतं
-
घ
.
। ४४ प्रपूजितम्
-
घ
.
। ४५ वरदा
-
क
.,
रददा
-
ख
.,
रदद
-
घ

ततो मरुत्सुता चैव उभाभ्यामभि४६ चोदिता ।
वरान्४७ वृणु यथेष्टं वै ताविदं प्रत्युवाच ह । ।२९। ।
युवयो४८रस्तु भक्तिर्मे तथा भर्त्तरि चैव हि ।
नित्यं चानपगा स्यान्मे धर्मे च मति४९रुत्तमा ।
एतमिच्छामि५० देवेशौ वरं वरसहस्रदौ । ।
8.25.
३० । ।
सनत्कुमार उवाच
ततस्ता एव५१ मेतत्ते भवितेति शुचिस्मिते ।
ऊचतुर्मुदितौ देवौ स्नुषान्तां वरवर्णिनीम् । । ३१ । ।
नारायणं समालोक्य ब्रह्माणं च तथा हरः ।
अद्यप्रभृति नन्दीशो युवाभ्यामादृतः सदा । ।३ २ । ।
प्रभुत्वेन हि देवानां प्रतीहारत्वमेष्यति ।
युवयोर्मयि या भक्तिस्तथा स्नेहोथ नन्दिनि । । ३३ । ।
-
- - - - - - - - - - - - - - - - (?)
।
-
-  -- - - - - - - - - --
। । ३४। ॥
एवं भवतु देवेश नात्र कार्या विचारणा ।
गणाश्चास्य ततोभ्येत्य सर्वे देवप्रियेप्सया५२ । । ३ ५। ।
वरं ददुर्महासत्वाः स वव्रे काञ्चनप्रभः ।
युष्मासु मम भक्तिश्च ऐश्वर्यञ्चापि संमतम् ।
वंद्याश्च५३ यूयं सर्वे मे प्रियो युष्माकमेव च । ।३

गणा५४ ऊचुः
भवान् यन्ता५५नुमन्ता च गतिरागति५६रेव च ।
अस्माकमीशः सर्वेषां देवानामपि चेश्वरः ।

कुष्माण्डानां वरिष्ठश्च रुद्राणां त्वं महाबलः

ईतीनां द्वारपालश्च प्रमथानां तथैव च । ।३

.
पि
-
क
.
घ
.
। ४७ वरं
-
घ
.

आवयो
-
क
.
। ४९ रति
-
घ
.
। ५० दिच्छामि
-
क
.
ख
.
घ
.
।
५१ वेव
-
ख
.

...
वः
-
क
.
टि
.
। ५३ वंध्या
-
घ
.,
पश्या
-
क
.,
वन्द्या । ५४ गणपा
-
घ
.
। ५५ मन्ता
-
क
.
। ५६ र्वा गति
-
घ
.
। ५७ महामनाः
-
ख
.

महाबलो महायोगी सेनानीस्त्वं हि नो मतः

त्वं भूतो भूतनेता च नायकोथ५९ विनायकः । । ३९। ।
ग्रहाणामधिपश्चैव रुद्रदण्डधरस्तथा

त्वमग्रयोधी६१ शत्रुघ्नस्त्वं वीर६२स्त्वं दिवस्पतिः ॥
8.25.

। ।
महानुभावस्त्वञ्चैव क्षीरोदनिलयश्च ह ।
जप्येश्वरनिकेतश्च जप्येश्वरविभावितः ॥४१ । ।
भावनः६३ सर्वभूतानां वरदो वरदाचितः

अस्माकं वरदश्चैव भव भूतेश्वर प्रभो । ।४२। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवं गणपैः सर्वैः स्तुतो नन्दीश्वरः प्रभुः

उवाच प्रणतः सर्वान् ब्रूत६६ किं करवाणि वः६७ । ।४३ । ।
त एवमुक्ता गणपाः सर्व एव महाबलाः ।
ऊचुस्तं दिव्यभावज्ञा देवदेवस्य सन्निधौ । ।४४। ।
त्वमस्माकं गणाध्यक्षः कृतो देवेन शंभुना ।
अस्माभिश्चाभिषिक्तस्त्वं नायको धर्मदायकः६८ ॥४५। ।
स त्वं शिवश्च सौम्यश्च गुणवानगुणेष्वपि ।
क्षमा६९ शौचदमोपेतो भव नः प्रियकृत् सदा ।

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तदा सर्वान् प्रणम्य बहुमानतः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय७० गणपानस्तुवत्तदा । ।४७। ।
नन्द्युबाच
नमो वः सर्वभूतेभ्यो नमो योगिभ्य७१ एव च ।
नमश्चाप्यनिकेतेभ्यो योगीशेभ्यो नमो नमः७२ ॥४८। ।
५८ नो ह्यनुत्तमः
-
ख
.
। ५९ स्वात्मा नोथ
-
क । ६० उग्रदण्डधरस्तथा
-
ख
.
। ६१ योगी
-
क
.
।
६२ धीर
-
क
.
। ६३ भवनः
-
क । ६४ वरदान्वितः
-
ख
.,
वरदर्पितः
-
घ । ६५ रो विभुः
-
ख
.
। ६६ भूत
-
ख
.
। ६७ ते
-
क
.
घ
.
। ६८ धर्मनायकः
-
घ
.
। ६९ शम
-
घ
.

मादाय
-
घ
.
। ७१ योगेम्य कः
-
घ
.
। ७२ नमस्तथा
-
क

नमः कामचरेभ्यश्च नम उग्रेभ्य एव च ।
मृत्युभ्यश्च यमेभ्यश्च कालेभ्यश्च नमो नमः । ।४९ । ।
नमः काञ्चनमालेभ्यः सर्वधर्मभ्य७३ एव च ।
नमो वो वधःकृद्भ्यश्च७४ अवध्येभ्यस्तथैव च । ।
8.25.
५० । ।
नमः परमयोगिभ्यो७५ जटिभ्यश्च नमो नमः ।
नमो वो दृश्यरूपेभ्यो विकृतेभ्यस्तथैव च । ।५ १ । ।
नमो वल्कलत्रासोभ्यः७६ कृत्तिवासोभ्य७७ एव च ।
नमः श्वेताम्बरस्रग्भ्यश्चित्रस्रग्भ्यो नमो नमः । । ५२ । ।
धावद्भ्यश्च द्रवद्भ्यश्च संस्थितेभ्यो नमो नमः ।
नमो मुनिभ्यो७८ गायद्भ्यो जपद्भ्यश्च नमो नमः । ।५३ । ।
नमः शरभरूपेभ्यः शतरूपेभ्य७९ एव च ।
नमः पर्वतरूपेभ्यो८० व्याघ्ररूपेभ्य८१ एव च । । ५४। ।
नमो मार्जाररूपेभ्यः८२ काकोलूकेभ्य८३ एव च ।
नमो दैवतरूपेभ्यः८४ पवनेभ्यस्तथैव च । ।५ ५ । ।
नमोग्निभ्यस्तथाद्भ्यश्च

वरुणेभ्यस्तथैव च ।
नमो धनेशरूपेभ्यः सर्वरूपेभ्य८६ एव च । ।५६ । ।
नमश्चोदरवक्त्रेभ्यः
?
सर्ववक्त्रेभ्य एव च ।
नमो वामनरूपेभ्य कामरूपेभ्य८७ एव च । । ५७। ।
देवासुरमनुष्याणामाप्यायिभ्यो८८ नमो नमः ।
नमो वः सर्वदेवानां८९ नमो वः सर्वतः शुभाः । ।५८ । ।
ग्रहेभ्यश्च नमो वोस्तु मोक्षेभ्यश्च नमस्तथा ।
शुभेभ्यश्च नमो वोस्तु अशुभेभ्यस्तथैव च ।
मम सौम्या शिवाश्चैव भवन्तु गणनायकाः । ।५९।

.
धमिभ्य
-
ख
.

वधकेभ्य
-- -
ख । ७५ योगेभ्यो
-
क
.

..
सेभ्यः
-
क
.
ख
.
। ७७ कृत्तिवासेभ्य
-
क ख
.
। ७८ यक्षेभ्यो
-
ख । ७९ सर्वरूपेभ्य
-
घ
.

...
वासेभ्यो
-
घ
.

..
सिंहेभ्य
-
क
-,..
सघेभ्य
-
घ
.

..
रूपिभ्य
-
घ
। ८३ काककोकेभ्य
-
ख
.,
बकरूपिभ्य
-
घ
.
। ८४ देवतरूपेभ्यः
-
क
.

..
पेभ्यो
-
ख
.,...
दिग्भ्य
-
घ

.?.
रूपिभ्य
-
ख
.
। ८७ वामरूपेभ्य
-
ख
.

.?
मुपायिभ्यो
-
घ
.

...
भूतानां
-
ख
.

इति स्तुता गणपतयो महाबलाः
शुभैर्वचोभिः सुरशत्रुनाशनाः ।
दिशन्तु मे सुखमतुलं सुखप्रदा
बलञ्च वीर्यं स्थिरताञ्च संयुगे । ।
8.25.
६० । ।
तपो९० क्षयं स्थानमथातुलां गतिं
यशस्तथा बहु धर्मनित्यताम्

दिशन्तु सर्वं मनसेप्सितञ्च मे
सुरेश्वराः पुष्टिमनुत्तमां तथा ।

सनत्कुमार उवाच
इमौ९२ नन्दिगणेन्द्राणां स्तवौ योध्येति नित्यशः ।
सोश्वमेधावभृथवान्९३ सर्वपापैः प्रमुच्यते

सन्ध्यायामपरस्यान्तु९४ जपन् पापं दिवाकृतम् ।
पूर्वस्याँ९५ च जपँश्चापि९६ सर्वं रात्रिकृतं क्षिपेत्९७

सनत्कुमार उवाच
ततस्ते गणपाः सर्वे संस्तुतास्तेन धीमता ।
विसृष्टाश्च९८ तदा

जग्मुः प्रणिपत्य वृषध्वजम्१०० ॥६४। ।
देवाश्च सर्वलोकाश्च ततो देवः१०१ स्वयं भवः

सृष्ट्वा१०३ नन्दीश्वरगृहं१०४ प्रदाय च महामनाः१०५

ईप्सितं सह देव्या वै जगाम स्थानमव्ययम् ।
य इदं१०६ नन्दिनो जन्म वरदानं तथैव च

अभिषेकं विवाहश्च पठेद् वा श्रावयीत वा ।
ब्राह्मणः स मृतो याति नन्दीश्वरसलोकताम् । ।६

९० मम
(
।
)..? -
ध
.

वित्तसंचये
-
घ
.
। ९२ नमो
-
ख

...
वत्
-
क
.
ख
.,...
भृथं च
-
ध
.
। ९४ रात्र्यां तु
-
क । ९५ पूर्वसध्यां
-
क
.
। ९६ सन्त्यजेद्वापि
-
ख घ
.
। ९७ जपन्
.
ख
,
घ
.
। ९८ निसृष्टाश्च
-
क
.
। ९९ तथा
-
ख ।
१०० च संधितम्
-
घ
.
। १०१ देवाः
-
घ
.
। १०२ भुवः
-
घ
.,
प्रभुः
-
ख
.
। १०३ स्तुत्वा
-
घ
.
। १०४ नन्दीश्वरं गृह्य
-
ख
.

...
त्मना
-
क
.
ख
.
। १०६ इमं
-
क
.
ख
.

यो नियतस्तु पठेत् प्रयतात्मा सर्वमिदं१०७ प्रणतो भवभक्त्या ।
सोपि गतः परलोकविचारी नन्दिसमोनुचरो हि
- - -
१०८ ।

इति स्कन्दपुराणे नन्दिकेश्वरमहाभाग्यं नाम पंचविंशतितमोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
एवं नन्दीश्वरो व्यास उत्पन्नोनुचरश्च ह ।
अभवद् देवदेवस्य सेनापत्येभिषेचितः

व्यास उवाच
देव्या सहाथ भगवानासीनस्तत्र कामदः ।
अकरोत् किं महादेव एतदिच्छामि वेदितुम्

सनत्कुमार उवाच
भगवान् हिमवच्छृङ्गे शर्वो देव्याः प्रियेप्सया ।
गणेशैर्विविधाकारैर्हासं सञ्जनयन्मुहुः ॥३ । ।
देवीं बालेन्दुतिलको रामयञ्च रराम च ।
महानुभावैः सर्वज्ञैः कामरूपधरैः शुभैः । ।४। ।
अथ देव्याससादैका१ मातरं परमेश्वरी ।
आसीनां काञ्चने शुभ्रे स्वाद२सने परमार्चिते ॥५। ।
साथ३ दृष्टवा सतीं देवीमागतां४ शुभरूपिणीम्

आसनेन महार्हेण सम्भावय६ दनिन्दिताम्

आसीनां तां च७ सोवाच मेना हिमवतः प्रिया ।
चिरस्यागमनं ह्यद्य८ तव९ पुत्रि शुभेक्षणे ॥७। ।
दरिद्रक्रीडनैस्तेद्य१० भर्ता११ क्रीडति१२ संगतः

ये दरिद्रा भवन्ति स्म तथैव च निराश्रयाः ।
उमे त एवं क्रीडन्ति यथा तव पतिः शुभे

...
भं
-
क
.
ख
.
घ
.
। १०८ मम स्यात्
-
क
.
ख
.
घ
.
।
१ देवी गता तत्र
-
घ
.
। २ वा
-
घ
.
। ३ अथ
-
क । ४ ततो दे वीमा
?
तता
-
घ
.
। ५ तु
सुरूपिणीम्
-
ख
.,
तत्र
-
घ
.
। ६ सम्पायय
-
क
.
ख
.,
सम्घाद
-
घ
.
। ७ तु
-
घ
.

कृत्यं
-
घ
.
। ९ कृतं
(?)
। १० स्त्वं हि
-
ख
.
घ
.
। ११ भर्त्रा
-
क
. (
घ
)

..
सि
-
क
.
ख
.
घ
.

. .
ता
-
क
.
ख
.
घ
.

सनत्कुमार उवाच
सैवमुक्ता तु मात्राथ नातिहृष्टमना१४ भवत् ।
महत्या क्षमया युक्ता१५ न किञ्चित्तामुवाच ह

विसृष्टा सा तदा१६ मात्रा गत्वा देवमुवाच ह ।
भगवन्देवदेवेश नेह१७ वत्स्यामि भूधरे

अन्यं वृणु ममावासं भुवनेश महाद्युते ॥
8.26.

देवदेव उवाच
सदा त्वमुच्यमाना वै मया वासार्थ१९ मीश्वरि

अन्यत्र२१ रोचितवती नावासं देवि२२ कर्हिचित्

इदानीं स्वयमेव त्वं वासमन्यत्र शोभने ।
कस्मान्मृगयसे देवि ब्रूहि तन्मे शुचिस्मिते

देव्युवाच
गृहं गताहं देवेश पितुरद्य महात्मनः ।
दृष्टा२३ च मे तत्र माता विजने लोकभावनी२४

आसनादिभिरभ्यर्च्य सा मामेवमभाषत ।
उमे तव सदा भर्ता दरिद्रक्रीडनैः शुभे२५

क्रीडते न हि२६ देवानां क्रीडा भवति तादृशी ।
यत्किल त्वं महादेव गणैस्तै२७र्विविधैः शुभैः ।
रमसे तदनिष्टं हि मम मातुर्वृषध्वज

सनत्कुमार उवाच
ततो देवः प्रहस्याह देवीं हासयितुं२८ प्रभुः ।
एवमेतन्न सन्देहः कस्मान्मन्युरभूत्तव।

कृत्तिवासा ह्यवासा वा श्मशाननिलयश्च ह ।
अनिकेतो ह्यरण्येषु पर्वतानां गुहासु च

१४ नैव द्रष्टुमना
-
घ
.
। १५ मुक्ता
-
क
.
। १६ तथा
-
ख । १७ नहि
-
क । १८ भूतले
-
ख
.
। १९ वासार्ध
-
क
.

...
री
-
क
.

...
न्न
-
घ
.

वासदेवीति
-
घ
.

.
ष्ट्या
-
क ख घ

...
विनी
-
क
.,
वन
-
घ
.
। २५ शुभैः
-
क
.
ख
.
घ
.
।
२६ ननु
-
घ
.
। २७ गणेशै
-
क
.
। २८ हाय यितु
? -
क
.

विचरामि गणैर्नग्नैर्वृतोम्भोजविलोचने ।
मा क्रुधो देवि मातुस्त्वं तथ्यं मातावदत्तव ।
नहि मातृसमो बन्धुर्जन्तूनामस्ति शोभने । । १८। ।
देव्युवाच
न मेस्ति बन्धुभिः किञ्चित्२९ कृत्यं३० सुरवरेश्वर ।
तथा कुरु महादेव यथान्यत्र वसामहे३१ । । १ ९। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेशो देव्या देवेश्वरः प्रभुः ।
पार्श्वस्थं गणपं प्राह निकुम्भं नाम विश्रुतम् ॥
8.26.

० । ।
गणेश्वर निकुम्भ त्वं गत्वा वाराणसीं शुभाम् ।
शून्या३२ कुरु महाबाहो उपायेनैव मा बलात्

तत्र राजा निवसति३३ दिवोदासः प्रतापवान् ।
धार्मिको मम भक्तश्च महायोगी महाबलः । । २२ । ।
सर्वं३४ तथा गतः कुर्या यथा३५ स्मै नापराध्यसे

तस्यैव चापराधेन शून्यां३७ वाराणसीं३८ कुरु३९ ॥ २३ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी निकुम्भो गणसत्तम

उवाच देवं४१ प्रणतः प्राञ्जलिर्हषिताननः४२ । । २४। ।
तथा करिष्ये देवेश यथा स हि नराधिपः ।
भविष्यत्यपराधीश४३ त्वं च तुष्टो भविष्यसि ।
शून्या वाराणसी चैव भविष्यति न संशयः ॥२५। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा निकुम्भोसौ प्रणम्य शिरसा हरम् ।
जगाम पुण्यां लोकेषु पुरीं वाराणसीं प्रभुः । । २६। ।
२९ कार्यं
-
घ । ३० किंचित्
-
घ

...
म्यहम्
-
घ । ३२ शून्यं
-
क
.,
ख
,
श्रुत्वा
-
घ
.
। ३३ ते
-
ख
.
। ३४ त्वं
-
घ
.

. ..
द्यथा
-
क
.
ख
.
घ
.

.
धसे
-
घ
.

शून्या
-
ख
.

.
सीं
-
घ
.

भवेत्
-
ख
.
। ४० सप्तम
-
तत्र । ४१ चेदं च
-
घ

.??
ईषित नन
-
क । ४३ च
-
क
.

तत्रासौ दर्शनं स्वप्ने नापिताय ददौ गणः ।
मंडूकाक्षाय४४ रूपं च स्वं तस्यादर्शयत्तदा

निकुम्भौवाच
मण्डूकाक्ष निकुम्भोहं गणपः शोकनाशनः

तवानुग्रहकृत् प्राप्तो यद् ब्रवीमि कुरुष्व तत्

दिवोदासगृहद्वारि कुरुष्व त्वं ममालयम् ।
स्थापयस्व च तत्रार्चा मद्रूपसदृशीं शुभाम्

वित्तं च ते प्रदास्यामि पुत्रान् सौभाग्यमेव च ।
प्रियत्वं चैव सर्वत्र गतिं चानुत्तमां पुनः ॥
8.26.

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तो निकुम्भेन नापितो नृपतिं तदा ।
गत्वावदद् दिवोदासमिन्द्र४६ वैवस्वतोपमम्

नापित उवाच
स्वामिन् तव गृहद्वारि करिष्ये गणपालयम् ।
स्थापयिष्ये गणेशञ्च तन्मेनुज्ञातुमर्हसि४७ ॥३२। ।
तथेति सोप्यनुज्ञात४८श्चक्रे तत्र४९ तदालयम्

प्रत्यस्थापयदर्चाञ्च यादृशं५१ दृष्टवानसौ ॥३३ । ।
तस्य पूजां च महतीं प्रावर्त्तयत५२ शोभनाम्

गणेशस्य महासत्वः स च तां प्रत्यगृह्णत ॥३४। ।
सनत्कुमार उवाच
स तस्मै कर्मणा तेन वित्तं यद्यत्समीहितम् ।
पशूँश्चैव हि पुत्रांश्च सौभाग्यं चाददत् प्रभुः५४

तस्य तां वृद्धि५५ मतुलां नापितस्याभिवीक्ष्य तु ।
आरिराधयिषुर्लोकस्तस्य पूजां५६ चकार ह

...
रप्याय
-
क ख घ
.
।
४५ शकनाशनः
-
क
.

.
मिन्द्रं
(
दं
) -
क
.
। ४७ तन्मे ज्ञातुमिहार्हसि
-
घ
.
। ४८ त
(
स
?)
मनुज्ञात
-
ख
.
। ४९ ते च
-
घ
.
। ५० तमालयम्
-
घ
.

...
शी
-
क
.
घ
.

प्रावर्तत
-
ख । ५३ सुशो
... -
ख
.
। ५४ हिरण्यञ्च पुत्रान् सौभाग्यमेव च
-
ख
.
। ५५ वृत्ति
-
ख
.
।
५६ पूजां तस्य
-
घ
.

चक्रु र्यात्रास्तथा केचिदुपवासान् तथापरे ।
होमं जप्यं५७ तथैवान्ये पूजां चान्ये५८ वरार्थिनः । ।३७। ।
उपहाराँस्तथैवान्ये गीतं५९ नृत्तं तथापरे ।
तेभ्यस्तथाभ्युपेतेभ्यो निकुम्भः स महायशाः ॥३८। ।
ददौ सर्वानभिप्रायान् ये ये तेषामभीप्सिताः

एवं तं कामदं ज्ञात्वा दिवोदासो नृपस्तदा ।

उवाच महिषीं व्यास कदाचित् पुत्रलिप्सया

देवि सर्वानभिप्रायान् जनेभ्योयं प्रयच्छति । ।
8.26.

। ।
गणेश्वरं त्वमप्येनमपत्यार्थं प्रसादय ।
सैव६२मुक्ता६३ तदा गत्वा गणेशं प्राप्य शोभना ॥४१ । ।
उवाच भगवन् देव अनपत्याहमीश्वर ।
उपवासं करिष्यामि तव देवाभिराधने६४ । ।४२। ।
तावन्न भोक्ष्ये यावन्मे वरो दत्तस्त्वया प्रभो ।
जाते च पुत्रे दास्यामि शतानां दशतीर्दश

त्वामुद्दिश्य द्विजातिभ्यो गोधेनूनां गणेश्वर ।
तथा६५ घटसहस्स्रेण दध्नश्चैव घृतस्य च ।
क्षीरस्य पंचगव्यस्य करिष्ये स्नपनं च ते

ब्राह्मणानां सहस्राणां शतं चापि सुपूजितम् ।
पुरस्ताद् भोजयिष्ये ते पुत्रे जाते न संशयः ।

बहून् दास्यति राजा च६६ ग्रामान् दासी६७स्तथैव च ।
सदा सत्रञ्च पूजां च करिष्यति तव प्रभो ।

सनत्कुमार उवाच
सा तमुक्त्वा तथा व्यास तस्थौ नियममास्थिता ।
सोपवासा तदा६८ पूजां महतीं तस्य कुर्वती ॥४७। ।
५७ जाप्यं
-
ख
.
। ५८ पूजाश्चान्ये
-
क
.

...
त
-
क
.
ख
.

..
तान्
-
क
.

..
काम्यया
-
घ
.

सैबं बुद्धा
-
घ
.

...
क्त्वा
-
क ख । ६४ तवाराधनसुव्रता
-
ख
.
। ६५ तदा
-
क
.
। ६६ न
(
ए
) -
ख
.
। ६७ दास्य
-
क
.
ख
.

.
तथा
-
घ
.

तां तथा तिष्ठतीं देवः प्रोवाच स गणेश्वरः ।
उत्तिष्ठ नास्ति ते पुत्रो मा खेदं त्वं वृथा कृथाः

एवं तेन गणेशेन निकुम्भेन महात्मना ।
असकृत् प्रोच्यमाना सा नियमाद् विरराम ह । ।४९ । ।
ततो नराधिपं देवी प्रोवाच विमना६९ तदा ।
आर्यपुत्र न मे पुत्रं गणपोसौ प्रयच्छति ।
ब्रवीति नास्ति ते पुत्रो मा वृथा नियमं कृथाः ॥
8.26.

सनत्कुमार उवाच
एवं महिष्या स प्रोक्तः स्वयमेव नराधिपः ।
सदा सनियम७० स्तस्थौ गणेशस्याग्रतो नृपः७१ । ।५

तमप्युवाच नृपतिं निकुम्भो नियमस्थितम् ।
मा स्था७२ वृथेह नृपते न ते पुत्रं ददाम्यहम् ।

एवमुक्तः स राजेन्द्रो निकुम्भेन महाबलः ।
क्रोधरक्तेक्षणः प्राह तमुत्थाय गणेश्वरम् ॥ ५३ । ।
राजोवाच
गणो वा त्वं पिशाचो वा भूतो वा राक्षसोपि वा ।
कृतघ्नस्त्वं न सन्देहो न त्वं पूजामिहार्हसि । ।५४। ।
मम चैव गृहद्वारि पौरैश्चैव समर्चितः

विषये मम वासी च७४ न च७५ पुत्रं प्रयच्छसि । । ५५ । ।
पूजार्हो न भवाँस्तस्मान्मत्तो दण्डं त्वमर्हसि ।
नृशंसश्चावलिप्तश्च निष्ठुरो मत्सरान्वितः । ।५६। ।
सनत्कुमार उवाच
ततोस्य भेदयामास निलयं गजयूथपैः ।
स्थण्डिलं च बभञ्जाशु७६ ददाहार्चां७७ च सुप्रभाम्७८ । ।५७। ।
६९ विमला
-
घ
.
। ७० नियमवान्
-
घ
.
। ७१ स्थितः
-
ख
.
। ७२ त्वं
-
घ
,
वृथा नियमं कावी
(
र्षीः
) -
ख
.
। ७३ समर्थितः
-
ख
.
। ७४ त्वं
-
घ
.
। ७५ मे
-
ख
.
। ७६ चकाराशु
-
क
,
घ
. (
चकर्ता
?)
७७ गृहमर्चा
-
ख
.,
तदा शौ
(
सो
)
र्चा
-
घ । ७८ त्वप्रभाम्
-
घ
.,
सुप्रभम्
-
ख
.

निकुम्भोपि कृतार्थः सन्नाकाशे संस्थितः प्रभुः ।
उवाच तं७९ दिवोदासं प्रदहन्निव८० तेजसा । ।५८ । ।
यथेष्टं संप्रयच्छन्ति देवा वरमभीप्सितम् ।
न दत्तो यद्यसौ कोपः कस्तत्र भवतोभवत्८१ ।

यस्मान्ममालयो भग्नस्त्वया निरपकारिणः

तस्माद् वर्षसहस्रं८३ ते पुरी शून्या भविष्यति ॥
8.26.

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्त्वा राजानं निकुम्भः परमात्मवान्

देवेशाय निवेद्यैवं८५ तस्थौ पार्श्वगतः प्रभोः ॥६ १ । ।
राजापि
तस्य वाक्येन तथ्येनार्थेन चैव हि ।
व्रीडा परां समासाद्य८६ गृहानभ्यगमत्८७ तदा ॥६

अथ सा तेन शापेन पुरी वाराणसी तदा ।
शून्या समभवत् क्षिप्रं विशुद्धा मृगसेविता

तां तु शून्यां स विज्ञाय देव्या सह पिनाकधृक् ।
सगणो नन्दिना सार्धमाजगाम८८ महाद्युतिः । ।६४। ।
स
तत्र८९ मानसं दिव्यं विमानं सूर्यवर्चसम् ।
अनौपम्यगुणं देवो मनसैव विनिर्ममे९० । ।६५ । ।
सनत्कुमार उवाच
न मे प्रभवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे ।
एतावच्छक्यते वक्तुमनौपम्यगुणं हि तत् । । ६ ६। ।
देवोद्यानानि रम्याणि९१ नन्दनाद्यानि यानि तु ।
तेभ्यः श्रेष्ठतमं

श्रीमदुद्यानमसृजत्९३ प्रभुः ।

७९ च
-
घ । ८० प्रहसन्निव
-
घ
.
। ८१ भवेत्
-
घ । ८२ निरयकारिणः घ
,
मेनपराधिनः
ख

...
सहस्रां
-
क
.

...
नाम्
-
ख
.

..
व
-
घ
.
। ८६ समभवत्
-
ख
.,..
मनुभवन्
?
। ८७ व्यगमत्
-
घ
., ...
गमुत्तमम्
-
क
,
गमच्च तान्
-
क
.
टि
.
। ८८ सार्ध जगाम स
-
क
.
। ८९ तदा
-
घ
.

...
वाभिनिर्ममे
-
क
.,...
निर्मिमे
-
क रव्र
.

...
नि
-
क
.
। ९२ श्रेष्ठतरं
-
ख
.
। ९३ शीमानुद्यानमसृजत्
-
क

तस्मिन् विमाने गिरिराजपुत्री सर्वर्द्धियुक्ते वचसामगम्ये ।
रेमे नवेन्दीवरफुल्लनेत्रा देवी न सस्मार वचः स्वमातुः । । ६८ । ।
इति
स्कन्दपुराणे वाराणसीशून्यकरणं नाम षड्विंशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
अथ तस्मिन् सुखासीनौ शैलजावृषभध्वजौ

आसने काञ्चने दिव्ये नानारत्नोपशोभिते । । १ । ।
अथाचलसुता देवी सुखासीना विभावरी ।
सर्वलोकपतिं प्राह गिरीन्द्रतनया पतिम् । ।२। ।
भगवन् देवतारिघ्न चन्द्रावयवभूषण ।
कथयैतन्मम विभो यत्त्वां पृच्छामि मानद ।

किं फलं तव देवेश लभन्ते भक्तवत्सल

भक्ता ये फलमुद्दिश्य३ कुर्वते४ तन्न
?
किञ्चन

सनत्कुमार उवाच
स एवमुमया प्रोक्तः शूलपाणिर्वृषध्वजः ।
अवोचत् सर्वमव्यग्रो देवदेवः शुभाशुभम् ॥५। ।
व्यास उवाच
किन्तत् स भगवान् देवः प्रीयमाणो महातपाः ।
प्रणयात् स तथा५ देव्या पृष्टो कथयदव्ययः

सनत्कुमार उवाच
मयाप्येतत् पुरा व्यास पृष्टो नन्दीश्वरः प्रभुः ।
यथोक्तवान् मयि ब्रह्मन् तथा तत्कथयामि ते । ।७ । ।
१ शैलात्मजावृषध्वजौ
-
क
.,
शैलजासवृष
-
ख । २ भक्तिवत्सल
-
ख
,..
वत्सला
-
घ
.,...
लाः
-
क
.
ख
.
। ३ फलमद्दिश्य
-
घ
.
। ४ कुर्वीत
-
घ
। ५ तदा
-
ख
.

गणेशान६ पतिं शूरं सूर्यायुतसमप्रभम्

अपृच्छमहमव्यग्रो८ नन्दीश्वरमतिद्युतिम्९ ।

ईशेन यत् पुरा देव्याः कथितं गणसत्तम

तन्मे ब्रूहि यथातत्त्वं परं कौतूहलं हि मे ॥९। ।
नन्द्युवाच

श्रूयतामभिधास्यामि पृच्छतस्ते महामुने ।
देवदेवेन पार्वत्या यत् पुराभिहितं१२ हि तत् । ।
8.27.
१० । ।
देवदेव१३ उवाच
श्रूयतामभिधास्यामि यन्मां पृच्छसि सुव्रते ।
हिताय देवि भक्तानां पृष्टस्तत्१४ कथयामि ते१५ । । ११ । ।
प्रसादं यस्तु मे देवि शुभ्रं१६ कुर्यादनिन्दिते ।
विदधाम्यर्जुनं१७ तस्य गृहं शिवपुरेक्षयम् ।

विधानेन यथोक्तेन लिङ्गं मे स्थापयेच्च१८ यः ।
मया सहासौ चरति१९ नित्यमष्टगुणान्वितः । ।१ ३ । ।
काञ्चनं त्रुटिमात्रं वा यो दद्याद् बहु वा मम

तस्य हैमवते२१ शृङ्गे ददामि२२ गृहमुत्तमम् ।

यो मे गां वा२३ हिरण्यं वा दद्यादविमनाः प्रिये ।
लोकान् ददाम्यहं२४ तस्मै सर्वकामसमन्वितान् ॥ १ ५। ।
वृषभं यः प्रयच्छेन्मे श्वेतं२५ नीलमथापि वा ।
स कुलानामुभयत२६स्तारयेदेकविंशतिम् । । १ ६। ।
गोचर्मद्वयसां वापि यो२७ मे दद्याद्वसुन्धराम् ।
स मे पुरं२८ समासाद्य गणेशैः सह मोदते ।

६ महाभाग
-
ख
.

...
प्रभः
-
ख । ८ महदव्यग्रो
-
क
.
। ९ महाद्युतिम्
-
ख । १० पुण्य नि
...
च
-
ख
.

नन्दीश्वर उ
-
खे
.
। १२ विहितं
-
घ
.,
कथितं
-
ख
.
। १३ देव उ
-
ख
.

...
स्ते
-
क
.
घ
.

..
म्यहं
-
घ
.
। १६ दिव्यं
-
घ
.
। १७ न्यक्षयं लोकं
-
क
.

...
त्तु
-
घ
.
। १९ चरते च मया सार्धं
-
ख

...
दपि वा बहु
-
ख
.,
बहुधा
-
घ

..
तः
-
क
.

. .
दानि
-
क
.
ख
.
। २३ तु
-
घ
,
गास्तु
-
क
.
ख
.,
वास्तु
?

..
न्यहं
-
क
.
ख
.,
दास्याम्यहं
-
घ
.

...
त
-
ख
.
ध
.,
प्रयच्छेत
-
ख
.
। २६ मंङ्गलानामुभयत
-
घ
.
। २७ द्वयमात्रं यं कश्चिद्यो
-
ख
.
। २८ सोमे
-
क
.,
सोमेश्वरं
-
घ
.

यो मे पुण्यफलं२९ दद्यादात्मना पूर्वमर्जितम्

सोनन्त३१ फलमाप्नोति मोदते३२ च त्रिविष्टपे ।

योनुयानं३३ चतुर्दश्यां कृष्णायां३४ कुरुते मम ।
रथेन वृषयुक्तेन मम लोके स मोदते । । १

महिमानोपचारैश्च यो मां जप्यैश्च पूजयेत् ।
ददामि

ब्रह्मणो लोके३६ वासं तस्य सुपूजितम् ॥
8.27.

। ।
मनसा चिन्तयेद् यश्च३७ पूजयेयमहं हरम् ।
अशक्तो नास्ति च३८ द्रव्यं यस्य नित्यं सुमध्यमे । ।२ १ । ।
स तया श्रद्धया पूतो विमुक्तः सर्वपातकैः ।
मम लोकमवाप्नोति भिन्ने३९ देहे न संशय
.
॥ २२ । ।
स्नातो४० यः पूर्वसंध्यायां सदा मामभिगच्छति

स मित्रं यक्षराजस्य यक्षो भवति वीर्यवान् । ।२ ३ । ।
संमार्जनं पंचशतं सहस्रमुपलेपनम् ।
गन्धाश्च दशसाहस्रा अनन्तं४२ चार्चनं स्मृतम् । । २४ । ।
अभ्यङ्गोष्टशतं चैव स्नपनं त्रिशतं भवेत् ।
गन्धोदकं पंचशतं पञ्चगव्यं तथैव च । । २५ । ।
क्षीरं पञ्चगुणं देवि तस्माद् भूयश्च४३ कापिलम् ।
तस्माच्च सर्पिषा स्नानं भूयः पंचगुणं तथा । ।२ ६ । ।
क्षमामि देवि चास्याहमपराधान् बहूनपि ।
भस्माभिषेकमानन्त्यं४४ गुह्यं चैव मम प्रिये४५

अगुरुर्दशसाहस्रं षट्४६ साहस्रं तु चन्दनम् ।
चतुर्दशसहस्राणि धूपः कालागरोः स्मृतः । । २८। ।
अक्षया४७स्तण्डुलयवाः शालयो द्विशताः स्मृताः ।
आनन्त्यो गुग्गुलुश्चैव सहाज्येन४८ सुधूपितः४९ ॥ २९। ।
२९ पुष्प
-
घ । ३० पुण्यमर्जितम् ख
,
पूर्णमा
?..
-
क घ
.
। ३१ स्त्व
? -
क
। ख। ३२ पूज्यते ख
,
घ। ३३ योन्नपानं
-
घ । ३४ कृ रणाय
?
-
क ख । ३५ ऽ मे
? -
क घ । ३६ लोकेषु
-
ख
.
। ३७ नित्यं
-
ख
.
। ३८ मे
-
ख
.

..
न्न
. -
क ।
४० स्नात्वा
-
ख । ४१ नामुपगच्छति
-
ख
.
। ४२ आनन्त्यं
-
कृ
.
। ४३ दूर
-
घ
.

...
स्म
कुर्याद्
- -
क
.
। ४५ चैतन्ममेप्सितम्
-
क । ४६ स
-
क
.
ख घ । ४७ ता
-
घ
.
। ४८ सहान्येन
-
क
.
। ४९ सुपूजितः
-
क

द्वे सहस्रे पलानां तु महिषाक्षस्य यो दहेत् ।
देवि संवत्सरं५० पूर्णं समे नन्दिसमो भवेत् ॥
8.27.

दक्षिणायान्तु यो मूर्तौ पायसं सघृतं शुभे ।
निवेदयेद्वर्षमेकं स च नन्दिसमो भवेत् ॥३

चरवो दशसाहस्रा५१ यावकश्च चतुर्गुणः

शेषाश्च चरवः सर्वे यावकार्धेन संमिताः५३

घृतपात्र५४मसंख्येयमिह प्रेत्य च शाश्वतम् ।
प्रीणाति च पितॄन् सर्वान विमाने चैव मोदते

छत्रं पताकानिचयं शोभयित्वा५५ ददाति यः ।
सोपि संदीप्यते५६ भूयो रविवत्तेजसा दिवि

उभौ पक्षौ त्रयोदश्या५७ मष्टम्यां चोपवासिकः

उपतिष्ठेत मां भक्त्या सोपहारमनिन्दिते ॥३

ददाम्यस्य५९ स्वकं६० लोकं तुष्टोहं देवि शाश्वतम् ।
रक्तपीतकवासोभिः पुष्पैश्च विविधैरपि ।
पूजितोहं सदा भक्त्या पुत्रत्वे कल्पयामि तम्

एकरात्रं च यो मर्त्यो दीपं धारयति६१ स्थितः ।
सर्वयज्ञफलं तस्य ददाम६२ श्रियमेव च

मयैव मोहिताः सर्वे लोकाः सजडपण्डिताः

न मां पश्यन्ति रागान्धास्तमसा बहुलीकृताः ॥३

ध्यानिनो६४ योगयुक्ता६५ ये सत्यधर्मपरायणाः ।
एकाग्रमनसो दान्ता६६स्ते मां पश्यन्ति६७ नित्यदा६८

ये मे भक्ताः सदा चैव सांख्ययोगविशारदाः ।
सर्वं६९ पश्यन्ति मयि च मां च सर्वत्र योगतः७० । ।
8.27.

५० द्विवत्सरस्तु
-
घ

..
स्रं
-
क
.,..
स्या
-
घ । ५२ ण
-
क।
५३ सयुगा
(
ता
)
-
घ
.

.. .
पाक
-
घ
.
। ५५ शोभां कृत्वा
-
घ
.
। ५६ संदीपयेत्
-
घ
.
। ५७ चतुर्दश्या
-
घ
.

...
नः
-
घ
.

...
न्यस्य
-
क
.
ख
.
। ६० स्वयं
-
क
.
।
६१ कारपीत
?-
ख
.

..
नि
-
क ख
.

.
पिण्डिताः
-
क
.
।
६४ छपायिनो
?-
क
.
। ६५ नित्ययुका
?-
क
.
घ
.
। ६६ भूत्वा
-
घ
.
। ६७ न्ति
?-
घ
। ६८ मां बुधाः
-
ख । ६९ सर्वे
-
घ
। ७० यो गतं
-
क ख
.
घ
.

त्रींल्लोकान् समतिक्रम्य ब्रह्मलोकं तथैव च ।
गच्छन्ति मम ते लोकं७१ तमो भित्वा सुदुर्भिदम्

न शक्योस्म्यतपोयुक्तैर्द्रष्टुं मुनिगणैरपि ।
ध्यानिनो नित्ययुक्ताश्च देवि पश्यन्ति मां बुधाः

एतानि चैव सर्वाणि कृत्वा कर्माणि सुन्दरि ।
मनसा सुप्रशान्तेन मैनः
?
करुणचेतसा

काञ्चनं भूमिगोदानं विप्रे च प्रतिपादयन् ।
रुद्रो मे प्रीयतु इति ह्यतुलं फलमश्नुते

यानि लोकेषु तीर्थानि देवतायतनानि च ।
पादयोस्तानि सुश्रोणि सदा सन्निहितानि मे

ब्राह्मणानां तथा चैव करे दक्षिणतः स्थिताः ।
यो मां सर्वगतं चैव सर्वं च७२ मयि पश्यति

मय्यर्पितमना नित्यं तथा मद्भावभावितः ।
ममैव स७३ प्रभावेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

सर्वथा वर्तमानोपि देवि यो मां स्मरेत्सदा

ऽज्ये
कल्मषेण न युज्येत नरः७५ कर्ता कदाचन ॥४८। ।
सर्वावस्थोपि पापात्मा ज्ञाननिऽद्रेन७६ चेतसा

यो ऽभ्यर्चयति भां
.
नित्यं स ममात्मसमो भवेत्

षडङ्गेन च योगेन यो मामभ्यर्चयेत्सदा

प्रविशेत स९० मां क्षिप्रमत्र नास्ति विचारणा ॥
8.27.

योप्यसज्जन८१रतो वियोनिजः पातकैरपि समन्वितस्सदा ।
सोपि मद्गतमना मदर्पणो याति देवि८२ गतिमप्रतर्किताम्

इति स्कन्दपुराणे ईश्वरार्चनविधि८३ सप्तविंशतितमोध्यायः
७१ लोकान्
-
क । ७२ सर्वथा
-
घ ।
७३ च
-
ख । ७४ सदा स्मरेत्
-
ख । ७५ नभः
-
क । ७६ दृष्टेन
-
ख । ७७ तेजसा
-
घ । ७८ सो
-
ख । ७९ मामर्चयते सदा
-
ख

च्च
-
ख
.

.
सर्जन
-
घ
.
। ८२ देव
-
ध
.
। ८३ पूजाविधानो नाम
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
ततो व्यास पुनर्देवी पतिं व्रतपतिं शुभा ।
अपृच्छद् व्रतसंबद्धं१ फलं फलशतार्चिता२

व्रतानां फलमल्पं वा महद् वा यत् त्रिलोकप ।
व्रतं भवति३ यादृग् वा तत्४ प्रब्रूहि महेश्वर

देवदेव उवाच
महाफलं यद् भवति यच्चाप्यल्पफलं शुभे

व्रतं यादृक् च यत् प्रोक्तं तच्छृणु६ त्वमनिन्दिते

चतुर्दश्यां तथाष्टम्या७मुभयोः पक्षयोः शुचिः ।
संवत्सरमभुञ्जानः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

सत्रयाजिफलं८ यच्च सत्यवागृतुगामिनाम् ।
तच्चैव९ फलमाप्नोति यमञ्चैव न पश्यति

शय्यासनस्थः स्त्रीमध्ये रतिरक्तः सुखे रतः ।
स तप्यत्यानखाग्रेभ्यो१० नित्यं यो मां समाश्रितः११

मद्भक्तस्तपसा युक्तो मामेव प्रतिपद्यते ।
लोकास्तस्याक्षया देवि यद्यपि स्यात् स१२ पापकृत् ।

पृथिवीभाजने भुंक्ते नित्यं पर्वसु यो नरः ।
स त्रिरात्रफलं१३ देवि अहोरात्रेण विन्दति

संवत्सरं तु यो भुंक्ते नित्यमेव ह्यतन्द्रितः

निवेद्य पितृदेवेभ्यः पृथिव्या१५ मेकराड् भवेत्

नवमी१६ मष्टमीं१७ चैव पौर्णमासों१८ त्रयोदशीम्

यो भुंक्ते देवि नैतेषु२० सुपर्वसु२१ नरः समाम् ॥
8.28.

१ अपत्यव्रतसंबद्धं
-
ख
.,..
सम्बन्धं
-
ख
.

.
समार्चिता
-
क
.,
सदार्चिता
-
घ
.
। ३ स्तुवन्ति
-
घ
.
। ४ तच्च
-
ख
.
५ भवेत्
-
ख
.
। ६ तच्छृणुष्व
-
क । ७ चतुर्दश्यामखाष्टम्या
-
क
.
। ८ सप्तरात्रिफलं यत्र
-
घ
.
। ९ तदैव
-
ख
.,
तयैव घ
.
। १० क्रीडमानो नमास्यो
-
घ
.,
नखाग्रेण
-
ख
.

मामनुव्रतः
-
ख
.
। १२ सु
-
ख
.
। १३ स त्रिफल
? -
क
.
। १४ जितेन्द्रियः
-
घ
.

... ?
वी
-
क
.
। १६ अष्टमी
-
क

.
मीं
-
क
.

... ?? -
तत्र
, -
चतुर्दशी
-
घ
.

,..
शी
-
क
.
। २० एतेषु
-
क
.
। २१ संयतस्तु
-
ख
.

गाणपत्यं स लभते निस्सपत्नमनिन्दिते ।
भूतानां दयितश्चैव२२ दिव्यं रूपं बिभर्ति च । ।१

श्रीवत्सं यश्च२३ पिष्टेन दद्याद् हेमफलं२४ शुभम् ।
किरेत् कृष्णतिलांश्चात्र तण्डुलाक्षतमेव च । । १ २। ।
फलैश्च विविधाकारैर्यथालब्धै रसान्वितैः ।
स वै वर्षसहस्राणि द्विषष्टि दिवि मोदते । । १३ । ।
दिव्यरूपधरः श्रीमान् देवतैस्सह नित्यशः ।
हिरिवेरमयीं२५ यो मे दद्यात् प्रतिकृतिं स्वकाम् ।

सर्वगन्धरसैर्युक्तां निर्यासैश्च सुसंस्कृताम् ।
भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैः कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । । १

पूर्वदक्षिणयोश्चात्र२६ पश्चिमोत्तरयोस्तथा ।
पार्श्वेषु हरितालञ्च कृष्णागरुमनःशिलाम् ।

चन्दनं चैव दद्याद्वै यथासंख्येन पूजितम् ।
तस्य पुण्यफलं देवि शृणु यन्मत्तकाशिनि ।

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तस्तथा२७ निष्कल्मषश्च ह ।
वर्षकोटिशतान्यष्टौ दिवि भुक्त्वा महत्सुखम् ॥ १८। ।
इह लोके सुखी जातो मामेव प्रतिपद्यते ।
रत्नावलिं तु यो२८ दद्याद् ब्राह्मणः क्षत्रियोथ विट् । । १ ९। ।
शूद्रः स्त्री वा स मे२९ लोके मत्सौख्यं प्राप्नुते परम् ।
सिद्धार्थकाँश्चाघोरेण३० दैवे पित्र्येथ वा पुनः । ।
8.28.

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि३१ तर्पयेत् स३२ पितॄनपि ।
ऋषींश्च सर्वदेवांश्च रूपञ्चाप्नोति पुष्कलम्३३ । । २१ । ।
मन्वन्तरञ्च गोलोके गोकन्याभिः स३४ पूज्यते ।
सर्वे देवास्तथा विष्णुर्ब्रह्मा ऋषय एव च । ।२२।

...
ञ्चैव
-
घ

...
च्च
-
क
.
घ
.
। २४ धर्मफलं
-
ख
.
। २५ हरिवेरमयी
-
क
.,
शालिपिष्टमयीं
-
घ
.

...
पि
-
ख
.
। २७ मुक्तो यथा
-
घ
.
। २८ वक्तारं निर्णयो
-
घ
.
। २९ मां
-
क
,
समो
-
ख
.

..
काश्च अर्घेण
-
घ
.
। ३१ त्रिषड्विंशत्
... -
क
.

स्व
,.. -
घ
.

...
लां
-
क
.
ख
.
। ३४ त्र
.. -
ख
.

कुर्वन्त्यर्घ्ये हि सान्निध्यं तेभ्यस्तद्धि विनिःसृतम् ।
गुह्यमेतत् परं देवि यो वेत्ति स३५ महातपाः

तस्य प्रभावाज्जायेत धनवान् प्रियदर्शनः ।
प्रज्ञारूपगुणैर्युक्तः३६ संवत्सरशतायुषः३७ । ।२४। ।
क्षीरेण यो मां सततं स्नापयेत त्रिरुद्यतः

अपराधसहस्रन्तु क्षमे३९ तस्याहमन्तशः४० ॥२५। ।
यश्च४१ तत्४२ स्नपनं पश्येत् स तत्पापैः४३ प्रमुच्यते ।
मानसस्य च जप्यस्य सहस्रस्य फलं लभेत्४४

संवत्सरं तु यः कुर्यात् क्षीरेण स्नपनं शुचिः

गाणपत्यं स लभते बल्लभत्वं च नित्यशः

सर्पिषा यो ममाभ्यङ्गं करोत्यविमना नरः ।
द्विसाहस्रस्य जाप्यस्य मानसस्य फलं लभेत् ॥२८। ।
अभिगम्यश्च
-
देवानां स भवेच्च४६ नरोत्तमः ।
निष्काणां च सुवर्णस्य सहस्रस्य फलं लभेत् ॥२९। ।
संमार्जनं च४७ यः कुर्यात् संवत्सरमनुव्रतः ।
वितरामि शुभं लोकं नित्यं तस्य ध्रुवं शिवम् ॥
8.28.

सर्वलोकक्षये तस्य न क्षयो भवतीश्वरि ।
लिङ्गपूजां४८ तु यः कुर्यान्मम देवि दृढव्रतः । ।३

शतं वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते ।
चतुर्ण्णां पुष्पजातीनां गन्धमाघ्राति शङ्करः

अर्कस्य करवीरस्य बिल्वस्य च बकस्य४९ च ।
सुवर्णनिष्कं पुष्पे तु५० सर्वस्मिन् देवि५१ कथ्यते ॥ ३३। ।
सहस्रे त्वर्कपुष्पाणां

दत्ते यत कथ्यते५३ फलम् ।
एकस्मिन् करवीरस्य दत्ते पुष्पे हि तत् फलम्

३५ सु
...
-
ख
.
। ३६ युक्तं
-
क
.
घ
.

...
युतम्
-
क
.
घ
.
। ३८ त्रि
?
ख

?  -
घ
.

.
गः
-
घ
.
। ४१ यच्च
-
क
ख
.
। ४२ तं
-
क
.
ख
.
ग
.

सर्वपापैः
- -
ख
.
घ
.
। ४४ भवेत्
-
क
.
।
४५ शुचि
-
ख
.
। ४६ भद्रं
-
क
.,
भवेत
-
ख

..
त्तु
-
ख
.

लिङ्गपूरं
-
क
.,
लिंगं पूर्व
-
घ
.
। ४९ बुकस्य
-
क । ५० पुष्पैस्तु
-
ल
.,
पुष्पं तु
-
घ
.

...
न्नेव
-
ख
.
घ
.

सहस्रै स्त्वन्यपुष्पाणां
-
ख
.,
सहस्रै त्वन्य
... -
क
.

यत्कथितं
-
ख
.

करवीरसहस्रस्य भवेद्दत्तस्य५४ यत् फलम् ।
तदेकस्य तु पद्मस्य दत्तस्य फलमुच्यते

पद्मानां च५५ सहस्रस्य मम दत्तस्य यत् फलम् ।
तत्फलं लभते पत्रे दत्ते बिल्वस्य शोभने५६ ।

बिल्वपत्रसहस्रं तु दत्ते मे यत् फलं स्मृतम् ।
बकपुष्पे५७ तदेकस्मिन् मम दत्ते लभेत्फलम्

बकपुष्पसहस्रस्य मम दत्तस्य यत् फलम् ।
पुष्पे दत्ते तदेकस्मिन् लभेद्५८ धत्तूरकस्य५९ तु

.

निर्माल्यं यो हि मे नित्यं शिरसा धारयिष्यति ।
अशुचिर्भिन्नमर्यादो नरः पापसमन्वितः ॥३९। ।
स्वैरी चैव तथा मुक्तो६१ नियमैश्च बहिष्कृतः ।
नरके स

पतेद् घोरे तिर्यग्योनौ च संभवेत्

8.28.

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् ।
तस्य पापमहं शीघ्रं नाशयामि महाव्रते६४

दीपमालां तु यः कुर्यात् कार्त्तिके मासि वै मम ।
अवसाने च दीपानां६५ ब्राह्मणाँस्तर्पयेच्छुचिः६६

गाणपत्यं स लभते दीप्यते च रविर्यथा ।
दद्यात् कृष्णतिलाँश्चैव सहः६७ सिद्धार्थकाँश्च ह

यो म्रे देवि सदा मूर्ध्नि स मे नन्दिसमो भवेत् ।
ये हि सिद्धार्थकाः प्रोक्तास्तथा कृष्णतिलाश्च ये

सर्वे ते त्वन्मया देवि गुह्यमेतन्मयेरितम् ।
?
॥४५ । ।
-
- - - -
ऽ
- - - -
न ऽ
-
न
- -
ऽ
(?)
।
चित्रो नाम गणो मह्यं तेन सार्धं स मोदते

५४ दत्ते भवति
-
घ
.
। ५५ तु
-
ख
.
घ
.
। ५६ तु सुशोभने
-
ख
.
। ५७ बुकपुष्पे
-
क
.
ख
.
। ५० लभते
-
घ
.
। ५९ बन्धुक
... -
घ
.
। ६० वै
? -
घ
.
। ६१ युक्तो
-
क
.
।
६२ न
-
घ
.
। ६३ दीप्यते च रविर्यथा
-
घ
.

...
मते
-
घ
.
। ६५ दीपं दत्त्वा व्रतान्ते तु
-
ख
.

...
च्छुचोन्
-
ख
.
। ६७ सदा
-
क
.

सर्वसंप्रलये चैव प्राप्ते त्रैलोक्यसंक्षये ।
त्यक्त्वा सर्वाणि दुःखानि मामेव प्रतिपद्यते

न तुष्याम्यर्चितोर्चायां तथा देवि नगात्मजे ।
लिङ्गेर्चिते यथा६८ ऽत्यर्थं परितुष्यामि पार्वति ॥४८। ।
सर्वेन्द्रियप्रसक्तो वा युक्तो६९ वा सर्वपातकैः ।
स प्रयाति दिवं देवि लिङ्गं योर्चयतीह मे । ।४९। ।
त्यक्त्वा७० सर्वाणि पापानि निर्द्वन्द्वो दग्धकिल्बिषः ।
मदाशी७१ र्मन्नमस्कारो७२ मामेव प्रतिपद्यते ॥
8.28.

सनत्कुमार उवाच
ततो भगवती भूयः पतिं सर्वजगत्पतिम् ।
अपृच्छत् पुष्प्यमाणा७३ स्या७४ केन त्वं देव७५ तुष्यसे७६ । ।५१ । ।
ततः प्रहस्यमानास्यः सर्वलोकेश्वरेश्वरः

प्रोवाच भगवान् वाक्यं७८ लोकानां हितकाम्यया॥५२ । ।
देवदेव उवाच

शृणु देवि यथातत्त्वं८० येन यान्ति शुभां गतिम् ।
त्रैलोक्ये जन्तवः सव८१ मद्भक्ता ये शुभानने

यत्तत्

परतरं गुह्यं तत् सर्वं मयि८३ तिष्ठति ।
यो हि तत्त्वेन तद् वेद संसारात्८४ स विमुच्यते८५ ।

न च प्रकाशयेद् गुह्यं नाम८६ मे कीर्तयेन्नरः ।
सदा सर्वसहेत्येवं प्रातः८७ प्राञ्जलिरुत्थितः ॥५५। ।
तस्माच्च८८ कीर्तनात् पापं सर्वमेव विनिर्दहेत् ।
यशः कीर्त्तिं च संप्राप्य रुद्रलोके महीयते

सर्वमाल्यानि यो दद्यान् मम मूर्तिषु८९ नित्यशः ।
मंत्रेण विधिवच्चैव तस्य पुण्यफलं महत्९० ॥५७। ।
६८ तथा
-
ख
-
। ६९ युतो
घ

कृत्वा
घ । ७१ महाणी
घ । ७२ मार्थ्यमत्प्राप्य
घ
,
नमस्कारोपि यं कुर्यात्
-
ख
.,
। योपि कुर्यान्नमस्कार
?
। ७३ पुष्यमाना
-
क
.,
पुष्पमालास्या
-
ख
.,
तुष्यमाना
-
घ
.
। ७४ सा
-
घ
.

देवि
-
क
.

..
सि
-
ख
.

...
देवेश्वरेश्वरः
- -
घ
-
। ७८ वचः प्रोवाच भगवान्
-
क
.
घ । ७९ देप्युवाच
-
ख
.

..
तथ्यं
-
घ ।
८१ न तु सर्वेण
-
घ
.
। ८२ यद्यत्
-
घ
.
। ८३ त्वयि
-
क
.
ख
.
। ८४ स संसाराद्
-
घ
.

..
प्रमुच्यते
-
क
.
घ
-,
प्रवि
.. -
ख । ८६ नामतः
-
घ
.,...
स्ते
-
ख
.
। ८७ महेश्वरं प्रातः स्मरेत्
-
घ
.
। ८८ यस्माच्च
-
घ
.
। ८९ सर्वमूर्तिषु
-
क
.
घ
.
९० शृणु
-
घ
.

मन्त्रः

सर्वगाय सुरेशाय सर्वदेवमयाय च ।
नमो भगवते चैव गुह्यागुह्याय वै सदा९२ । । ५८ । ।
सोमाय९३ भूतनाथाय भावनाय भवाय च

सर्वगुह्याय वै स्वाहा देवगुह्यमयाय९५ च । । ५९। ।
सर्वगुह्यमयो मंत्रः स्वाहा सोमाय चैव हि

कटंकटाय वै९७ स्वाहा स्वाहा देवाय शुष्मिणे९८ । ।
8.28.
६० । ।
पुष्पाण्येतेन मन्त्रेण यो मे नित्यं निवेदयेत् ।
सहस्रं तेन९९ जाप्यस्य मानसस्य कृतं भवेत् । । ६१ । ।
अथा१००ञ्जलिममावास्यां सुसम्पूर्णां समाहितः ।
तिलानां चैव कृष्णानां सर्षपाणां च पार्वति । ।६२ । ।
अर्चयित्वा यथान्यायं यथालाभं प्रयच्छति ।
इदं१०१ च वचनं कुर्यात्१०२ सूर्येति व ममेति च१०३ ॥६३ । ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोकं व्रजेन्नरः ।
अर्चयित्वा च मां देवि ब्राहाणान्न च तर्पयेत् ।

न तत्फलमवाप्नोति नाहं तुष्यामि तस्य वै ।
अर्चयित्वा द्विजान्मां च यो मे नामानि कीर्तयेत्

चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पक्षयोरुभयोरपि ।
सोपि देवि प्रमुच्येत वियोनिं न स गच्छति । ।६६। ।
वामदेव सुदेवेति१०५ हर गुप्तेति वा पुनः ।
उमापते नीलकण्ठ शान्त१०६ श्रीकण्ठ गोपते । । ६७। ।
शर्व१०७ भीम१०८ पशुपते१०९ शङ्करोग्र भवेति च ।
महादेवेति चाप्यन्यन्नाम गुह्यं प्रकीर्तयन्११० । । ६८। ।
९१ अय मन्त्र
-
खः । ९२ गुह्यात्मने नमोस्तुते
-
घ

नमस्ते
-
घ । ९४ भवात्मने
-
क
.
। ९५ वेदगुह्याय
-
ख
.
। ९६ स्वाहा
-
ख । ९७ यैव
? -
क
.
घ

.
८ देवाय
शुष्मिने स्वाहा
-
ख । ९९ सहस्राशेन
-
क
.
। १०० अन्या
? -
घ । १०१ इय
-
क । १०२ ब्रूयात्
-
घ
.
। १०३ सूर्येज्योति
-
मयेति च
-
घ
.
। १०४ प्रपश्ये त
-
क
.
घ । १०५ वानुदेवेति
-
घ । १०२ श्रान्त
-
ख
.
। १०७ शर्वो
-
क
.,
पार्वतीश
-
ध
.
। १०२ भीमः
-
क
.
। १०९ पशुपतिं
. -
ख
,
पशुपते
. -
क
.

...
येतु
-
क
.

सर्वपापैः प्रमुच्येत दिवि देवैश्च पूज्यते ।
एतेषामेकमपि यः कथयेद्वा पठेत वा । ।६९। ।
स देहपद्धतिं१११ भित्त्वा११२ मामेव प्रतिपद्यते ।
एवं११३ सर्व११४ प्रणामे च११५ यन्मया परिकीर्तितम् ॥
8.28.

अमावास्यान्तु यो नित्यं सघृतं गुग्गुलं दहेत् ।
क्षीरेण चैव संमिश्रं गुह्यमेतन्मम प्रियम्११६ ॥७१ । ।
सोच्युतं११७ स्थानमाप्नोति मत्प्रसादान्न संशयः ।
इदं च परमं गुह्यं यो मे देवि निवेदयेत् ।

अर्कपत्रयुतं पूर्णं घृतेन११८ मधुना सह

निवेद्य विधिवद् भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

इमानि च महाभागे यो मे नामानि कीर्तयेत् ।
श्मशाननिलयो नग्नो भस्मशायी१२० यतव्रतः । ।७४। ।
वामदेवः प्रशान्तश्च स्तब्धशेप१२१ स्त्रिलोचनः ।
अ
?
सव्यप्रियः

सव्यो बहुरूपोन्तकान्तकृत्१२३

पुराणः पुरुहूतश्च मृत्योर्मृत्युर्जितेन्द्रियः ।
अनिन्द्रियोतीन्द्रियश्च सर्वभूतहृदि स्थितः । ।७६। ।
संसारचक्री योगात्मा कापाली दिण्डिरेव च ।
महादेव१२४ महादेव महादेवेति चैव हि ॥७७। ।
जपेदेतन्नियमवान् शृणुयाद्वापि नित्यशः ।
स देहभेदमासाद्य योगात्मा गणपो भवेत् । ।७८। ।
सनत्कुमार उवाच
-
- - - - ---- - - - - - - - -
।
-
- - - - - - - - - - - - - - -
।

बंध घ । ११२ भित्वाशु
-
घ । ११३ एकं ग
,

?
प्रमाण
-
घ ।
११५ न
-
खे
.,
ते
.
घ
.
। ११६ प्रिये
-
क
.
घ
.
। ११७ सोतमं
-
ख
.

घृतस्य
-
क
,
घृत च
-
घ
.
। ११९ मधुनश्च
.
ह
-
क
.

. .
स्नायी
-
घ
.

.
शेत
?
-
घ
.
। १२२ अप सव्यप्रिय
? -
ध
.

...
न्तकोन्तकृत्
-
क
.

,. .
वो
-
क
.
घ
.

नाशुभाय१२५ न पापाय नानृतायाव्रताय च

श्रावयेद् भक्तिमान् पुण्यान्नापेताय१२७ कदाचन । ।
8.28.

० । ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं शान्तिवृद्धिकरं शुभम् ।
पूतं पवित्रं परमं मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
श्रोतव्यं न च सर्वेण१२८ तथा देयं न कस्यचित् ॥८१ । ।
इति स्कन्दपुराणे ईश्वरपूजानाम१२९ अष्टाविंशतितमोध्यायः
व्यास१ उवाच
एवं कालेन२ संप्राप्य वाराणस्यां निकेतनम् ।
जगतः पितरौ देवौ चक्रतुः३ किमतः परम् । ।१ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवो देवीं हिमवतः सुताम् ।
उवाच देवि पश्याम४ उद्यानं यदि रोचते ।

देव्युवाच
एवं भवतु देवेश यथात्थ त्वं२ वृषध्वज ।
न हि मेन्यत्र गन्तव्यमुद्यानात् परतो हर ।

सनत्कुमार उवाच
सह देव्या ततो व्यास वाराणस्यां वृषध्वजः ।
दिव्यो६ द्यानदिदृक्षार्थं विचचार७ समन्ततः ।४। ।
पूर्वस्मिन् स दिशो भागे देव्या देवः पिनाकधृक्। ।
उद्यानं दर्शयामास नानाकुसुमशोभितम्

चंपकाशोकपुन्नागप्रियंगूचूतसंकुलम्

बिल्वार्जुनकदम्बैश्च न्यग्रोधोदुम्बरैरपि । ।६। ।
१२५ नाशुचये
-
घ
.

...
य
कदाचन
-
क
,.
याशुभाय च
-
घ । १२७ नित्यं नाव्रताय
-
घ । १२८ सर्वदा
देवि
-
घ
,
सर्वैश्च
-
ख । १२९ पूजाविधिर्नाम
-
घ
.
।
१ सन उ
.
-
क
.
। २ कामेन घ
.
। ३ कुरुत
. -
घ

..
व
-
क
.
टि
.,
घ

तत्त्वं
-
घ
.
। ६ देवो
-
क
.,
घ । ७ विषभ्राम
-
क
.

.
व्र ।
)
त
... -
घ
.

गन्धवद्भिश्च कुसुमैर्जातीकेसरकेतकैः ।
रम्यैः सुरभिपुष्पैश्च षट्पदव्रातसेवितैः ।

संयुक्तं सर्वतः श्रीमद्वनं वैभ्राजसन्निभम् ।
स तदुद्यानमासाद्य देवीमाह जगत्पतिः

अस्मिन् देशे पुरा देवि तिष्ठतो मम शोभने ।
ऊर्ध्वं गोलोकसंस्थानाद् गवां वत्सैः स्वयंभुवैः । ।९ । ।
पीयमान९ पयोवेगात् फेनं मूर्ध्नि समापतत ।
ततो मयो१०र्ध्वतो दृष्टा११ गावस्ताः सोमपार्श्वतः१२ । ।
8.29.

ततस्ताः१३ प्रेक्षितास्तत्र मया१४ गावस्तदाभवन् ।
तेजसा दह्यमानास्तु नैकवर्ण्णा भृशार्दिताः ।

गावः पूर्वमिमा देवि आसन् कपिलवर्णजाः ।
नैकवर्णास्तदाभूवन् यदा संप्रेक्षिता मया । । १

तासां शरण्यतां यात्वा ताभि१५र्मामेव शैलेजे ।
आश्रितः सोम आगत्य स्रवन्तीभिः१६ समन्ततः । ।१

अर्दिताभिस्तदा गोभिर्ब्रह्मा मामब्रवीत्ततः ।
प्रसादं कुरु देवेश सौरभ्य१७ स्तेजसा तव१८ ॥ १४। ।
न नश्यन्ति१९ यथा सद्यस्तथा सर्वसुरार्चित ।
ततोहमास्थितो देवि स्थानेस्मिन् स्वयमेव तु । । १ ५। ।
गोप्रेक्ष इति विख्यातः२० संस्तुतः२१ सर्वदेवतैः

गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य२३ च मानवः । । १६ । ।
न दुर्गति२४ मवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ।
ततस्ता दह्यमानास्तु२५ प्रसन्ने२६ कपिला२७ मयि । ।१७। ।
ह्रदेस्मिन् धेनवो२८ भ्येत्य शान्तास्ता विबभु२९स्तदा ।
कपिलाह्रद इत्येवं तदाप्रभृति कथ्यते

९ पीयनीताम्प
...
-
क
.,
पिबतीनां
-
घ
। १० ममोर्ध्वं
-
क

दृष्टास्तु ख
,
दृष्ट्वा
घ । १२ गाः
-
ख
.
घ
.

...
श्चा
-
क
.

देव्या
-
घ
.
। १५ एभि
-
ख
.
। १६ सह गोभि र्न तास्त्यजन्
-
क
.
। १७ सौरभ्या
-
क
.
। १८ भव
-
घ
.
। १९ न विनश्यद्
-
ख
.
। २० गोप्रेक्षक इति ख्यातः
-
ख
.
। २१ संस्मृतः
-
घ
.
। २२ सर्वदै
. -
घ
.
। २३ चार्च्य
-
क ख
,
चाभ्यर्च्य
-
घ
.
। २४ स स्वर्गति
-
घ
.
। २५ दुह्यमानास्तु
-
घ । २६ प्रसन्न ।
) -
घ
.
। २७ सुरभी
-
क
.
ख
.
। २८ धेनुर
.. -
क
.,
पेतु
-
क ख
.
घ
.
। २९ विभवु
-
ख
.,
शिशिवु
-
घ
.

अत्रापि३० स्वयमेवाहं वृषध्वज इति श्रुतः

सान्निध्यं कृतवान् देवि स चायं दृश्यतां स्थितः ।

कपिलाह्रदतीर्थेस्मिन् स्नात्वा नान्यमना नरः

वृषध्वजमिमं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् ।
8.29.

सलोकतां मृतश्चापि अर्चयित्वा तु मामिह ।
लभते देहभेदे तु गणत्वं चातिदुर्लभम् ।

अस्मिन्नपि प्रदेशे तु ता गावो ब्रह्मणा स्वयम् ।
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां सर्वा दुग्धाः पयोमृतम् ॥२२। ।
तासां क्षीरेण संजातं ह्रदमेतन्मनोहरम् ।
भद्रदोहमिति ख्यातं पुण्यं देवह्रदं शुभम्३३ ।

सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः ।
गच्छोपशममीशेति उपशान्तशिवस्ततः ॥ २४। ।
स्थितो भूत्वाहमत्रस्थः पुण्यमस्यापि दर्शनम् ।
दृष्ट्वैनं३४ प्रयतो मर्त्यः स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ।

अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ॥ २६। ।
ब्रह्मणा स ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा ।
मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि

तमुवाच पुनर्विष्णुर्ब्रह्माणं कुपिताननम् ।
रुद्रदेवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा३५

मयैष स्थापितस्तेन नाम्ना३६ तव भविष्यति ।
हिरण्यगर्भ इत्येवं ततोत्राहं समास्थितः । ।२९। ।
दृष्ट्वैनमपि देवेशे३७ मम लोकं व्रजेन्नरः ।
पुनरेव३८ ततो ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं३९ शुभे । ।
8.29.

० । ।
३० तत्रापि
-
क
.
घ । ३१ प्रभुः
-
घ ॥ ३२ ग
?
म्यक् समाहितः
-
ख
.,
संयतमानसः
-
घ
.
। ३३ वनं
-
क
.
ख
.

.
व
-
ख
.
। ३५ पितामह
-
घ
.
।
३६ तव नाम्ना
-
ख
.

...
शं
-
क
.
ख
.,
शि
?
। ३८ श्चापि
-
ख
,
रपि घ
.
। ३९ मिमं
-
क

स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः ।
स्वलीनेश्वर४० इत्येवमत्राहं स्वयमास्थितः४१ । ।३ १ । ।
स्वस्मिन् परतरे लीनः प्रधाने मम४२ कारणे ।
तस्मात् स्वलीन४३मित्येवं४४ गुह्यं४५ क्षेत्रं४६ मम४७ स्मृतम्

प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ।
आनन्त्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव सा स्मृता४८ ॥३३ । ।
अस्मिन्नपि४९ मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः ।
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली ।

व्याघ्रेश्वरस्ततः ख्यातो५० नित्यमत्रा५१ हमास्थितः ।
न पुनर्दुर्गतिं५२ यायत्५३ दृष्ट्वा५४ चेमं५५ महेश्वरम्५६ ॥३

उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा ।
स्त्रीवध्यौ दर्पितौ सृष्टौ त्वयैव निहतौ शुभे ॥३ ६। ।
सावज्ञं गेन्दुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ।
आदावत्राहमागत्य आस्थितो गणपैः सह । ।३७। ।
ज्येष्ठं स्थानमिदं तस्मादेतन्मे पुण्यदर्शनम् ।
दृष्ट्वेदं५७ मम लिङ्गन्तु ज्येष्ठ५८ स्थान५९ समाश्रितम् ।

न शोचति पुनर्मर्त्यः संसिद्धो६० मृत्युजन्मनी

समन्ताद्देवतै६२ स्सर्वैर्लिङ्गानि थापितानि ह

दृष्टवा तु नियतं६३ मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ।
मया त्विह६४ समागत्य स्वयमेव६५ यतः६६ स्थितम्

8.29.

। ।
न च मुक्तं६८ मया यस्मादविमुक्तमिदं ततः

क्षेत्रं वाराणसी पुण्या७० मुक्तिदं७१ संभविष्यति ।

४० स्वर्लीनेश्वर
-
क
.
ख
,
मुनेश्वर
-
घ
.
। ४१ मोहितः
-
घ
.
४२ मयि
?
। ४३ स्वर्लोन
-
क
.

...
मित्येव
-
क ख
.
। ४५ मुक्तं
-
क
.
। ४६ मम
-
ख
.
। ४७ इति
-
ख
.

योगे सिध्देथ योगिना
-
ख । ४९ तस्मिन्नपि
-
क
.
। ५० व्यास
-
ख
.
। ५१ नित्यं यत्रा
-
ख
.
। ५२ स पुन
.
स्वर्गतिं
-
घ
.
। ५३ याति
-
क
.
। ५४ दृष्ट्वैनं
-
ख
.
। ५५ मम
-
क
.

ममरेश्वरम्
-
ख
-
। ५७ दृष्ट्वैनं
-
क
.
ख
.

ज्येष्ठं
.. -
ख । ५९ स्वानं
? -
ख ।
६० संसिद्धिं
-
ख

. .
नो
- -
खः । ६२ दैवतै
-
क
.
ख
.
। ६३ नियतो
-
क
.
ख
.
। ६४ इदानीमह
.. -
क
.
। ६५ स्वयमस्मिन्
-
क । ६६ व्यव
... -
ख
.,
न्यतः
-
क
.

स्थितः
-
क
.
। ६८ न मुक्तं हि
-
ख
.

...
क्त
ततः स्मृतं
-
ख
.
। ७० पुण्यं
-?
। ७१ मोक्षदः
-
घ
.

अविमुक्तेश्वरं७२ मां वै७३ योत्र द्रक्ष्यति७४ मानवः ।
गाणपत्या गतिस्तस्य यत्र तत्र मृतस्य ह

प्रा
(
प्र
?)
णानिह
तु संन्यस्य७५ यास्यते मुक्तिमुत्तमाम् ।
पित्रा ते गिरिराजेन पुरा हिमवता स्वयम्

मम प्रियमिदं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गः प्रतिष्ठितम् ।
शैलेश्वरमितिख्यातं दृश्यतामिदमास्थितम्

दृष्ट्वेदं मनुजो देवि न दुर्गतिमनुव्रजेत् ।
नदी वाराणसी चेयं पुण्या७६ पापप्रमोचनी

क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ।
स्थापितं संगमे चास्मिन् ब्रह्मणा लिङ्गमुत्तमम्

संगमेश्वर इत्येवं
ऽ

ख्यातं जगति दृश्यताम् ।
संगमे देवनद्योस्तु यः स्नात्वा मनुजः शुचिः

अर्चयेत् संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ।
इदमन्यद् बृहत् क्षेत्रं निवासं योगिनां परम्

क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वा समास्थितः ।
मध्यमेश्वर इत्येवं ख्यातं७८ सर्वसुरासुरैः

सिद्धा
(
द्ध
?)
नां
स्थानमेतद्धि मदीयव्रतचारिणाम् ।
योगिनां मोक्षलिप्सूनां जन्ममृत्युजितात्मनाम् ॥
8.29.

दृष्ट्वेदं मध्यमेशानं जन्म प्रति७९ न शोचति ।
स्थापितं लिङ्गमेतच्च शुक्रेण तव सूनुना

नाम्ना शुक्रेश्वरमिति८० सर्वसिद्धामरार्चितम् ।
दृष्ट्वेदं मानवः सद्यो मुक्तः स्यात् सर्वकिल्बिषैः८१

मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे तु लभेन्नरः ।
पुरा जम्बुकरूपेण असुरा८२ देवकण्टकाः८३

७२ थवा
-
घ । ७३ लिंगं
-
घ । ७४ मम दृथ्ट्वैव घ
.
। ७५ संत्यज्य
?
। ७६ पुण्यं
-
क
.
ख
.

...
मित्येवं
-
क
,..
घ
?
-
ख । ७८ ख्यातः
- -
क
.
। ७९ जन्ममृत्यू
- ?
। ८० शुक्रेश्वरं नाम
-
क
.
ख
.

..
.
षात्
-
घ
.

असुरो
-
घ
.

देवकण्टकः
-
घ
.

ते ब्रह्मणो८४ वरं लब्ध्वा८५ गोमायुवधशंकिताः

निहता
ऽ

हिमवत्पुत्रि८८ जम्बु
(
स्बु
?)
केशस्ततो
ह्यहम्

अभवं जगति ख्यातः सुरासुरनमस्कृतः ।
दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वकामानवाप्नुयात् ।

ग्रहैः शुक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि ॥
पश्य लिङ्गानि पुण्यानि सर्वकामदुघानि मे
ऽ

॥५६। ।
इत्थमेतानि९० पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति ।
कथितानि तव क्षेत्रे९१ गुह्य चान्यदिदं शृणु ।

क्रोशं क्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।
-
- - - -
९२ चार्वङ्गि मृत्युकालेमृतप्रदम्

-
- - - - - -
स्थाने केदारे च व्यवस्थित
?
म्
।
गणत्वं लभ्यते९३ दृष्टवा क्षेत्रेस्मिन् मोक्षमाप्यते

गाणपत्यपदात्तस्मात् यतः स्यान्मुक्तिरुत्तमा ।
ततो महालयात्तस्मात् केदारान्मध्यमादपि ॥
8.29.

स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रमविमुक्तमिदं शुभे

केदारमध्यमे स्थाने स्थानं चैव महालयम्

मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम् ।
यदा९६ मृष्टानि लोकानि ततः क्षेत्रमिदं शुभम्

कदाचिन्न मया मुक्तमविमुक्तं ततोभवत् ।
अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः ।

सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते ।
शैलेशं संगमेशं च स्वलीनं९७ मध्यमेश्वरम् ।

८४ ब्रह्मणोथ
-
ख
.,
ब्रह्मणस्तु
-
घ
.
। ८५ लब्धा
-
ख

...
वरशंकिताः ।
-
घ
,
शंकितः ।
-
घ
.

न हिता
-
क
.,
निहिता
-
ख
.

-
पुत्री
-
क
.,
पुत्र्या
-
ख
.
। ८९ प्रदानि तु
-
ख
.
। ९० एवमेतानि
-
ख
.
। ९१ क्षेत्रं
-
घ
.
। ९२ योजनानां
मृत्यु
(?) -
घ
.
। ९३ लभते
-
घ
.
। ९४ शुभम्
-
घ
.
। ९५ न्विदं
?
। ९६ यतः
-
घ
.
। ९७ स्वर्लीनं
-
क
.
।
-

हिरण्यगर्भमीशानं गोप्रेक्षं९८ सवृषध्वजम् ।
उपशान्तशिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् ।

शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम् ।
दृष्टवा न जायते९९ मर्त्यः संसारे दुःखसागरे ॥६

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत् ॥
विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे

अकस्मादभवत् सर्वं तत् क्षेत्रं ज्वलितं यथा ।
सविद्युत्स्तनिताघोष सूर्यायुतशतोदितम्

तेजोभिरेकतः पूर्णं वह्निभास्करयोरिव ।
ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यंगसितप्रभाः

योगीश्वरा१०० महात्मानस्तथा वैतानिकव्रताः

अव्यक्तलिङ्गिनश्चैव शिवयोगोज्ज्वलप्रभाः

8.29.

। ।
बहवः सहसोपेत्य१०३ नमश्चक्रुर्महेश्वरम् ।
पुनर्निरीक्ष्य देवेशं ध्यानयोगञ्च कृत्स्नश
(?)
॥७१ । ।
तस्थुरात्मानमाधाय लीयमाना इवेश्वरे ।
स्थितानां१०४ स तथा१०५ तेषां देवदेव उमापतिः१०६ ॥७२। ।
सञ्चिन्त्य परमां मूर्तिं बभूव१०७ पुरुषः प्रभुः ।
षड्विंश ईश्वरोव्यक्तः सूर्यायुतसमप्रभः

कृत्स्नं जगदिवैकस्थं कर्तुं मत्त१०८ इवास्थितः ।
तस्य तां परमां मूर्तिमास्थितस्य जगत्प्रभोः ॥७४। ।
न शशाक वपुर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा ।
ततस्तं हृष्टमात्मानं बुद्ध्वा१०९ सा प्रकृतिस्थितम्

...
क्षेत्रं
- (?)
। ९९ न दृथ्ट्वा जायते
-
क
.
। १०० योगेश्वरा
-
ख
.
। १०१ वेधा
. -
क

..
योग
. -
ख
.,...
व्रताः
-
क । १०३ शतशोभ्येत्य
-
क । १०४ स्थिराणाम्
-
ख
.
। १०५ तदा
-
क
.
घ
,
सर्वता
(
था
) -
ख
.
। १०६ मुमा
... -
ख
.,
पतिम्
-
क
.
ख
.
। १०७ बभूवुः
-
ख
.
। १०८ मन्त्र
(?)
मन्तरिव
(?)
मन्तरव
(?)
। १०९ सृष्टवा
-
घ
.

प्रकृतेर्मूर्त्तिमास्थाय योगेन परमात्मिकाम्

न शशाक वपुर्द्रष्टुं पुरुषस्य परात्मनः ।

ततस्ते लयमाधाय योगिनः१११ पुरुषस्य तु ।
विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः११२ । ।७७। ।
अनुगृह्य ततः सर्वान् तान् सिद्धान् यतिपुङ्गवान् ।
नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे११३ वपुः शुभम् ॥७८। ।
तद् दृष्ट्वा

शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा

स्तुन्वन्ती११६ चरणौ गत्वा क इमे११७ भगवन्निति । ।७९। ।
तामुवाच सुरश्रेष्ठस्तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् ।
मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर्द्विजोत्तमैः ॥
8.29.

। ।
यैर्यैर्योग इहाभ्यस्त११८ स्तेषामेकेन जन्मना ।
क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण११९ भक्त्या च मम भावनात्१२०

अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मुक्तिदः सदा ।
तस्मादिदं१२१ महत् क्षे
(
त्रे
?)
त्रं
ब्रह्माद्यैः सेव्यते मम

श्रुतिमद्भिश्च विप्रेन्द्रः संसिद्धैश्च तपस्विभिः ।
प्रतिमास१२२ मथाष्टम्यां प्रतिमासं१२३ चतुर्दशीम् ॥८३ । ।
उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यां ममास्पदे ।
शशिभानूपरागे च कार्तिक्यान्तु विशेषतः ।

सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु१२४ च ।
पृथिव्यां सर्वं तीर्थानि१२५ वाराणस्यां तु जाह्नवी
(
म्
)

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिर्गताम् ।
पितुस्ते गिरिराजाच्च१२६ स्रुतां१२७ हिमवतः शुभाम्

११० परमात्मिका
-
क
.,
परमार्थकं
-
घ
.
। १११ योगेन
-
ख
.

..
जीविनः
-
क
.
ख घ
.
। ११३ प्रीतश्चके
-
ख
.
। ११४ तं
-
ख
.,
तन्दृष्ट्वा
.. -
क । ११५ सृष्टसर्वतनूरुहा
-
ख
.
। ११६ स्तुवती
-
घ
.
। ११७ एते
-
ख
.
। ११८ यैर्योगस्समुपास्यन्ते
-
ख
.
। ११९ भाविनः
-
क
.
। १२० भावनः
-
क
.
। १२१ तस्मादियं
-
क
.

..
सं
तथा
-
घ
.
। १२३ पौर्णमासी
-
घ
.
। १२४ विषुवायनसधिषु
-
ख
.
। १२१ यानि तीर्थानि
-
घ
.
। १२६ गिरिराजस्य
-
क ख
.
घ
,
त्मर
-
ख
.
। १२७ सुता
-
ख
.

भजन्ति१२८ सर्वतोभ्येत्य ताञ्छृणुष्व वरानने ।
सन्निहित्या कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस्तथा

.
।
पुष्करं नैमिशं चैव प्रयागं च१२९ पृथूदकम् ।
सन्ध्या१३० सप्तरिचञ्चैव
(?)
१३१ सर्वा नद्यः सरांसि च । ।८८। ।
समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः ।
भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु१३२ काशिगाम् ।

अविमुक्तेश्वरं१३३ मां च काशीस्थमचलात्मजे ।
पृथिव्यां यानि पुण्यानि१३४ मह्यमायतनानि च ॥
8.29.

प्रविशन्ति सदा१३५ भ्येत्य पुण्यां१३६ पर्वसु पर्वसु

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये । ।९१ । ।
मध्यमेश्वरसंस्थं१३८ च तथा पशुपतीश्वरम्

शंकुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णेशौ तथा ह्युभौ१४० ॥९२। ।
द्रिमिचण्डेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथेश्वरम्
(?)
।
स्थानेश्वरमथैकाम्रं कालेश्वरमजेश्वरम्१४१ ।

भैरवेश्वरमीशानं तथा कारोहणस्थितम्

यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले । ।९४। ।
तानि सर्वाण्यशेषेण काशिपुर्यां विशन्ति माम् ।
सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम् ॥९५ । ।
तेनेह लभ्यते जन्तोर्विपन्नस्यामृतं पदम्

स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे१४४

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यमिष्टैः१४५ शतसहस्रशः ।
सद्य एव समाप्नोति१४६ किन्न्वतः परमुत्तमम्१४७

-..
न्ते
- -
ख
.
घ
.
। १२९ स
-
क । १३० साध्या
-
घ
.
। १३१ सप्तर्षयश्चैव
-
घ
.
। १३२ पर्वपर्वसु
-
घ
.
। १३३ पुरे
-
क
.,
पुरं
-
घ
.

तीर्थानि
-
घ
.
। १३५ तदा
-
घ
.,
यदाने
... -
ख
?.
। १३६ पुण्यं क
.
। १३७ सर्वसु पर्वसु
-
घ
.
। १३८ पुरपस्थं
-
घ । १३९ पाशुपतीश्वरम्
-
क
.
। १४० च ता
(
वुभौ
) -
क
.
ख
.

नलेश्वरम्
-
घ

..
पास्थितम्
-
ख
.

...
तास्पदम्
-
घ
.
। १४४ सकृदेव शुभानने
-
ख
.
। १४५ फलं चैव दक्षिणाभिः सहैव तु
-
ख
.
। १४६ मवाप्नोति
-
ख
.
। १४७ किन्त्वस्य परमं शुभम्
-
क
.
घ
,
परमस्ति वै
-
ख
.

सर्वातयनमुख्यानां दिवि भूमौ गिरिष्वपि ।
नातः१४८ परतरं देवि१४९ बुध्यस्वास्तीति कृत्स्नशः१५० । ।९

ब्रह्मार्कवैश्वानरशक्रचन्द्रैर्जलेश१५१ वित्ताधिपवायुभिश्च ।
गन्धर्वयक्षोरगसिद्धसंघैः सार्धं सदा सेवितमेतदग्र्यम् ।

स्थानं ममेदं हिमशैलपुत्रि गुह्यं सदा क्षेत्रमिदं सुपुण्यम् ।
विशोकसं१५२ सिद्धिफलप्रदं हि प्रबुद्धतत्त्वा१५३ यतयो भजन्ति१५४ । ।
8.29.
१०० ॥ क्षेत्रेस्मिन्निवसन्ति ये सुकृतिनो भक्ताः सदा मां
नराः

पश्यन्तोन्वहमादरेण शुचयः स्नाताः१५६ सदा मत्पराः ।
ते मर्त्या भयपापदुःखरहिताः१५७ संशुद्धकर्मक्रियाः ।
भित्त्वा संभवबन्धजालगहनं

विन्दन्ति मोक्षं परम् ॥१

एवमेतत्१५९ सुरैःकीर्ण १६० नानाद्रुमलताकुलम्

जाह्नव्यालंकृतं पुण्यं क्षेत्रं गुह्यतमं मम ॥ १०२ । ।
भागीरथीमिहासाद्य वाराणस्यां ममास्पदे ।
अश्वमेधशतं प्राप्य ब्रह्मलोकं स१६२ गच्छति१६३

नातः पुण्यतमं देवि१६४ नातो गुह्यतमं क्वचित् ।
नातः शुभतरं किंचिन्नातः प्रियतरं मम ॥१ ०४। ।
क्षेत्रं ममेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् ।
ख्यातो भवेत् सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात् परमं पदं तत्१६५। । १०

इति स्कन्दपुराणे ऊनत्रिंशोध्यायः
१४८ न तत्
-
ख
.
। १४९ किंचित
, -
घ । १५० बुध्यस्व मा कृथान्यया
-
ख
,
मध्यं चा
-
घ
.
।
१५१ जलेन्द्र
... -
क
.
घ
.
। १५२ विमोक्षणं
-
ख
.
घ
.
। १५३ तत्वप्रबुद्धा
-
क
.
। १५४ भवन्ति
-
क
.,
वदन्ति
-
ख
.
। १५५ मानवाः
-
क
.
। १५६ स्नात्वा
-
ख
.
। १५७ भयद्
?
ख पापरहिताः
-
क
.
।
१५८ मोहजालगहनं
-
घ । १५९ एतेद
-
घ
.

...
त्सदा
-
क
,
त्सर
-
ख
,
सुविस्तीर्णं
-
घ
.
। १६१ वन
...
-
क
.,
वनशताकुलम्
-
घ
.
। १६२ च
-
क
.
ख
.,...
लोके च
-
घ
.
। १६३ म । तव
. -
क
,
महीयते
-
घ
.
। १६४ क्षेत्रं
-
घ
.
। १६५ च
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
उद्यानानि ततो देवः स्थानानि च तथात्मनः

आख्याय हिमवत्पुत्र्या विचचार तदा पुनः ।

सोपश्यत२ तदा विप्रं तप्यमानं परं तपः ।
पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यं तपोधनम् ॥२। ।
स लिङ्गं देवदेवस्य प्रतिष्ठाप्यार्चयन् सदा ।
भस्मशायी भस्मदिग्धो नृत्तगीतैरतोषयत्

जप्येन वृषनादैश्च४ तपसा भावितः शुचिः ।
तमेवं वर्तमानं तु भक्त्या परमया६ युतम्७

भगवान् सहसाभ्येत्य इदं वचनमब्रवीत् ।
जैगीषव्य महाबुद्धे पश्य मां दिव्यचक्षुषा

तुष्टोस्मि वरदश्चास्मि

ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ।
स एवमुक्तो देवेन सोमं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
प्रणम्य शिरसा पादाववदत्९ परया मुदा ॥६। ।
जैगीषव्य उवाच
नमः सर्वार्थसिद्धाय योगसिद्धाय वै नमः ।
नमः पिनाकहस्ताय हिमवन्निलयाय च

नमः पवनवेगाय ध्येयाय ध्यानिभिः१० सदा ।
नमः सोमाय हेम्ने च हेममालाधराय च

नमो गणाधिपतये नमः शान्तेन्द्रियाय च ।
योगसाहाय्यकर्त्रे च११ सहसोपशमाय च

नमो मृत्युहरायैव नमः शोकहराय च ।
नमः सिद्धिप्रदात्रे च सिद्ध१२ सिद्धिप्रदाय च ॥
8.30.

१ महात्मनः
-
घ
.
। २ सोन्वपश्यत्
-
घ
.

...
यत्
-
क
.

.. .
नादेन
-
ख
.
। ५ युक्त
... -
घ
.
। ६ च परया
-
प
.
। ७ र्च्चितं
-
क
.,..
विन्तम्
-
घ
.

..
.
श्चैव
-
क
.
घ
.
। ९ ववन्दत्
-
ख
.

.
ध्यायिभिः
-
क
.,
ध्यानतः
-
घ
.
। ११ सा
-
क ।
१२ सिद्धि
... -
क
.

धारिणे सर्वलोकानां सर्वलोकेश्वराय च ।
नमो दशार्धवर्णाय संसारापनुदाय च । ।१ १ । ।
नमः संसारपाराय अपारपरमाय च ।
स्वयं मन्त्रे च मनसे दुर्विज्ञेयाय वै नमः । ।१

नमः कालकलाज्ञाय१३ सकलाया१४ कलाय च ।
नमस्तत्त्वाधिवासाय प्रेताधिपतये नमः१५ ।

नमः क्रोधविहीनाय क्रोधाधिपतये नमः ।
नमः श्रमाय श्रमिणे श्रमापनयनाय च ।

ऽ
।
नमो ज्ञानरसज्ञाय ज्ञानिने ज्ञानहारिणे ।
सक्ताय१६ चैव तपसि१७ ऐश्वर्यनिरताय१८ च । । १

नमो ज्ञाना१९नुबन्धायः२० अज्ञानविनिवर्तिने

नमः सर्वानुभावाय भावानुगतचेतसे । ।१

नमः शमदमाध्वाय मृत्युदूतापहारिणे ।
नमः शैलादिनाथाय शैलादिगणपाय च ।

नमो योगरहस्याय२२ योगदाय नमो नमः ।
मह्यं सर्वात्मना कामान्२३ प्रयच्छ भगवन् प्रभो । । १८ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवं स्तूयमानश्च२४ भक्त्या परमयापि च ।
तुष्टस्तुतोष भूयोस्य२५ इदं चैनमुवाच ह । । १ ९। ।
देवदेव उवाच
अजरश्चामरश्चैव सर्वशोकविवर्जितः ।
महायोगी महावीर्यो योगैश्वर्यसमन्वितः ॥
8.30.

प्रभावाच्चास्य गुह्यस्य क्षेत्रस्य मम शाश्वतम् ।
योगेष्टगुणमैश्वर्यं प्राप्स्यसे परमं महत् ।

..
लज्ञाय
-
क
.
ख
.

...
य
-
क
.
। १५ अज्ञानविनिवर्त्तिने
-
ख । १६ शक्ताय
-
क

...
से
-
क
.

.. .
नियताय
-
ख
.
। १९ ज्ञाय
-
क
,
वबद्धाय
-
ख
,
यबुद्धाय
-
घ
.
। २० प्रेताधिपतये नमः
-
ख
.
। २१ विनिवारिणे
-
घ
.
। २२ योगाय रम्याय
-
घ । २३ काम
-
घ
.

...
स्य
-
क
-
ख
.
। २५ तुष्टस्तुतो हरो देवो
-
ख
.

भविष्यसि२६ द्विजश्रेष्ठ योगाचार्यश्च विश्रुतः ।
यश्चेदं२७ त्वत्कृतं२८ लिङ्गं नियमेनार्चयिष्यति ॥२२। ।
योनयः
(?)
सप्त गत्वा तु योगेशत्व२९मवाप्स्यति ।
जैगीषव्य गुहाञ्चेमां प्राप्य यो योक्ष्यते द्विजः । ।२३ । ।
सप्तरात्रं स३० युक्तात्मा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
मासेन पूर्वां जातिं च पूर्वाधीतं च वेत्स्यति३१

एकरात्रं गतिं शुद्धां द्वाभ्यां तारयते पितॄन् ।
त्रिरात्रेण व्यतीताँश्च परान् सप्त च तारयेत् ।
अतो भूयश्च किं तेद्य

जैगीषव्य ददान्यहम्३३

जैगीषव्य उवाच
भगवन् देवदेवेश इच्छेयं मे३४ मनोगता

अतोहं नान्यदिच्छामि योगाक्षय्यात् परं हि तम् ॥२६। ।
त्वयि भक्तिश्च नित्यं स्यात् सोमे सगणपेश्वरे ।
अनुत्सेकं तथा क्षान्तिं शमं३६ दममथापि च । ।२७। ।
न चाप्यभिभवं कुर्यान्न३७ च तेजोवमाननाम् ।
एतान्वरानहं देव३८ सदेच्छामि महाद्युते । ।२८। ।
देवदेव उवाच
एते तव भविष्यन्ति अजय्यत्वं च योगिभिः ।
इच्छतो दर्शनं चैव भविष्यति च ते मम ।

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवः पाराशर्योमया सह ।
सनन्दी सगणश्चैव भक्तानुग्रहलिप्सया ॥
8.30.

तप्यतो यक्षराजस्य कृत्वा हृदि महेश्वरम् ।
वरदानाय देवेशो जगाम पुरतस्तदा । ।३

२६ त्वं सिद्धश्च
-
घ । २७ यश्चेमं
-
क
.
। २८ दुष्कृतं
-
घ
.
। २९ योगशः
-
क
.
। ३० स सप्तरात्रं
-
क
.

...
ते
-
घ
.
। ३२ भ्यतेः
-
क
.

...
म्यहं
-
वा
.
। ३४ यच्छ यन्मे
-
क
.,
प्रयच्छस्व
-
घ
.
। ३५ मनोगतं
-
क
.
घ
.
। ३६ समं
-
क
.

न
-
क
.
। ३८ एतत्सर्वमेकदैव
-
घ
.

अथ दृष्टवा त्रिपादञ्च ह्रस्वबाहूरुपादकम् ।
तप्यमानं तपो घोरं सुतं विस्रवसस्तदा ॥३

दृष्ट्वोवाच ततो देवः कुबेरं दीप्ततेजसम् ।
तपसा भावितं व्यास त्वगस्थिपरिसंस्थितम् । ।३

देवदेव उवाच
भो भो विस्रवसः पुत्र चक्षुर्दिव्यं ददामि३९ ते ।
सोमं पश्य महासत्व४० मां त्वं दिव्येन चक्षुषा ।

ततस्स दृष्ट्वा देवेशं साम्बं नन्दिपुरस्सरम् ।
प्रणम्य कर्षितस्सम्यगुत्थातुं न शशाक ह । । ३५। ।
अबलं तं समालक्ष्य उत्थानेशक्त४१मीश्वरः ।
उवाचोत्तिष्ठ भद्रन्ते बलं पौराणमस्तु ते

तत उत्थाय जानुभ्यां कुबेरो ह्यवतिष्ठत ।
पार्श्वगां चैव नेत्रेण देवीमालोकयन् स्थितः

इयं सा पर्वतसुता सर्वलोकनमस्कृता ।
माता लोकत्रयस्यास्य महायोगबलान्विता ॥३८। ।
अहोस्यास्तपसो वीर्यमहो दीप्तिरहो बलम् ।
या प्रभोः सर्वलोकस्य पत्नीत्वं प्रजगाम ह ॥३ ९। ।
सनत्कुमार उवाच
तमेवंभूतमनसमीक्षमाणं

च पार्वतीम् ।
बुबोध देवी बुद्ध्वा च चुकोप परमेश्वरी । ।
8.30.

सा क्रुद्ध्वा तु कुबेरस्य वाममक्षि सुदीप्तिमत् ।
विशुष्कं कक्षमादीप्ता ददाहाग्नेः शिखा यथा

पुनश्चास्य विनाशाय कुबेरस्य शुभानना ।
मतिं दध्रे तपोयोनिरथैनामवदद्धरः ।

३९ ददानि
-
क
.

...
त्वं
.
घ
.
। ४१ शक्ति
-
क
.

.. .
णस्य
-
क
.

मा क्रुधो देवि यक्षस्य भक्तस्यास्य तपस्विनः ।
यशस्वी धार्मिकश्चायं भक्तस्त्वाञ्च विशेषतः

कौतूहलतया ह्येष त्वान्निरीक्षितवान् शुभे ।
प्रसादं कुरु बालस्य धनदस्य महेश्वरि४३ ॥४४। ।
देव्युवाच
एषो सकृन्मां देवेश वीक्षतेविनयात् प्रभो ।
मिनोति न गुणान् देव कस्मान्मम पुरः स्थितः

तेजसां योप्रमेयानां कुर्यान्मोहेन लंघनम् ।
सोल्पवीर्यो विनश्येत पतङ्गोग्निमिवागतः

सनत्कुमार उवाच
तामेवं क्रोधताम्राक्षीं क्रुद्धां संप्रेक्ष्य शंकरीम् ।
उवाच मधुरं श्लक्ष्णं गिरीन्द्रतनयां वचः ॥४७। ।
ब्रवीमि त्वां महाभागे मा क्रुधो जगतोरणि

त्वया सृष्टं जगत् सर्व प्रकृतिस्त्वं सुरेश्वरि

पुत्रस्तेयं यतो देवि तस्मान्न क्रोद्धुमर्हसि

मातरं चैव पुत्रस्य वीक्षमाणस्य शोभने

न दोषोस्ति न चैवास्य त्वयि चेतो विमोहितम् ।
तस्मात् त्वमेव देव्यस्य प्रपन्नस्य४६ नतस्य च ।
प्रसादं कुरु देवेशे कुबेरस्य यथेप्सितम् ॥
8.30.

।
सनत्कुमार उवाच
सा तथा देवदेवेन प्रोक्ता गिरिवरात्मजा ।
प्रसादमकरोत्तस्य प्रसन्ना चेदमब्रवीत् ॥५१ । ।
देव्युवाच
कुबेर यत्ते दुरितं क्षान्तं तत्ते मयानघ ।
तुष्टास्मि मा कृथाश्चैवं पुनस्तेजस्विलंघनम् ।

,
.
श्वरी
-
क
.

..
बले
(
रणे
) -
घ ।
४५ क्रोधमर्हति
-
घ
.,
ति
-
घ
.

प्रसन्नस्य
-
क
.

यत् त्विदन्ते मया दग्धमीक्षमाणस्य लोचनम् ।
एतत्तथैव४७ भवतु४८ पिङ्गलं दीप्तिमच्च ह । ।५

अनेन चाङ्कितो लोके भविष्यसि न संशयः ।
एकाक्षिपिङ्गलो नाम्ना ख्यातस्सर्वत्रपूजितः ।

चरितं यत्तपश्चेद४९ मक्षयं तच्च तेव्ययम् ।
सौभाग्यमुत्तमं चैव मत्प्रसादाद् भविष्यति । ।५५। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा ततो देवी विरराम शुभानना ।
भगवान् वरदोस्मीति कुवे
(
रे
?)
रमवदत्ततः
॥ ५६ । ।
अथैव५० मुक्तो देवेन कुवेरो हृष्टमानसः ।
तुष्टाव देवं देवीं च शिरसा प्राञ्जलिर्नतः ।

कुवेर उवाच
नमः पट्टिशहस्ताय किरीटवरधारिणे ।
नमो वलयधारिण्यै धारिण्यै दर्पणस्य च५१ । ।५

नमः सर्वाङ्गकेशाय दीर्घकेश्यै५२ नमो नमः ।
नमो मेखलधारिण्यै५३ नमो मौञ्जीधराय च ।

नमश्चित्रशिखडिन्यै५४ नमः पिङ्गजटाभृते ।
नमो ज्ञानाय तनवे५५ भूताधिपतये नमः । ।
8.30.

० । ।
नमस्ताराभिधारिण्यै५६ सिंहोरस्काय वै नमः ।
नमो रत्नाग्र्यधारिण्यै५७ नमश्चन्द्रार्धमौलये५८ । ।६ १ । ।
नमः प्रकृतये चैव नमोस्तु पुरुषाय च ।
नमोस्तु बुद्धये चैव अहंकाराय वै नमः ॥६२ । ।
नमोस्तु रतये चैव सुखाय च नमो नमः ।
नमः कृत्यै५९ कर्मणे च आरम्भाय समाप्तये ॥६३ । ।
४७ वामन्तथैव
-
ख
.
। ४८ भवितृ
-
क । ४९ यत्तु पश्येद्यः
-
ख
.

तथैव
-
घ
.
। ५१ काञ्चनं ह
-
ख
.
। ५२ सर्वज्ञकेशाय दीप्तकेश्यै
-
घ
.
। ५३ स्तु शलधारण्यै
-
ख । ५४ नमो नीलशिखण्डिन्यै
-
घ
.
। ५५ भूतये
-
क

...
एता
(
स्ता
?)
रातितारायै
-
क
.
। ५७ ग्रधारिण्यै
-
क

..
मौलिने
-
ख
.
। ५९ कीर्त्यै
-
क
.

नमो यज्ञाय मन्त्राय दक्षिणायै६० ऋचे नमः ।
नमः साम्नेथ यजुषे छन्दसे ष्टुतये नमः

नमो ग्रये च वेद्यै च स्वाहायै हविषे नमः ।
नमो लक्ष्म्यै श्रिये चैव नमो धर्माय वेधसे

इच्छायै रतये चैव नमः सम्पद्विरागिणे ।
नमः सिद्ध्यै तथा पुष्ट्यै तुष्ट्यै क्षान्त्यै नमो नमः ॥६६। ।
नमस्स्वधायै कव्याय हव्याय च नमो नमः ।
नमो वेद्याय विद्यायै नमः शर्वाय भक्तये

लयायोत्पत्तये६१ चैव स्थित्यै संसारणाय६२ च ।
मोक्षाय मुक्तये चैव नमः कालाय मृत्यवे ॥६८। ।
नमस्ते भगवन् देव सह देव्या जगत्पते ।
दिश६३ नो भूतभव्येश यन्मे मनसि संस्थितम् । ।६९। ।
सनत्कुमार उवाच
य इमं पठते नित्यं स्तवं प्रातस्समुत्थितः ।
जपंश्च विप्रो वैश्यो वा शूद्रः क्षत्रिय एव वा६४ । ।
8.30.

। ।
तस्य तुष्टो धनेशस्तु६५ प्रयच्छति महद्धनम्

सोमश्च भगवान् तुष्टो गतिमिष्टां प्रयच्छति ॥७१ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवं हि६७ संस्तुतस्तेन कुबेरेण जगत्पतिः ।
उवाच वरदोस्मीति ब्रूहि विश्रवसस्सुत६८ ॥७२। ।
कुबेर उवाच
त्वत्तः प्रसादं सततं भक्तिं च त्वयि६९ शाश्वतीम् ।
भगवन् त्वाञ्च पश्येयं वर एषोस्तु मे विभो ॥७३ । ।
६० दीक्षणायै
-
क
.,
दीक्षायै दीक्षिताय च
-
ख । ६१ प्रलयोत्पत्तये
-
क
.
ख
.
। ६२ संसारिणाय
-
क
.
। ६३ शंस
-
घ ।
६४ ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि विट् शूद्रो वापि संयतः
-
ख
.

...
थ देवस्तु
-
ख
.
। ६६ महद्वरम्
-
ख
.
। ६७ तु
. -
ख
.
। ६८ स्ववचसा पुनः
-
घ
.
। ६९ त्वयि च
-
क
.

सनत्कुमार उवाच

एवमस्त्विति तत्सर्वं प्रदाय७१ भगवान् शिवः

आत्मना सह सख्यं च ददावात्यन्तिकं तदा । ।७४। ।
देवदेव उवाच
गृहाण चैतां७३ शिबिकां नरयुक्तामसंगिनीम् ।
लोकान् यथेष्टाँल्लोकेश यामारुह्य चरिष्यसि७४ ॥७५। ।
इमां चैवाशनिं दिव्यामप्रतीघातलक्षणाम् ।
गृहाणायुधमेतत्ते भविष्यत्यरिदुस्सहम् ।

अस्त्रञ्च ते प्रयच्छामि तव नाम्ना भविष्यति ।
कौबेरमिति विख्यातं मोहनं सर्वदेहिनाम्

सनत्कुमार उवाच
ततस्स देवस्तुष्टात्मा मालां स्वीया७५ मनिन्दिताम् ।
आबबद्धास्य शिरसि भास्कराकारवर्चसम्७६ । ।७८। ।
कुशेशयानां फुल्लानां स्रग्दाम च७७ मनोरमम्

आबबद्धास्य कण्ठे वै प्रीयमाण उमापतिः७९ । ।७९ । ।
प्रकामं८० दर्शनञ्चास्य दत्त्वा चैव धनेशताम् ।
जगाम भगवान् सोमस्ततोन्यं देशमीप्सितम् ॥
8.30.

० । ।
सनत्कुमार उवाच
य इदं८१ तु कुबेरस्य वरदानमशेषतः ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि नित्यं विप्रान् समाहितः । ।८१ । ।
धनवान् रूपसंपन्नः पुत्रपौत्रसमन्वितः ।
कुलज्ञानबलोपेतो जायते स मृतो नरः । ।८ २। ।
७० देउदेव उ
.
-
क
.
ख
.
घ
.
। ७१ प्रसादं
-
घ
.
। ७२ ञ्छिवः
-
क
.
। ७३ चेमां
-
ख । ७४ च यास्यसि
-
ख
.
। ७५ स्वय
-
क
.

...
साम्
- -
क
-

...
ञ्च
-
क
.
ख
.
। ७८ मनोहरं
-
ख
.
। ७९ मुमापतिः
-
ख
.

...
म
-
क
.
। ८१ इमं
-
क
.
ख

सनत्कुमार उवाच
अथ देवी महाभागा सहिता शंभुना तदा ।
संचिन्त्य पंचचूडास्तु तपन्त्योप्सरसः शुभाः । ।८३ । ।
कृशाङ्ग्यो भक्तिमत्यश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
कारुण्याहृतचेतस्का८२ देवं वचनमब्रवीत् ॥८४। ।
एतासां तप्यमानानां८३ योषितां वरमुत्तमम् ।
ददामीप्सितमीशान८४ तन्मेनुज्ञातुमर्हसि ।
तस्या विज्ञप्तिमाकर्ण्य भगवा८५ निदमब्रवीत् ॥८५ । ।
देवदेव उवाच
एवं कुरु महाभागे भक्तानुग्रहमीप्सितम्

वैदिक्योप्सरसो ह्येताः पंचचूडा इति स्मृताः

त्वां कृत्वा हृदि तप्यन्ते वर आभ्यः८७ प्रदीयताम्
ततः सा देवदेवेन तथा समनुचोदिता ।
पंचचूडाः समागम्य वच एतदुवाच८८ ह

तुष्टास्म्यप्सरसः साक्षात्८९ पश्यध्वं मां शुचिस्मिताः ।
ददामि९० वो वरानिष्टान् ये वो९१ हृदयसंस्थिताः

सनत्कुमार उवाच
ता एवमुक्ताः पार्वत्या वैदिक्योप्सरसः शुभाः ।
देवीं दृष्ट्वा प्रणम्यैनां९२ शिरसा पादयोर्नताः

अश्रुपूर्णेक्षणा दीनाः संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय९३ तुष्टुवुः सहिताः समम् । ।
8.30.

अप्सरस ऊचुः
नमः सिद्ध्यै नमस्तुष्ट्यै क्रियायै बुद्धये९४ नमः ।
नमः कीर्त्यै नमः सत्यै उल्क
(
।
)
जायै तथेष्टये

८२ कारुण्यकृतचेतस्का
-
ख
.
। ८३ जप्यमातांना
-
घ
.
। ८४ ददानीप्सितमीशान
-
क
-
ख
.
। ८५ भवानी
-
घ
.

..
कारिणि
-
ख
.
। ८७ एभ्यः
-
वा
,
। मिष्टं
-
ख
.
। ८८ वाक्यमेतदुवाच
-
ख
.
। ८९ सर्वाः
... -
घ
.

.. .
ति
-
क
.
ख
.
घ
.
। ९१ यद्वो
-
क
.,
यानि वो हृदि
-
ख
.

...
व
-
क
.
ख
.
घ
.

...
दाय
-
घ
.
। ९४ वृद्धये
-
घ
.

नमः पृथिव्यै कल्याण्यै श्रियै९५ लक्ष्म्यै नमो नमः ।
नमः सुधायै स्वाहायै स्वधायै दितये नमः । । ९ २। ।
नमोस्तु तडिते९६ चैव सौदामन्यै९७ नमो नमः ।
सवित्र्यै चाथ गायत्र्यै वेदमात्रे नमो नमः । ।९

नमः पर्वतकन्यायै मतये स्मृतये नमः ।
नमः पर्वतवासिन्यै रुद्राण्यै च नमो९८ नमः । ।९ ४। ।
नमः प्रकृतये चैव ज्योत्स्नायै ऋद्धये नमः ।
शोभायै दीप्तये चैव भास्करग्रहरश्मये । । ९५ । ।
गत्यायै गतये चैव इन्द्राण्यै९९ मुक्तये नमः ।
नियत्यै सरिते चैव गङ्गायै सूतये नमः । ।९ ५ । ।
हेतवे१०० प्रीतये चैव नमः करणवृत्तये

नमः सन्ततये चैव इरायै वृत्तये नमः । ।९ ७। ।
वारुण्यै च शरण्यायै शान्त्यै कान्त्यै१०२ नमो नमः ।
कौशिक्यै च नमस्तेस्तु कात्यायन्यै नमो नमः । । ९८ । ।
नमः सन्नतये चैव महिम्ने च नमो नमः ।
अणिमायै नमस्तेस्तु लघिमायै नमो नमः । । ९९ । ।
पूजायै१०३ ते नमश्चैव शितिबाह्वे१०४ च सृप्तये

संज्ञायै च नमस्तेस्तु गिरेथ१०६ स्मृतये नमः । ।
8.30.
१०० । ।
नमस्तेस्तु सरस्वत्यै जिह्वायै दृष्टये नमः ।
नमो महिषघातिन्यै तथा शुंभनिशुंभयोः ॥ १०१ । ।
नमः सिंहरथिन्यै१०७ च शूलिन्यै च नमो नमः ।
नमो मुद्गरधारिण्यै१०८ कवचिन्यै नमो नमः । । १० २। ।
नमः कुण्डलधारिण्यै धारिण्यै जगतो नमः ।
नमो धनुर्धरायै च खडगिन्यै च१०९ नमो नमः । ।१

९५ श्रिये
-
क
.
। ९६ तद्धिते
-
क
.
। ९७ सौदामिन्यै
-
घ
.
। ९८ चैव ते
-
ख
.