स्कन्द पुराण · अध्याय 8.2

अध्यायाः ११ -

सनत्कुमार उवाच
कदाचित् स्वगृहं१ प्राप्तं कश्यपं द्विपदाम्वरम्

अपृच्छद्धिमवान् प्रश्नं लोके ख्यातिकरं नु३ किम् । । १ । ।
केनाक्षयाश्च लोकाः स्युः ख्यातिश्च परमा मुने

तथैव५ चार्चनीयत्वं सत्सु तत्६ कथयस्व मे । । २ । ।
कश्यप उवाच
अपत्येन महाभाग७ सर्वमेतदवाप्यते ।
मम ख्यातिरपत्येन ब्रह्मणश्चर्षिभिः सह । । ३ । ।
किन्न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि ।
वर्त्तयिष्यामि८ तच्चापि यन्मे दृष्टं पुराचल९ । ।४ । ।
वाराणसीमहं गच्छन्नपश्यं संस्थितं दिवि ।
विमानं स्वनवद्दिव्यमनौपम्यमनिन्दितम् । । ५ । ।
तस्याधस्तादार्त्तनादं गर्भस्थाने१० शृणोम्यहम् ।
-
- - - - - - - - - - - - - - -
।
तानहं ११ तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः१२ । । ६ । ।
अथागात्तत्र शैलेन्द्र१३ विप्रो नियमवान् शुचिः ।
तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थित
.
। ।७ । ।
अथ स व्रजमानस्तु व्याघ्रेणाभीषितो द्विजः ।
विवेश तं तदा देशं सा गर्ता१४ यत्र भूधर । ।८ । ।
गर्त्ताया १५ वीरणस्तम्बे लम्बमानांस्तदा मुनीन् ।
अपश्यदार्तो १६ दुःखार्त्तानपृच्छत्तांश्च स द्विजः१७ । । ९ । ।
के यूयं वीरणस्तम्बे लम्बमाना ह्यधोमुखाः ।
दुःखिताः केन मोक्षश्च युष्माकं भवितानघाः १८ । ।
8.

। ।
१ इच्छया
-
घ
.
। २ मुनिपुंगवम्
-
घ । ३ तु
-
घ

...
त्मने
-
घ
.

सर्वथैवा
-
घ
.
। ६ ससुतं
-
ख
,
घ
.,
सत्सुतं
(
तत्
) -
क । ७ महाबाहो
-
ख घ
.
। ८ चात्रैव
-
घ । ९ तन
-
घ
.
। १० गर्त्त
...
-
ख
.
घ
.
।
-
११ तथाहं
-
क
.,
तमहं
-
घ

...
तास्थितान्
-
ख ।
१३ सैन्येव
-
घ
.
। १४ सगर्तो
-
घ
। १५ गर्त्तोयं
-
घ
.
।

.
..
र्त्तान्
-
ख
.

...
जाः
-
ख

.
घ
-
क
.
ग
.

पितर ऊचुः
वयन्तेकृतपुण्यस्य पितरः सपितामहाः ।
प्रपितामहाश्च क्लिश्यामस्तव१९ दुष्टेन कर्मणा ।

नरकोयं महाभाग गर्त्तारूपं२० समास्थितः ।
त्वञ्चापि वीरणस्तम्बस्त्वयि लम्बामहे वयम्

यावत्त्वं जीवसे विप्र तावदेव वयं स्थिताः ।
मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः

यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् ।
उत्पादयसि तेनास्मान्मुच्येम वयमेकशः२१

नान्येन तपसा पुत्र न तीर्थानां फलेन च ।
तत् कुरुष्व महाबुद्धे तारयस्व पितॄन् भयात्

स तथेति प्रतिज्ञाय आराध्य च वृषध्वजम् ।
पितॄन् गर्त्तात्समुद्धृत्य गणपान् प्रचकार ह

स्वयञ्च२४ रुद्रदयितः सुकेशो नाम नामतः ।
संमतो बलवांश्चैव रुद्रस्य२३ च गणपोभवत्

तस्मात् कृत्वा तपो घोरमपत्यं गुणवद् भृशम्

उत्पादयस्व शैलेन्द्र ततः कीर्तिमवाप्स्यसि

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्त२५ ऋषिणा शैलेन्द्रो नियमे स्थितः ।
तपश्चकार विपुलं येन ब्रह्मा तुतोष ह

तमागत्य२६ ततो२७ ब्रह्मा वरदोस्मीत्यमाषत ।
ब्रूहि तुष्टोस्मि ते शैल२८ तपसानेन सुव्रत ॥
8.

१९ त
...
-
ख
.
। २० गर्त्तारूपा
-
ख
.
गर्तरूपो घ
.

.. -
मंहसः
-
घ
.
। २२ अयञ्च
... -
घ
.
। २३ वरस्य
-
घ
.

.. .
त्तरम्
-
घ
.
। २५ एवमुक्तो हि
-
घ
.,.. .
क्तो
-
क
.
ख
.
घ
.,..
क्ते
-
ग
.
। २६ ततो गत्वा
-
घ
.
। २७ तद
-
कः
.
घ
.
। २८ शैलेन्द्र
-
घ
.

हिमवानुवाच
भगवन् पुत्रमिच्छामि गुणैः सर्वैरलंकृतम् ।
एतद्वरं२९ प्रयच्छस्व यदि तुष्टोसि नः प्रभो

ब्रह्मो३०वाच
कन्या भवित्री३१ शैलेन्द्र सुता ते वरवर्णिनी ।
यस्याः प्रभावात् सर्वत्र कीर्त्तिमाप्स्यसि पुष्कलाम् ॥२२ । ।
अर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटीसमावृतः

पावनश्चैव पुण्यश्च३३ देवानामपि सर्वतः ।
ज्येष्ठा च सा३४ भवित्री३५ ते अन्ये चानु ततः३६ शुभे३७

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
सोपि कालेन शैलेन्द्रो मेनायामुदपादयत्३८

अपर्णामेकपर्णां च तथा चाप्येकपाटलाम् ।
न्यग्रोधमेकपर्णा तु पाटलं३९ चैकपाटला

आश्रिते द्वे ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोचरत् ।
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः

आहारमेकपर्णेन सैकपर्णा समाचरत् ।
पाटलेन तथैकेन व्यदधाच्चैकपाटला४०

पूर्णे पूर्णे सहस्रे तु आहारं ते च चक्रतुः

अपर्णा

तु निराहारा४३ तां माता४४ प्रत्यभाषत

निषेधयन्तीत्युमेति मातृस्नेहेन दुःखिता ।
सा तथोक्ता तदा मात्रा देवी दुश्चरचारिणी ।
तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिता ।

२९ एवं वरं
-
क
.
ग
.
घ
.
। २० पितामह
-
क
.

..
ता
-
घ
.
। ३२ समन्वितः
-
घ
.
। ३३ पूत
... -
घ
.
। ३४ सा च
-
घ । ३५ सवित्री
-
क । ३६ गते
-
घ
.
। ३७ शुभा
-
क
.,
सुते
-
घ
.
। ३८ मुप
...
क
.
ख
.

...
लां चैव
-
घ
.

विदधात्येक
...
क
.
ख
.
घ
.

.. .
रश्च
तया कृतः
-
घ
.

.. .
र्णा
-
घ
.

.. .
रां
-
क
.
। ४४ माता तां
-
क
.

एतत् तत्त्रि४५ कुमारीकं

जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
एतासां तपसा लोकान्४७ यावद् भूमिर्धरिष्यति । ।
8.

तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः ।
सर्वाश्चैव महायोगाः४८ सर्वाश्च४९ स्थिरयौवनाः५० ॥३

लोकानां मातर५१ श्चैव ब्रह्मचारिण्य एव च ।
अनुगृह्णन्ति लोकांश्च तपसा स्वेन सर्वदा ॥३

उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा५२ च वरवर्णिनी ।
महायोगबनोपेता महादेवमुपस्थिता ॥३ ३ । ।
दत्तकश्चोशनास्तस्याः५३ पुत्रः स भृगुनन्दनः ।
असितस्यै५४ कवर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम् ।

या तु तासां कुमारीणां तृतीया ह्येकपाटला ।
पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता

तस्यापि शंखलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ ।
उमा तु या५५ मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्णिनी ॥३

अथ तस्यास्तपो५६ योगात् त्रैलोक्यमखिलं तदा ।
प्रधूपितं समालक्ष्य ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ ३७। ।
ब्रह्मोवाच
देवि किं तपसा लोकान् तापयिष्यसि शोभने ।
त्वया सृष्टमिदं विश्वं मा कृत्वैतद्५७ विनाशय

त्वं हि धारयसे लोकानिमान् सर्वान् स्वतेजसा ।
ब्रूहि किन्ते जगन्मातः प्रार्थितं संप्रसीद नः५८ । ।३ ९। ।
४५ त्वद्रि
-
घ
.
। ४६ णा
-
ख
.
। ४७ दुग्ध
-
क

..
भागा
-
ख
.

स्तथा च
-
क
.
। ५० तपोधनाः
-
ख
.

..
त। लोक
-
क
.
। ५२ ज्येष्ठा
-
घ
.
। ५३ दत्तश्चाशनसा तस्याः
. -
क घ
.,
तस्य
-
ख
.

...
ञ्चैक
... -
क
.
घ
,..
ञ्चैक
(?)
। ५५ मा
... -
क
,
५६ स्ताप
-
घ
.
। ५७ कृत्वा त
क
,
कृतान्तवि
.. -
ख
.,
हृता त्व
.. -
घ । ५८ ह्र
-
क

देव्युवाच

यदर्थन्तपसो ह्यस्य चरणं मे पितामह ।
जानीषे तत्त्वतस्तन्मे ततः पृच्छसि किं पुनः ॥
8.

ब्रह्मोवाच

यदर्थ देवि तपसा श्राम्यसे लोकभावनि

स त्वां६३ स्वयं समागम्य६४ इहैव वरयिष्यति ।

सर्वदेवपतिः६५ श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।
वयं सदेवा यस्येशे वश्याः किङ्करवादिनः६६

सदेवदेवः परमेश्वरे६७श्वरः स्वयं

तवायास्यति६९ लोकपोन्तिकम् ।
उदाररूपो विकृतो७० भिरूपवान्७१ समानरूपो हि नरस्य७२ कस्यचित्७३

महेश्वरः पर्वतलोकवासी चराचरेशः प्रथमो७४ प्रमेयः ।
विनेन्दुनापीन्दु७४ समानवक्त्रो विभीषणं रूपमिहास्थितोग्र्यम्७६

इति स्कन्दपुराणे देव्या वरप्रदानं७७ नाम एकादशोध्यायः
ततः स भगवान्देवो ब्रह्मा तामाह सुस्वरम् ।
देवि येनैव सृष्टासि न विना यस्त्वया शुभे१ ॥१ । ।
स भर्ता तव देवेशो२ भविता मा तपः कृथा

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्मा व्यास गिरेः सुताम्

५९ उमोवाच
-
घ । ६० तत्त्बमेतन्मे
-
ख । ६१ पितामह उ

-
घ
.
। । ६२ भाविनि
-
क
.,
भाविनी घ
.

त्वा
-
ख
.

..
त्य
-
ख

...
ति
-
क
.
। ६६ वा
(
मा
,
निनः
-
ख
,
वाणि व
.-
घ
.

..
रः स्वयं
-
ख । ६८ हरो
-
घ । ६१ तवैयं मा
.. -
ख
.
। ७० ता
-
क ।
७१ तिरूपः
... -
क
,
मिरूपः
-
घ । ७२ नहि यस्य
-
क
.,.
णि
. -
घ । ७३ कश्चित्
- ?

...
मा
-
क
.
। ७५ ही
... -
क
.,
ती
. -
ध

..
ग्रं
-
क
.,...
ग्रत स्थित
-
ख । ७७ उमातपसि ब्रहावचनो
-
घ
.
।
१ मनसा यस्त्वया व्रत
-
-
ख

.
शि
-
ख
.
। ३ स्तथा
-
ख

जगामादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह ।
सा देवी युक्तमित्येवमुक्त्वा स्वस्याश्रमस्य ह

द्वारि जातमशोकं वै समुपाश्रित्य संस्थिता ।
अथागाच्चन्द्रतिलकस्त्रिदशार्तिहरो हरः

विकृतं रूपमास्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च ।
विभुग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः

उवाच विकृतास्यश्च देवि त्वां४ वरयाम्यहम् ।
अथोमा योगसंसिद्धा५ ज्ञात्वा शङ्करमागतम्

अन्तर्भावविशुद्धात्मा क्रियानुष्ठानलिप्सया ।
तमुवाचार्घपाद्याभ्यां६ मधुपर्केण चैव हि ।
संपूज्य सुमनोनेत्रा७ ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया

देव्युवाच
भगवन्न स्वतन्त्रास्मि पिता मेस्त्यरणो तथा ।
तौ प्रभू मम दाने वै कन्याहं द्विजपुङ्गव

गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रमव्ययम् ।
स चेद्ददाति मां विप्र तुभ्यं तद्रुचितं मम

सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवस्तथैव विकृतः प्रभुः ।
उवाच शैलराजं तमुमा८ मे यच्छ शैलप

8.

स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रमथाव्ययम् ।
भीतः शापाच्च विमना इदं वचनब्रवीत्

भगवन्नावमन्यामि ब्राह्मणान् भूमि१० दैवतान्

मनीषितं तु यत् पूर्वं तच्छृणुष्व महातपः१२

४ त्वा
-
ख
.

...
द्ध्या
-
क
.

...
र्ध्यमानाय्य
-
ख
.
। ७ सुमना नत्वा
-
घ
.
। ८ न्तामुमां
-
क
.
टि
.

..
राट्
-
ख
.

भुवि
-
घ
.
। ११ देवतान्
-
क
. -
तां
-
ख
.

...
प
-
ख
.

स्वयंवरो मे दुहितुर्भविता विप्र पूजितः ।
वरयेद्यं स्वयं तत्र स भर्त्तास्या भवेदिति

सनत्कुमार उवाच
तच्छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान् गोवृषध्वजः ।
देव्याः समीपमागत्य इदमाह महामनाः

देवि पित्रा तवाज्ञप्तः१३ स्वयंवर इति श्रुतम् ।
तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्त्ता किलानघे

तदापृच्छे गमिष्यामि दुर्ल्लभा त्वं वरानने ।
रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणाथा मादृशं१४ कथम्

सनत्कुमार उवाच
तेनोक्ता सा तदा तत्र भावतो यत्तदीरितम्

भावञ्च रुद्रनिहितं प्रसादं१६ मनसस्तथा

संप्राप्योवाच देवेशं मा तेभूद् बुद्धिरन्यथा ।
अहं त्वां वरयिष्यामि नान्यद्भूतं कथञ्चन

अथवा तेस्ति सन्देहो मयि विप्र कथञ्चन ।
इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोरथे१७

सनत्कुमार उवाच
गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थितम्

स्कन्धे शम्भोः समाधाय१९ देवी प्राह वृतोसि मे ॥
8.

ततः स भगवान् देवस्तथा देव्या२० वृतस्तदा

उवाच तमशोकं२२ वै वाचा संजीवयन्निव२३

१३ समा
.. -
घ
.

.. .
षे
-
ख
.
। १५ भव पन्त्या उदीरितम्
-
घ
.

...
दान्
-
घ

...
थ

...
ता
-
क

.. .
दाय
-
क
.
घ
.
। २० वो
देव्या तत्र
-
घ । २१ न्त
... -
घ
.
। २२ ता
-
घ
.

संचार
...
घ
.

यस्मात्तव सुपुष्पेण स्तबकेन वृतो ह्यहम् ।
तस्मात्त्वं जरया त्यक्तः

अमरः संभविष्यसि

कामरूपः कामपुष्पः कामगो दयितो मम ।
सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्ववृक्षफलोपगः

सर्वान्नभक्षदश्चैव अमृतस्रव एव च ।
सर्वगन्धश्च देव्यास्त्वं भविष्यसि दृढं प्रियः

निर्भयः सर्वलोकेषु२५ चरिष्यसि सुनिर्वृतः ।
आश्रमं चैन२६मत्यर्थं२७ चित्रकूटेति विश्रुतम्

योभियास्यति पुण्यार्थी सोश्वमेधमवाप्स्यति ।
यत्र तत्र मृतश्चापि ब्रह्मलोकं गमिष्यति

यश्चात्र नियमैर्युक्तः प्राणान् सम्यक् परित्यजेत् ।
स देव्यास्तपसा युक्तो महागणपतिर्भवेत्

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा ततो२८ देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् ।
अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः२९

सापि देवी गते तस्मिन् भगवत्यमितात्मनि ।
तत एवोन्मुखी स्थित्वा शिलायां संविवेश ह

उन्मुखी सा गते तस्मिन्महेष्वासे प्रजापतौ ।
निशेव चन्द्ररहिता बभूव३० विमनास्तदा

8.

अथ शुश्राव सा शब्दं बालस्यार्त्तस्य शैलजा ।
सरस्युदकसंपूर्णे समीपे स्वाः३२श्रमस्य ह

स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः ।
क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तोभवत्तदा ॥३२। ।
२४ मुक्तो
-
घ
.
। २५ भूतेषु
-
घ
.
। २६ चैव
-
क
,
चम
-
घ
.
। २७ मा
.. -
घ
.
।
२८ तदा
--
घ

...
तीश्वरः घ
.
। ३० सा बभौ
-
क
.
घ
.

.
तः
-
क

चा
-
क

योगमायामथास्थाथ प्रपञ्चोद्भवकारणः ।
तद्रूपं सरसो मध्ये कृत्वेदं३३ समभाषत ॥३

त्रातु मां कश्चिदेत्येह ग्राहेण हृतचेतसम् ।
धिक्कष्टं बाल एवाहमप्राप्तोथ मनोरथम्३४ ॥ ३४। ।
यास्यामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः ।
शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तोपि दुःखितः

यथा शोचामि पितरं मातरञ्च तपस्विनीम्

मां श्रुत्वा ग्राहवदने प्राप्तं निधनमुत्सुकौ ॥३ ६। ।
प्रियपुत्रावेकपुत्रौ प्राणान्नूनं विहास्यतः ।
अहो बत महत् कष्टं योहं बालोकृतव्रतः
अतप्त्वा तप एवायं यास्यामि निधनं हतः । ।३७। ।
सनत्कुमार उवाच
श्रुत्वा तु देवी तन्नादं विप्रस्यार्त्तस्य शोभना ।
उत्थाय प्रद्रुता तत्र यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः । ।३८ । ।
सापश्यदिन्दुवदना बालकञ्चारुरूपिणम् ।
ग्राहेण ग्रस्यमानं तं वेपमानमवस्थितम् ॥३

सोपि ग्राहवरः श्रीमान् दृष्ट्वा देवीमुपागताम् ।
तं गृहीत्वा द्रुतं यातो३७ मध्यं सरस एव हि

8.

स कृष्यमाणस्तेजस्वी नादमार्त्तन्तदा३९करोत् ।
अथाह देवी दुःखार्त्ता बालं दृष्ट्वा महाव्रता

ग्राहराज महासत्व४० बालकं ह्येकपुत्रकम् ।
विसृजैनं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम

ग्राह उवाच
यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमे समुपैति माम् ।
स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः

३३ कृत्वैव
(
वं
) -
घ
.

मप्राप्तात्म
.. -
घ
,
मप्राप्याथ
?

...
नो
-
क
.
। ३६ श्च ज्वाली
. -
घ
.
। ३७ स्रोतो
-
क
.
।
३८ ह
-
फ
.
। ३९ प्तथा
? -
घ
.

...
त्मञ्च
?
-
क

सोयं मम महाभागे षष्ठेहनि गिरीन्द्रजे ।
ब्रह्मणा प्रहितो४१ नूनं नैनं मोक्ष्ये४२ कथञ्चन ॥४४। ।
देव्युवाच
यन्मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् ।
तेन बाल४३ मिमं मुञ्च ग्राहराज नमोस्तु ते

ग्राह उवाच
मा व्ययं तपसो देवि कार्षीः शैलेन्द्रनन्दने

नैनं मोचयितुं शक्तो देवराजोपि यः४५ स्वयम्

मह्यमीशेन तुष्टेन शर्वेणोग्रेण शूलिना ।
अमरत्वमवध्यत्वमक्षयं बलमेव च

स्वयं ग्रहणमोक्षश्च ज्ञानञ्चैवाव्ययं पुनः ।
दत्तं ततो ब्रवीमि त्वां४६ नायं मोक्षमवाप्स्यति

अथवा ते कृपा देवि भृशं बाले शुभानने

ब्रवीमि यत् कुरु तथा ततो मोक्षमवाप्स्यति

देव्युवाच
ग्राहाधिप वदस्वाशु४८ यत् सतामविगर्हितम् ।
तत् कृतं नात्र सन्देहो मान्या मे ब्राह्मणा४९ दृढम् ॥
8.

ग्राह उवाच
यत् कृतं वै तपः किञ्चिद्भवत्या स्वल्पमन्ततः

तत् सर्वं मे प्रयच्छस्व ततो मोक्षमवाप्स्यति

देव्युवाच
जन्मप्रभृति यत् पुण्यं महाग्राह कृतं मया

तत्ते सर्व मया दत्तं बालं मुञ्च ममाग्रतः

४१ विहितो
-
क
-
घ
.
। ४२ न
मोक्ष्येहं
-
घ
., .
क्षे
-
क
.
। ४३ सत्त्व
-
घ
.
। ४४ चिकीर्षीर्व्यर्थमेव हि
-
घ
.
। ४५ स
-
क
.

त्वा
-
क । ४७ हता
... -
घ

वदाम्या
... -
घ
.
। ४९ मनो मे
ब्राह्मणे
-
घ
.
।

...
ल्पमनन्तशः
-
घ
.
। ५१ मया कृतम्
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
प्रजज्वाल ततो ग्राहस्तपसा तेन बृंहितः ।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यस्तदाभवत् ।

उवाच चेदं हृष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम् ।
देवि किं कृतमेतत्ते अनिश्चित्य५२ महाव्रते

तपसो ह्यर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते ।
गृहाण तप एतच्च५३ बालं चेमं शुचिस्मिते५४

तुष्टोस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद्ददामि ते

सा त्वेवमुक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता ।

सुविचिन्त्य५६ महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् ।
न विप्रेभ्यस्तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः

दत्त्वा चाहं५७ न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विदितं हि ते ।
न हि कश्चिन्नरो ग्राह प्रदत्तं पुनराहरेत्

दत्तमेतन्मया तुभ्यं नाददामि५८ हि तत्पुनः ।
त्वय्येव रमतामेतद्५९ बालश्चायं विमुच्यताम्

तथोक्तस्तां प्रशस्याथ६० मुक्त्वा६१ बालं नमस्य च ।
देवीमादित्यसद्भासं६२ तत्रैवान्तरधीयत ॥
8.

बालोपि सरसस्तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा ।
स्वप्नलब्ध इवार्थो यस्तत्रैवान्तरधीयत ॥६१। ।
तपसोथ व्ययं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा ।
भूय एव तपः कर्तुमारेभे यत्नमास्थिता

कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् ।
प्रोवाच वचनं व्यास६३ मा कृथास्तप इत्युत६४

५२ अनिवाह्य
-
घ
.,.. .
न्त्य
-
क
। ५३ एवैनं
-
घ
.

.. .
वृते
घ
.
। ५५ विप्रभक्त्या वरं तस्माद् ददामि सुव्रते तव
-
घ
.
। ५६ सुनिश्चित्य
-
। ५७ हं नहि
-
घ
.

...
नि
-
क
., ..
मीह
-
घ । ५९ त्वयैव वरमाहात्म्यं
-
घ
.
। ६० प्रसन्नो
-
घ
.
। ६१ त्यक्त्वा
-
घ

...
वज्वालं
-
घ । ६३ भूयो
-
घ
.
।
६४ इत्युमे
-
घ
.

मह्यमेतत्तपो६५ देवि त्वया६६ दत्तं महाव्रते ।
तेनैतदक्षयं६७ तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा

इति लब्ध्वा वरं देवी तपसोक्षय्यमुत्तमम् ।
स्वयंवरमुदीक्षन्ती तस्थौ प्रीतियुता सती६८

इदं पठेद्यो हि नरः सदैव बालानुभावाचरणं६९ हि शम्भोः ।
स देहभेदं समवाप्य पूतो भवेद् गणस्तस्य कुमारतुल्यः

इति स्कन्दपुराणे द्वादशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
विस्तृते हिमवत्पृष्ठे विमानशतसंकुले ।
अभवत् स तु कालेन शैलपुत्र्याः स्वयंवरः

अथ पर्वतराजोसौ हिमवान् ध्यानकोविदः ।
दुहितुर्देवदेवेन ज्ञात्वा तदभिमन्त्रितम्

जानन्नपि महाशैलः समाचारक्रियेप्सया ।
स्वयंवरं ततो देव्याः सर्वलोकेष्वघोषयत्

देवदानवसिद्धानां सर्वलोकनिवासिनाम् ।
वृणुयात् परमेशानं समक्षं येन मे सुता

तदेव२ सुकृतं श्लाघ्यं ममाभ्युदयसम्मतम् ।
इति संचिन्त्य शैलेन्द्रः कृत्वा हृदि महेश्वरम्

आब्रह्मकेषु३ लोकेषु देव्याः शैलेन्द्रसत्तमः ।
कृत्वा रत्नाकुलं४ देशं स्वयंवरमचीकरत्५

६५ त्वया
-
घ
.
। ६६ तपो
-
घ

...
वमक्षयं
-
क
.,
वद
-
घ
.

प्रीतिमुदा युत
-
घ । ६९ व चव र च
-
ध
.
। १ भग
.. -
घ
.

..
बं
-
घ
.
। ३ अपेक्ष्य लोकान्
-
ध
.
। ८ कृत्वा वतरस्वयं
-
घ
.

मथाकरोत्
-
ध

??
अथैवमाघोषितमात्र एव स्वयंवरे व्यास महीध्रपुत्र्याः ।
देवादयः सर्वजगन्निवासाः समाययुर्दिव्यगृहीतवेषाः६ ॥७। ।
प्रफुल्लपद्मासनसन्निविष्टः सिद्धैर्वृतो योगिभिरप्रमेयैः

विज्ञापितस्तेन महीध्रराजा८ पितामहस्तत्र समाजगाम

अक्ष्णां सहस्रं सुरराट् स बिभ्रद् दिव्या९ङ्गहारस्रगुदात्तरूपः ।
ऐरावतं सर्वगजेन्द्रमुख्यं स्रवन्मदासारकृतप्रवाहम्

आरुह्य सर्वामरराट् स वज्रं बिभ्रत्समागात् पुरतः सुराणाम् ।
तेजः प्रतापा१० ऽधिकदिव्यरूपः११ प्रोद्भासयन् सर्वदिशो विवस्वान् ॥
8.

हैमं विमानं स चलत्पताक१२ मारुह्य१३ आगात् त्वरितं जवेन ।
मणिप्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलश्च वह्न्यर्कतेजःप्रतिमे विमाने

समभ्यगात् कश्यपविप्रसूनुरादित्य आराद् १४ भगनामधारी ।
पीनाङ्गयष्टिः सुकृताङ्गःहारस्तेजोबलाज्ञासदृशप्रभावः

दण्डं समादाय कृतान्त आगादारुह्य भीमं महिषं जवेन ।
महामहीध्रोच्छ्रय१५ पीनगात्रः स्वर्णादिरत्ना१६ चितचारुवेषः१७

समीरणः सर्वजगद्विभर्त्ता विमानमारुह्य समभ्यगाद्धि ।
सन्तापयन्सर्वसुरासुरेशाँस्तेजोधिक१८ स्तेजसि सन्निविश्य१९

वह्निः समभ्येत्य सुरेन्द्रमध्ये ज्वलन् प्रतस्थौ वरवेषधारी ।
नानामणिप्रज्वलिताङ्गयष्टिर्जगच्चरन्दिव्यविमानमग्र्यम्

आरुह्य सर्वद्रविणाधिपेशः स राजराजस्त्वरितोभ्यगाच्च ।
आप्याययन् सर्वसुरासुरेशान् कान्त्या च वेषेण२० च चारुरूपः

ज्वलन्महारत्नविचित्ररूपं२१ विमानमारुह्य शशी
समागात् ।
श्यामाङ्गयष्टिः सुविचित्रवेषः सर्व२२ स्रगाबद्धसुगन्धिमालः२३

,.
शाः
-
ख घ
.

...
यः
-
घ
.

..
.
ज्ञा
-
क
.
ख
.
घ

...
न्दि
-
क
,
र
-
क
र
-
घ
.
। १० प्रभावा
-
घ
.

...
पं
-
घ
.
। १२ सपताकदण्ड
-
घ
.
। १३ आरूढ
-
घ

...
आगाद्
-
क
.
ख
.

.?.
ध्राश्र
...
-
घ
-

...
त्नो
...
-
घ

..
शः
-
ख

.. .
प
-
घ
.

...
वेश्य
-
घ
.,...
वेशः
-
ख
.

...
थ रूपेण
-
घ

. (
त्रि
)..
.
तांगं
-
ख

...
शीतः
-
ध

...
सुगन्धिमाल्यः
-
घ सुगन्धमाली
-
ख
.

तार्क्ष्यं समारुह्य महीध्रकल्पं गदाधरोसौ त्वरितं समेतः ।
तथाश्विनौ देवभिषग्वरौ तौ२४ एकं२५ विमानं त्वरयाभिरुह्य

मनोहरावुज्ज्वलचारुवेषावाजग्मतुर्देवसदः२६ सुवीरौ ।
शेषः सहस्रं स्फुरदग्निवर्णं बिभ्रत् फटानां ज्वलनार्कतेजाः ।

सार्धं स नागैरपरैर्महात्मा विमानमारुह्य समभ्यगाच्च ।
दितेः सुतानां च महासुराणां वह्न्यर्कशक्रानिल२७ तुल्यभासाम् ॥
8.

वरानुरूपं प्रविधाय वेषं२८ वृन्दं समागात् पुरतः सुराणाम् ।
गन्धर्वराजः स च चारुरूपी दिव्याङ्गनो दिव्यविमानचारी

गन्धर्वसंघैः सहितोप्सरोभिः शक्राज्ञया तत्र समाजगाम ।
अन्ये च देवास्त्रिदिवौकसेशाः पृथक् पृथक् चारुगृहीतवेषाः

आजग्मुरारुह्य विमानपृष्ठं गन्धर्वयक्षोरगकिन्नराश्च

शचीपतिस्तत्र सुरेन्द्रसंघे३० राजाधिकाराधिकलक्ष्यमूर्त्तिः

राज्ञां बलैश्वर्यकृतप्रमोहो वृथाधिकं यत्नमुपाचकार

हेतुस्त्रिलोकस्य जगत्प्रसूति३२ र्माता च तेषां ससुरासुराणाम्

पत्नी च शंभोः पुरुषस्य धाम्नो३३ गीता पुराणैः३४ प्रकृतिः परार्था ।
दक्षस्य कोपाद् हिमवद्गृहं सा कार्यार्थमागात् परमेशपत्नी

एवं यत३५स्तान्न विदुः सुरेशा मोहस्ततस्तान्पर आविवेश ।
वरार्थमाजग्मु३६ रतो विमूढा ईशेन यस्माद् वृडिताः३७ कृतास्ते

ततः प्रनृत्ताभि३८ रथाप्सरोभिर्गन्धर्वसंघैश्च सुगीतशब्दैः ।
स्थितैश्च नानाविधरूपवेषै३९ देवासुरादित्रिदिवोकसंघैः४०

विमानपृष्ठे मणिहेमचित्रे स्थिता चलच्चामरबीजिताङ्गी ।
सर्वर्तुपुष्पां४१ सुसुगन्धमालां४२ प्रगृह्य देवी४३ प्रसभं प्रतस्थे४४

२४ तु
.
-
क
.
घ
.

...
वं
-
क
.

.
सभा
-
घ

...
शनि
... -
घ
.
। २० देहं
-
घ

..
क्षोरग
-
क

...
मध्ये
-
ख । ३१ चचार
-
ख
.

...
ते
-
ख
.
। ३३ चाग्र्या
-
ध
.

...
णे
-
क
.
घ
.
। ३५ स्वत
-
ख
.
। ३६ तत समाजग्मु
-
क । ३७ कुपिताः
-
घ
.
। ३८ प्रवृ
... -
क
.
। ३१ रो
(
गी
)
तैश्च नाना विदधे
(
विध
)
शरागै
-
घ ।
४० त्रिदिवेश
-
घ
.

...
ष्यं
-
घ
.

..
.
ल्य
-
घ
.
। ४३ मा
(
बा
?)
ला
-
ख
.

...
स्थौ
-
क
.

सनत्कुमार उवाच
मालां प्रगृह्य देव्यान्तु स्थितायां देवसंसदि ।
शक्राद्यैरागतैर्देवैः स्वयंवर उपागतैः४५

देव्या जिज्ञासया शम्भुर्भूत्वा पञ्चशिखः शिशुः ।
उत्सङ्गतलसंसुप्तो बभूव सहसा विभुः ॥
8.

अकस्मादथ तं देवी शिशुं पञ्चशिखं स्थितम् ।
ज्ञात्वा योगसमाधानाज्जहृषे प्रीतिसंयुता ॥३

अथ सा शुद्धसंकल्पा कांक्षितप्राप्तसत्फला ।
निर्वृतेव तदा तस्थौ कृत्वा हृदि तमेव तु

ततो दृष्टवा शिशुं देवा देव्या उत्सङ्गवर्त्तिनम् ।
कोयमत्रेति संमन्त्र्य चुक्रुधु४६ र्भृशमर्दिताः

वज्रमाका४७ रयत्तस्य बाहुमुत्क्षिप्य वृत्रहा ।
स बाहुरुत्थित४८स्तस्य तथैव समतिष्ठन

स्तम्भितः शिशुरूपेण देवदेवेन शम्भुना ।
वज्रं क्षेप्तुं नो४९ शशाक बाहुञ्चालयितुं न च

भगो नाम ततो देव आदित्यः काश्यपो बली ।
उत्क्षिप्य मुशलं दीप्तं क्षेप्तुमैच्छद्विमोहितः

तस्यापि भगवान् बाहुं तथैवास्तम्भयत्तदा ।
शिरः प्रकम्पयन् विष्णुः सकोपस्तमवैक्षत

तस्यापि शिरसो देवः खालित्यं प्रचकार ह ।
पूषा दन्तान्दशन्दन्तैः शर्वमैक्षत मोहितः

तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शम्भुना ।
यमस्य स्तम्भितो दण्डस्तेजो वह्नेः शशेः५० प्रभा

४५ मु
...
-
घ
.
। ४६ चुक्षुभु
-
घ
.
। ८७ धा
... -
घ
.
। ४८ रुन्न
... -
घ
.
। ४९ न
-
क
.
घ । ५० शशिन इति
वक्तव्ये शशेरिति छन्दोभङ्गभयकृतप्रयोग आर्पत्वेन कथंचित्समाधेयः

बलं वायोस्तथान्येषां तस्मिन्सर्वदिवौकसाम् ।
बलन्तेजश्च योगञ्च तथैवास्तम्भयद्विभुः ॥
8.

अथ तेषु स्थितेष्वेवं मन्युमत्सु सुरेषु तु ।
ब्रह्मा परमसंविग्नो ध्यानमास्थाय सादरम्

बुबुधे देवदेवेशमुमोत्सङ्गसमास्थितम् ।
स बुद्ध्वा५१ परमेशानं शीघ्रमुत्थाय सादरम्

ववन्दे चरणौ शम्भोरस्तुवच्च पितामहः।
पौराणैः५२ सामसंगीतैः पुण्याख्यैर्गुह्यनामभिः

अजस्त्वममरो देवः स्रष्टा हर्ता विभुः परः ।
प्रधान५३ पुरुषस्तत्त्वं ब्रह्म ध्येयं तदक्षरम्५४

अमृतं परमात्मा च ईश्वरः कारणं महत् ।
ब्रह्मकृत् प्रकृतेः स्रष्टा सर्वसृक् परमेश्वरः

न त्वं वै देवदेवेश शक्यो ज्ञातुं दिवौकसैः ।
मुनिभिर्वापि योगज्ञैर्ज्ञातुं देव न शक्यते

अप्रमेयो महादेव वर्तसे त्वं स्वलीलया ।
महासर्गे महाकल्पे त्वमेकस्तिष्ठसि प्रभो

अहमेव न जानामि चेष्टां तव महेश्वर ।
कथं विदन्ति त्रिदशा गंभीरं गहनात्मकम्

इयञ्च प्रकृतिर्देव५५ सदा ते सृष्टिकारणम् ।
पत्नीरूपं समास्थाय जगत्कारणमागता

नमस्तुभ्यं सदेशान देव्याश्चैव सदा नमः ।
प्रसादात्तव देवेश नियोगाच्च मया प्रजाः ॥
8.

देवाद्यास्त इमे सृष्टा मूढास्त्वद्योगमोहिताः ।
कुरु प्रसादमेतेषां यथापूर्वं भवन्त्विमे

तत एवं तदा ब्रह्मा विज्ञाप्य परमेश्वरम् ।
स्तम्भितान्सर्वदेवाँस्तानिदमाह महाद्युतिः

५१ ज्ञात्वा
-
घ। ५२ कीर्तनैः
क

. .
तं
-
क

...
यम्
-
क

. . .
वी
-
घ

मूढाः स्थ देवताः सर्वे५६ नैनं बुद्ध्यथ५७ शंकरम् ।
देवदेवमिहायातं ममैवोत्पत्तिकारणम्

अयं रुद्रो महादेवः शर्वो भीमः कपर्द्दवान्

उग्र ईशान आत्मा च अजः शंकर एव च

देवदेवः परं धाम ईशः पशुपतिः पतिः ।
जगत्स्रष्टा जगद्धर्ता जगत्संस्थितिकारणम् ५९

गच्छध्वं शरणं शीघ्रमेत६० मेवामरेश्वराः ।
सार्ध मयैव देवेशं परमात्मान६१ मव्ययम्

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा देवो नारायणः प्रभुः ।
प्रहस्य विबुधान् सर्वान् बोधयामास लोकपाः

एवमेव न सन्देहो यथाह पद्मसंभवः ।
पूर्वसर्गे नु विबुधा मया सार्धं महेश्वरः

बहुरूपेण रूपेण जगद् व्याप्य व्यवस्थितः ।
तस्मात् सर्वात्मना भूत्वा गच्छध्वं शरणं हरम्

ततस्ते स्तम्भिताः सर्वे तथैव त्रिदिवौकसः ।
प्रणेमुर्मनसा शर्वं भावशुद्धेन चेतसा

अथ तेषां प्रसन्नोभूद् देवदेवो महेश्वरः ।
यथापूर्वं चकाराशु देवतानां तनूस्तदा

8.

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वदेवनिवारणे

वपुश्चकार देवेशस्त्र्यक्षं परममद्भुतम् ।

तेजसा यस्य६४ देवास्ते चक्षुरभ्यर्थयन्६५ विभुम् ।
तेभ्यः परमकं चक्षुः स्ववपुर्दृष्टिशक्तिमत्६६

प्रादात् परमदेवेशः अपश्यंस्ते तदा प्रभुम् ।
ते दृष्टवा परमेशानं तृतीयेक्षणधारिणम्

६ सर्वाः
-
घ
.

.. .
त
-
क
.
घ
.

..
र्द्दिमान्
-
क
.

...
ण
. -
क
-

...
व
-
क
.,
त
-
घ
.

...
नन्द
-
घ
.

..
.
था
-
घ
.

..
णम्
-
घ । ६४ त
... -
घ
.
। ६५ रप्रा
... -
क
.
घ
.

.. .
मान्
-
क
.

ब्रह्माद्या नेमिरे तूर्ण्णं सर्व एव सुरेश्वराः ।
तस्य देवी तदा हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम् ।

पादयोः स्थापयामास स्रग्मालाममितद्युतेः ।
साधु साध्विति संप्रोच्य६७ देवतास्ते पुनर्विभुम् । ।६५। ।
सह देव्या६८ नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः ।
अथास्मिन्नन्तरे व्यास ब्रह्मा लोकपितामहः

हिमवन्तं महाशैलमिदमाह महाद्युतिः ।
श्लाघ्यः पूज्यश्च वन्द्यश्च सर्वेषां नस्त्वमेव हि ॥६७। ।
शर्वेण सह संबन्धो यस्य ते भूदयं महान् ।
क्रियताञ्चाशु उद्वाहः किमर्थं स्थीयते६९ परम् ॥६८। ।
ततः प्रणम्य हिमवान् तं देवं प्रत्यभाषत ।
त्वमेव कारणं देव येन शर्वोदयन्मम७० । ।६९। ।
प्रसादः सहसोत्पन्नो हेतुश्चापि त्वमेव हि ।
उद्वाहन्तु यथायोग्यं७१ तद्विधत्स्व पितामह ॥
8.

। ।
तत एवं वचः श्रुत्वा गिरिराजः

पितामहः ।
उद्वाहः क्रियतां देव७३ इति देवमुवाच ह ॥७१ । ।
तमाह शङ्करो देवं यथेष्टमिति लोकपम् ।
तत्क्षणाच्च ततो व्यास ब्रह्मणा कल्पितं पुरम्७४

उद्वाहार्थं महेशस्य नानारत्नोपशोभितम् ।
रत्नानि मणयश्चित्रा हेम मौक्तिकमेव च ।

मूर्त्तिमन्त उपागम्य७५ अलञ्चक्रुः पुरोत्तमम् ।
चित्रा मारकती भूमिः सौवर्णस्तम्भशोभिता । ।७४। ।
भामयस्फाटिकाभित्ति

र्मुक्ताहारप्रलम्बिता ।
तस्मिन् शिवपुरे७७ रम्ये उद्वाहार्थं विनिर्मिते ।

६७ संपूज्य
-
घ
.

...
वा
-
घ
.
। ६९ स्थितये
-
क
.

...
यं
-
ग
.
क
.
घ
.
। ७१ विवाहं तव जामातृक्
(
तुः
?) -
घ
.

...
ज्ञः
-
क
.
। ७३ क्रियतां देव उद्वाह
-
घ
.
। ७४ पुरा
-
घ
.
। ७५ मु
... -
क
.
घ
.
। ७६ भासस्फटिकभित्तीभि
-
क
.
। ७७ रति
... -
घ
.

शुशुभे देवदेवस्य महेशस्य महात्मनः ।
सोमादित्यौ७८ समं तत्रा७९ भासयेतां८० महामहीम् ।

सौरभेयं मनोरम्यं गन्धमादाय८१ मारुतः ।
प्रववौ सुखसंस्पर्श ईशे भक्तिं प्रदर्शयन्८२

समुद्रास्तत्र चत्वारः शक्राद्याश्च सुरोत्तमाः ।
देवनद्यो महानद्यः सिद्धा मुनय एव च ॥७८। ।
गन्धर्वाप्सरसः सर्वे नागा यक्षाः सराक्षसाः ।
गुह्यकाः खेचराश्चान्ये किन्नरा देवचारणाः८३ ॥७९॥।
तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः

रत्नान्यादाय वाद्यांश्च तत्राजग्मुर्मुदा युताः

8.

ऋषयः कृत्स्नशस्तत्र वेदगीतान् तपोधनाः

पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्रान् जेपुः संहृष्टमानसाः । ।८

जगतो८७ मातरः सर्वा देवकन्याश्च कृत्स्नशः

गायन्ति हृषिताः सर्वा८९ उद्वाहे परमेष्ठिनः

ऋतवः षट् समं तत्र नानागन्ध९० सुखावहाः ।
उद्वाहः शङ्करस्येति मूत्तिमन्त उपस्थिताः । ।८३ । ।
नीलजीमूतसंधातमन्द्रध्वानप्रहर्षितैः ।
केकायमानैः शिखिभिर्नृत्यमानैश्च सर्वशः । ।८४। ।
विलोलपिङ्गलस्पष्टविद्युल्लेखावभासिता ।
कुमुदापीतशुक्लाभिर्बलाकाभिश्च शोभिता

प्रत्यग्रसंजातशिलीन्ध्रकन्दला लता द्रुमाभ्युद्गतचारुपल्लवा ।
शुभाम्बु९१धाराप्रणयप्रबोधितै

र्मदालसैर्भेकगणैश्च नादिता ॥८६।

..?
त्यैः
-
क
.

तत्र
-
क
.
घ
.

?. .
यन्तो
-
क
.,.?.
यन्तौ
-
घ
.

...
माघ्राय
-
क
.
घ
.
। ८२ प्रसाद
... -
क
.
। ८३ चारिणः
-
घ
.,
वारणाः
-
क
.
। ८४ सभागताः
-
-
घ
.
। ८५ स्तदा पुरं
-
क
.
। ८६ स्तपो
... -
घ
.
। ८७ संगता
-
घ । ८८ सर्वशः
-
घ
.

...
र्वे
-
घ
.

...
धाः
-
घ । ९१ सुधा
... -
घ
.
। ९२ प्रलयप्रबोधितैः
... -
घ
.

प्रियेषु मानोन्नतमानसानां सुनिश्चितानामपि कामिनीनाम् ।
मयूरकेकाभिरुतैः क्षणेन मनोहरैर्मानविभङ्गकर्त्री । ।८७ । ।
तथा त्रिवर्णोज्ज्वलचारुमूर्तिना शशाङ्कलेखाकुटिलेन सर्वतः ।
पयोदसंघातसमीपवर्त्तिना महेन्द्रचापेन भृशं विराजिता ॥८८। ।
विचित्रपुष्पस्पर्शात् सुगन्धिभि९३ र्घनाम्बुसंपृक्ततया९४ सुशीतलैः ।
विकम्पयन्ती९५ पवनैर्मनोहरैः सुरा९६ ङ्गनानामलकावलीः शुभाः

गर्जत्पयोदस्थगितेन्दुबिम्बा नवाम्बुसेकोद्गतचारुदूर्वा

निरीक्षिता सादरमुत्सुकाभिर्निःश्वासधूम्रं९८ पथिकाङ्गनाभिः । ।
8.

॥ हंसनूपुरशब्दाढ्या समुन्नतपयोधरा ।
चलद्विद्युल्लताकाञ्ची

स्पष्टपद्मविलोचना ॥९ १ । ।
असितजलदवृन्दध्वानवित्रस्तहंसा
विमलसलिलधारापातताम्रोत्पलाग्रा ।
सुरभिकुसुमरेणुक्लृप्तसर्वाङ्गशोभा
गिरिदुहितृ१०० विवाहे प्रावृडागाद्विभूत्यै । ।९२ । ।
मेघकञ्चुकनिर्मुक्ता पद्मकोशोद्गतस्तनी ।
हंसनूपुरनिर्ह्रादा

सर्वरम्यदिगन्तरा ॥९३ । ।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणी कूजत्सारसमेखला ।
प्रफुल्ले१०२ न्दीवराभोगविलोचनमनोहरा । ।९४। ।
पक्वबिम्बाधरपुटा कुन्ददन्तप्रहासिनी ।
नवश्यामालताश्यामरोमराजि१०३ परिष्कृता । ।९५। ।
चन्द्रांशुहारवर्येण सौधोरःस्थलसर्पिणा ।
प्रह्लादयन्ती चेतांसि सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥९६ । ।
प्रमदालिकुलो१०४ द्गीतमधुरस्वन१०५ भाषिणी ।
चलत्कुमुदसंघातचारुकुण्डलशोभिनी१०६ । ।९७। ।
९३ च्छुगन्धि
... -
क
.
। ९४ सपक
.
ं
?.
-
क
.,
भयात्
... -
घ
। ९५ विकल्प
... -
घ
.
। ९६ पुरा
-
घ
.
। ९७ प
... -
घ

...
म्रा
-
घ । ९९ वि
(
ज
?)
ह्वा
-
घ

..
तु
-
क
.

.

...
द
-
क
.
। १०२ पुष्करे
-
घ
.

...
जी
-
क घ । १०४ समदासीगणो
.
-
घ
.

...
र
-
घ
.

...
ता
-
घ

रक्ताशोकाग्रशाखोत्थपल्लवाङगुलिधारिणी ।
तत्पुष्पसंचयमयैर्वासोभिः समलंकृता ॥९८ । ।
रक्तोत्पलाग्रचरणा जातीपुष्पनखावली ।
कदलीस्तम्भचारूरुः शशाङ्कवदना शुभा१०७ ।

पद्मकिञ्जल्कसंपृक्त१०८ पवनप्रकरैः१०९ सुरान्

प्रेम्णा स्पृशन्ती कान्तेव शरदागान्मनोरमा ॥
8.

०० । ।
निर्मुक्ता१११ सितमेघकञ्चुकपुटा पूर्णेन्दुबिम्बानना
नीलाम्भोजविलोचनाब्मुकुल११२ प्रोद्भिन्नचारुस्तनो ।
नानापुष्परजःसुगन्धिपवना११३ एं ए प्रह्लादनी चेतसाम्
तत्रागात्

कलहंसनूपुररवा देव्या विवाहे शरत्११५ । । १०१ । ।
अत्यर्थशीतलांभोभिः प्लावयन्तौ गिरेः शिलाः ।
ऋतू हेमन्तशिशिरा११६ वाजग्मतुरभिद्युती११७

ताभ्यामृतुभ्यां प्राप्ताभ्यां हिमवान् स नगोत्तमः ।
प्रालेयचूर्णवर्षिभ्यां क्षिप्रं रौप्य इवाबभौ

तेन प्रालेयवर्षेण घनेन स हिमाचलः ।
शोभनेन११८ तदा रेजे क्षीरोद इव सागरः । । १ ०४। ।
हिमस्थानेषु हेमन्तो११९ र्प्य नाशयामास पादपान् ।
साधूपचारान् सहसाकृतार्थ इव दुर्जनः । । १० ५। ।
प्रालेयपटलच्छन्नैः शृङ्गैः स१२० शुशुभे नगः ।
छत्रैरिव महाभोगैः पाण्डरैः पृथिवीपतिः । ।१ ०६ । ।
पाण्डराणि विशालानि श्रीमन्ति सुभगानि च ।
अद्रिशृङ्गाणि तुङ्गानि१२१ सौधानीव चकाशिरे । । १ ०७। ।
तस्याचलेन्द्रस्य दरीष्वतीव विचित्रसारङ्१२२ कुत्नाकुलासु ।
प्रालेयधाराः शशिपादगौरा गोक्षीरधारा इव सन्निपेतुः । ।१ ०८ । ।
१०७ तथा
-
क
.
। १०८ सयुक्ता
-
घ
.
। १०९ पद्मव्यग्रकरा
- -
घ । ११० शुभा
-
घ
.

..
निमुक्तोज्कि
?
त
-
घ
.
। ११२ कुमुद
-
घ
.

...
न
-
क
.
घ
.
। ११४ तद्योगात्
-
घ । ११५ स्वयम्
-
घ
.
। ११६ शिशिरहेमन्ता
-
क
.
घ । ११७ रति
... -
क घ
.
। ११८ अगाधने
(
धेन
?) -
घ
.
। ११९ हिमवान्
-
ग क
.
घ
.
। १२० सं
-
घ
.
। १२१ तुङ्गानि चाद्रिशृंगाणि
-
घ
.
। १२२ शार्दूल
-
घ
.

बहुकुसुमरजोभिरुत्कराङ्गा१२३ हिमकणसङ्गसु१२४ शीतलाः समीराः । ववुरमरगणेश्वराम्बराणि
प्रतनुतमानि शनैर्विकम्पयन्तः । । १०९ । ।
विधूतरू१२५ क्षानीलवीतदोषः१२६ प्रोद्भिन्नचूताङ्कुरकर्णपूरः ।
वसन्तकालश्च तमद्रिपुत्रीसेवार्थमागाद्धिमवन्तमाशु१२७ । ।
8.

तस्मिन्नृतावद्रिसुताविवाहसिषेवया तं गिरिमभ्युपेते ।
प्रादुर्बभूवुः कुसुमावतंसाः समन्ततः पादपगुल्मषण्डाः ॥१

ववुः सुगन्धाः सुभगाः सुशीता विचित्रपुष्पाग्र१२८ रजोत्कराङ्गाः ।
मनोभवोद्रेककराः१२९ सुराणां सुरङ्गनानाञ्च मुहुः समीराः ॥१ १ २। ।
स्वच्छाम्बुपूर्णाश्च तथा नलिन्यः पद्मोत्पलानां कुसुमैरुपेताः

ईषत्समुद्भिन्नपयोधराग्रा नार्यो यथा रम्यतमा बभूवुः । ।१

ऋतोः स्वभावाच्च मदोद्भवाच्च फुल्लासु शाखासु निलीनपक्षाः ।
श्रोत्राभिरामं त्रिदशाङ्गनानां पुंस्कोकिलाश्चाविकलं१३१ विनेदुः । ।१

नात्युष्णशीतानि सरःपयांसि किञ्जल्कचूर्णैः कपिलीकृतानि

चक्राह्वयुग्मैरुपनादितानि पपुः प्रहृष्टाः सुरदन्तिमुख्याः । । ११५ । ।
प्रियंगुसंवृतवरः वृताँश्चापि प्रियतरः ।
(?)
तर्जयन्त इवान्योन्यं मञ्जरीभिश्चकाशिरे१३३ ॥१ १

हिमशुक्लेषु शृङ्गेषु तिलकाः कुसुमोत्कराः

शुशु
- -

कार्यमुद्दिश्य वृद्धा इव समागताः
। । १ १७। ।
फुल्लाशोकलतास्तत्र रेजिरे शालसंश्रिताः

कामिन्य इव कान्तानां कण्ठालम्बितमूर्त्तयः १३७ ॥ ११८ । ।
समदालिकुलोद्गीतलताकुसुमसंचयाः ।
परस्परं हि मालत्यो भाषन्त्य इव रेजिरे

१२३ रावृताङ्गा
-
घ
.

.
म
-
घ
.
। १२५ वृ
.. -
घ
.
। १२६ शीतदोषः
-
घ
.

...
शु
-
क
.
। १२८ पुष्पौग्र
-
घ
.
। १२९ न्मेष
.?. -
घ
.
। १३० स्वकुलं
... -
घ
.
। १३१ ति
.. -
क
.
घ
.
। १३२ कलुषी
... -
घ
.
। १३३ र्बभाषिरे
-
घ
-
। १३४ कुमुदोत्कराः
-
क
.
। १३५ शिशुभिः
-
घ
.
। १३६ साल
-
क
.
। १३७ बाहवः
-
घ
.

नीलानि नीलाम्बुरुहैः पयांसि गौराणि गौरैश्च मृणालदण्डैः ।
तथैव चित्राणि१३८ भृशं कृतानि मत्तद्विरेफार्धविदष्टपत्रैः१३९ । ।
8.

। ।
हैमानि विस्तीर्णजलेषु केषुचिन्निरन्तरं मारकतानि केषुचित् ।
वैदूर्यनालानि सरस्सु केषुचित् प्रजज्ञिरे पद्मवनानि सर्वतः

वाप्यस्तत्राभवन् रम्याः कमलोत्पलभूषिताः ।
नानाविहङ्गसंघुष्टा१४० हेमसोपानपंक्तयः । ।१

शृङ्गाणि तस्य तु गिरेः कर्णिकारैः सुपुष्पितैः ।
समुच्छ्रितान्यविरलै१४१र्हैमानीव बभुर्मुने । ।१

ईषदुद्भिन्नकुसुमैः पाटलै१४२श्चापि पाटला

संबभूवुर्दिशः सर्वाः पवनाकम्पिमूर्त्तिभिः१४४ ॥१ २४। ।
कृष्णाञ्जनाद्रिशृङ्गाभा नीलाशोकमहीरुहाः ।
गिरौ ववृधिरे फुल्लाः स्पर्धयेव १४५ परस्परम् । ।१ २५ । ।
चञ्चरीकविघुष्टानि१४६ किंशुकानां वनानि च ।
पर्वतस्य नितम्बेषु सर्वेष्वेवाभिजज्ञिरे१४७ ।

तमालगुल्मैस्तस्यासीच्छोभा हिमवतस्तदा ।
नीलजीमूतसंघातैर्निलीनैरिव सन्धिषु ॥ १ २७। ।
निकामपुष्पैः१४८ सुविशालशाखैः समुच्छ्रितैश्चम्पकपादपैश्च ।
प्रमत्तपुंस्कोकिलसंप्रलापै१४९ र्हिमाचलोतीव तदा रराज । । १२८ । ।
श्रुत्वा शब्दा१५० नृतुमदकलान्१५१ सर्वतः कोकिलानाम्
चञ्चत्पक्षाः सुमधुररुतं नीलकण्ठा विनेदुः ।
तेषां शब्दैरुपचितबलः पुष्पचापेषुहस्तः
सज्जीभूतस्त्रिदशवनिता वेद्धुमङ्गेष्वनङ्गः । ।१

पटुसूर्यातपश्चापि प्रायः सोष्णजलाशयः ।
देवीविवाहसेवार्थं१५२ ग्रीष्म आगाद्धिमाचलम् ॥
8.

। ।
१३८ रक्तानि रक्तैश्च
-
घ
.
। १३९ विदह्यमालैः
-
घ
.

..
मसंयुक्ता
-
घ
.,
ष्ट
-
क
१४१ समुत्सृ
-
घ

.. .
कुमुभाः
पादपाः
..
घ
.

-
धिपाटला
-
घ । १४४ मूर्त्तयः
-
घ
.

...
या च
-
घ
.
। १४६ विपुष्टानि
-
घ
.
। १४७ तस्मिन्काले गिरीशस्य सर्वस्थानेथ
.?.
-
घ
.
। १४८ निमील
... -
घ
.
। १४९ पुंस्कोकिलानां च तथा
... -
घ
.
। १५०दं श

-
क
.
घ । १५१ कल
-
क
.
घ ।
१५२ समये
-
घ

स चापि तरुभिस्तत्र बहुभिः कुसुमोत्करैः ।
शोभयामास शृङ्गाणि प्रालेयाद्रेः समन्ततः ॥१३

तस्यापि च ऋतोस्तत्र वायवः सुमनोहराः ।
ववुः पाटलविस्तीर्णकदम्बार्जुनगन्धिनः

वाप्यः प्रफुल्लपद्मौघाः केसरारुणमूर्त्तयः ।
अभवन् तटसंघुष्टकलहंसकदम्बकाः ॥१

तथा कुरबकाश्चापि

कुसुमापाण्डुमूर्तयः ।
सर्वेषु जज्ञुः१५४ शृङ्गेषु भ्रमरावलिसेविताः ॥१

बकुलाश्च नितम्बेषु विशालेषु महीभृतः ।
उत्ससर्जुर्मनोज्ञानि कुसुमानि समन्ततः ॥ १

इति कुसुमविचित्रसर्ववेषा१५५ विविधविहङ्गमनादरम्यदेशाः ।
हिमगिरितनयाविवाहभूत्यै षडुपययुरृतवो मुनिप्रवीर

तत एवं१५६ प्रवृत्ते तु सर्वभूतसमागमे ।
नानावाद्यसमाकीर्णे ब्रह्मा मम पिता स्वयम्

शैलपुत्रीमलंकृत्य योगा१५७ भरणसंपदा ।
पुरं प्रवेशयामास
..
.
य१५८ मादाय लोकवित्

ततस्तु पुनरेवेशं

ब्रह्मा व्यज्ञापयद्विभुम् ।
हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः

ददासि मह्यं यद्याज्ञां कर्तव्योयं क्रियाविधिः ।
तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः । ।
8.

यत्त्वदिष्टं१६० सुरेशान तत्कुरुष्व यथेप्सितम्

कर्तास्मि वचनं सर्वं ब्रह्मँस्तव जगद्विभोः१६२

...
न्ये
-
घ
.

जज्ञे
-
क
.,
नग
... -
घ
.

...
वृक्षा
-
घ
.
। १५६ तत्रोत्सवे
-
घ
.
। १५७ योग्या
(?)
। १५८ श्रय
(?) -
घ
.
। १५९ देवेशं
-
क
.
। १६० यद्य
... -
क
.
। १६१

..
यथोचि
... -
घ
.

...
भो
-
घ

ततः प्रणम्य हृष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
हस्तं देवस्य देव्याश्च१६३ योगबन्धे युयोज ह ॥ १४२। ।
ज्वलनश्च१६४ स्वयं तत्र१६५ कृताञ्जलिरुप१६६स्थितः

श्रुतिगीतैर्महामन्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपस्थितैः ।

यथोक्तविधिना हुत्वा सर्पिस्तदमृत च हि

त्रिश्च१६९ तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम् ।

मुक्त्वा१७० हस्तसमायोगं सहितः१७१ सर्वदेवतैः

सुतैश्च मानसैः सर्वैः१७३ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।

वृत्ते उद्वाहकार्ये१७४ तु प्रणनाम वृषध्वजम् ।
योगेनैव तयोर्व्यास तदोमापरमेशयोः ।

उद्वाहः स परो वृत्तो यं देवा न विदुः क्वचित् ।
इति ते सर्वमाख्यातं स्वयंवरमिदं शुभम् ।
उद्वाहश्चैव देवस्य शृण्वतः परमाद्भुतम् ।

-
इति
स्कन्दपुराणे उमापरिणयनं नाम त्रयोदशोध्यायः
सनत्कुमार
उवाच
अथ वृत्ते विवाहे तु भवस्यामिततेजसः ।
प्रहर्षमतुलं गत्वा देवाः सह पितामहाः१ । । १ । ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः प्रणमन्तो महेश्वरम् ।
नमः पर्वतलिङ्गाय पर्वतेशाय वै नमः । ।२ । ।
नमः पवनवेगाय विरूपायाजिताय च ।
नमः क्लेशविनाशाय दात्रे च शुभसम्पदाम् । । ३ । ।
१६३ वै देवदेवस्य
-
घ । १६४ श्च
-
क
.
। १६५ कृत्वा
-
क
.
। १६६ मुप
...
-
क
.

...
त
-
क
.
। १६८ हविः
-
घ
.
। १६९ त्रिषु
-
घ
.
। १७० स्तुत्वा
-
घ
.
। १७१ हसित
घ
.
।
१७२ सर्वदैवतैः
-
घ
.
। १०३ सिद्धैः
-
घ

...
ले
-
क
.
घन् ।
१ देवताः सपितामहाः
-
घ
.

नमो नीलशिखण्डाय अम्बिकापतये नमः ।
नमः पवनरूपाय शतरूपाय वै नमः । ।४। ।
नमो भैरवरूपाय विरूपनयनाय२ च ।
नमः सहस्रनेत्राय सहस्रचरणाय च ।

नमो वेदरहस्याय वेदाङ्गाय३ नमो नमः ।
विष्टम्भनाय४ शक्रस्य५ बाहो६र्वेदाङकुराय च । ।६ । ।
चराचराधिपतये शमनाय नमो नमः ।
सलिलेशयलिङ्गाय युगान्तायतलिङ्गिने७ ।

नमः कपालमालाय कपालस्रग्विणे नमः ।
नमः कपालहस्ताय दंष्ट्रिणे गदिने८ नमः

नमस्त्रैलोक्यनाथाय९ सप्तलोकनताय१० च ।
नमः खट्वाङ्गहस्ताय प्रमथार्त्तिहराय च

नमो यज्ञशिरोहर्त्रे कृष्णकेशा११पहारिणे ।
भगनेत्रनिपाताय पूष्णो दन्तहराय च । ।
8.

। ।
नमः पिनाकशूलासिखड्गमुद्गरधारिणे ।
नमोस्तु कालकालाय तृतीयनयनाय१२ च

अन्तकान्तकृते चैव नमः पर्वतवासिने ।
सुवर्णरेतसे चैव शंखकुण्डलधारिणे । । १ २। ।
वाड्वले
(?)
र्योगनाशाय योगिनां गुरवे नमः ।
शशाङ्कादित्यनेत्राय ललाटनयनाय च ।

नमः श्मशानरतये श्मशानवरदाय च ।
नमो दैवतनाथाय त्र्यम्बकाय नमो नमः ।

..
पाय हराय
-
घ
.

देवाज्ञा
(
देवज्ञा
?)
य
-
घ
.
। ४ विश्वम्भराय
-
घ
.
। ५ शक्राय
-
घ
.
। ६ राहो
-
घ
.

युगान्तस्तोभ
... -
घ
.
। ८ ङ्ग
..
-

)
। ९ वाहाय
-
क
.
। १० रथाय
-
क
.

..
स्य केशः
... -
घ
.
। १२ नयनत्रितयाय
(?)

अशनीशतहासाय ब्रह्मण्यायाजिताय च ।
गृहस्थसाधवे नित्यं जटिने ब्रह्मचारिणे ॥ १ ५। ।
नमो मुण्डार्धगण्डाय१३ पशूनां पतये नमः ।
सलिले तप्यमानाय योगैश्वर्यप्रदाय च । । १

नमः शान्ताय दान्ताय प्रलयोत्पत्तिकारिणे ।
नमोनुग्रहकर्त्रे च स्थितिकर्त्रे नमो नमः । । १७। ।
नमो रुद्राय वसवे आदित्याया१४श्विने नमः ।
नमः पित्रेथ साध्याय१५ विश्वेदेवाय वै नमः ॥ १८ । ।
नमः शिवाय१६ शर्वाय१७ उग्राय वरदाय च ।
नमो भीमाय सेनान्ये पशूनां पतये नमः ॥ १

शुचये रेरिहाणाय सद्योजाताय वै नमः ।
महादेवाय चित्राय नमश्चित्ररथाय च । ।
8.

प्रधानाया१८प्रमेयाय कार्याय करणाय च ।
पुरुषाय नमस्तेस्तु पुरुषेच्छाकराय च । ।२१ । ।
नमः पुरुषसंयोगप्रधानगुणधारिणे ।
प्रवर्तकाय प्रकृतेः पुरुषस्य च सर्वशः ।

कृता१९कृतस्य सं
(?)
वेत्रे
फलसंयोगदाय च ।
कालज्ञाय च सर्वत्र नमो नियमचारिणे२०

नमो वैषम्यकर्त्रे च गुणानां वृत्तिदाय च ।
नमस्ते२१ देवदेवेश नमस्ते भूतभावन ।
शिवः सौम्यः सुखो द्रष्टुं भव सोमो हि नः प्रभो । ।२४। ।
सनत्कुमार उवाच
एवं स भगवान्देवो जगत्पतिरुमापतिः ।
स्तूयमानः सुरैः सर्वैरमरानिदमब्रवीत् । ।२५। ।
१३ मुक्तार्धमुण्डाय
-
घ । १४ य नमो नमः
-
घ । १५ सवित्रे च
सावित्राय
-
घ। १६ सर्वाय क

-...
य
-
क
.

...
य
-
क
.
। १९ कृते
-
घ
.
। २० का
... -
घ
.
। २१ नमोस्तु
-
घ
.

द्रष्टुं सुखश्च सौम्यश्च देवानामस्मि भो सुराः ।
परं ब्रूत यथेष्टं वो२२ दातास्मि वदता२३नघाः

ततस्ते प्रणताः सर्वे ऊचुः सब्रह्मकाः सुराः ।
तथैव भगवन्नस्तु२४ वर एषोवतिष्ठताम्

यदा कार्यं तदा नस्त्वं२५ दास्यसे वरमीप्सितम् ।
एवमस्त्विति तानुक्त्वा विसृज्य च सुरान् हरः ।
लोकांश्च प्रमथैः सार्धं विवेश भवनं ततः२६

यस्तु हरोत्सवमद्भुतमेतं२७ गायति दैवतविप्रसमक्षम् ।
सोप्रतिरूपगणेशसमानो देहविपर्ययमेत्य सुखी स्यात्

सनत्कुमार उवाच
पाराशर्य स्तवं हीमं२८ शृणुयाद्यः पठेत वा ।
स स्वर्गलोकगगो२९ भूत्वा पूज्यतेमरराडिव

8.

इति स्कन्दपुराणे उमाविवाहस्तवो नाम चतुर्दशोध्यायः
सनत्कुमार उवाच
प्रविष्टे भवनं देवे सूपविष्टे वरासने
सवह्निर्मन्मथः क्रूरो देवं वेद्धुमना१ भवत् ॥१। ।
तमनाचारसंयुक्तं दुरात्मानं कुलाधमम् ।
लोकान् सर्वान् तापयानं२ सर्वेष्वकरुणात्मकम्

ऋषीणां विघ्नकर्तारं नियमानां व्रतैः सह

चक्राह्वयस्य रूपेण रत्या सह समा४गतम्

२२ च
-
क
.
घ
.
। २३ वरदो
-
घ
.
। २४ तदैव भगवन् शंभो
-
घ
.
। २५ श्र
-
ध
.
। २६ भगवास्ता
-
घ
-
। २७ तद्
-
क
.
। २८ ह्येतत्
-
घ
.,
ह्येतं
(?) ऽ
।
२९ सर्वलोकगो
-
घ
.
। ३० चामराधिपैः
-
घ
.
।
१ सन्धिरार्षः । ह्यभूदिति वा
पाठः कल्प्यः । २ तापमान
-
घ
.
। ३ तथैव च
-
घ
,
। ४ तया
-
घ
.

अथाततायिनं व्यास वेद्धुकामं सुरेश्वरम् ।
नयनेन तृतीयेन सावज्ञं तमवैक्षत । ।४। ।
ततोस्य नेत्रजो वह्निर्ज्वालामालासहस्रवान् ।
संवृत्य५ रतिभर्तारमदहत् सपरिच्छदम् । । ५। ।
स दह्यमानः करुणमार्त्तोक्रोशत विस्वरम् ।
प्रसादयँश्च तं देवं पपात स महीतले । । ६। ।
आशु सोग्निपरीताङ्गो मन्मथो लोकतापनः

पपात भस्मसाच्चैव क्षणेन समपद्यत ॥७। ।
पत्नी तु करुणं तस्य विललाप सुदुःखिता ।
देवं देवीञ्च७ रुदती८ अयाचत् करुणायती ॥८। ।
तस्यास्तत्९ क्रन्दनं१० श्रुत्वा११ देवौ तौ करुणात्मकौ ।
ऊचतुस्तां समालोक्य समाश्वास्य च१२ दुःखिताम् । ।९। ।
दग्ध एष ध्रुवं भद्रे१३ नास्योत्प१४त्तिरिहेष्यते ।
अशरीरोपि ते काले कार्यं सर्वं१५ करिष्यति । ।
8.

5.

यदा तु विष्णुर्भविता वसुदेवसुतः शुभे ।
तदा तस्य सुतो ह्येष१६ पतिस्ते भविता रते१७

सनत्कुमार उवाच
ततः सा तं वरं लब्ध्वा कामपत्नी शुभानना ।
जगामेष्टं१८ तदा देशं प्रीतियुक्ता गतक्लमा१९ ॥ १

सनत्कुमार उवाच
एवं दग्ध्वा स कामं तु शङ्करो मूढचेतसम् ।
प्रोवाच हिमवत्पुत्रीं भक्त्या मुनिवरस्य ह

५ संभूत्तं
-
घ
.
। ६ पातनः
-
क
.
। ७ देवी देव च
-
घ । ८ दुःखार्ता
-
क । ९ श्र
-
घ । १० करणं
-
घ
.
। ११ ज्ञात्वा
-
घ
.
। १२ सु
-
घ
.
। १३ तत्र
-
घ
.
।
१४ नान्यो
. -
घ
.
। १५ सर्वकायं
-
घ
.
। १६ प्येष
-
घ
.,
यः स्यात्
-
क । १७ स भविष्यति
-
क
.

.
ष्टतमं
-
घ । १९ शंभोराधनकाम्यया
-
घ
.

वसिष्ठो नाम विप्रेन्द्रो मां कृत्वा हृदि तप्यते ।
तस्याहं वरदानाय प्रयास्यामि महाव्रते । । १४। ।
एवमुक्त्वा स देवीं तु भक्त६० प्रीत्या तदा विभुः ।
जगाम तपतो२१ भ्यासं वसिष्ठस्य मुनेर्विभुः ॥१

ततो मुनिवरश्रेष्ठं वरिष्ठं तपतां वरम् ।
वसिष्ठमृषिशार्दूलं तप्यमानं परन्तपः ॥१

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ज्वलमानमिवानलम् ।
उवाच भगवान् गत्वा ब्रूहि किन्ते२२ ददान्यहम्२३ ॥१७। ।
ददामि दिव्यं चक्षुस्ते पश्य मां सगणं द्विज ।
दृष्टवा तु स तमीशानं२४ प्रणम्य शिरसा प्रभुम्

शिरस्यञ्जलिमाधाय२६ तुष्टाव हृषिताननः ।

वसिष्ठ उवाच
नमः कनकलिङ्गाय२७ वेदलिङ्गाय२८ वै नमः ।
नमः सहस्रलिङ्गाय वह्निलिङ्गाय वै नमः । ।१ ९। ।
नमः पुराणलिङ्गाय श्रुतिलिङ्गाय वै नमः ।
नमः परमलिङ्गाय२९ ब्रह्मलिङ्गाय वै नमः ॥
8.

5.

। ।
नमस्त्रैलोक्यलिङ्गाय दाहलिङ्गाय वै नमः ।
नमः पर्वतलिङ्गाय स्थितिलिङ्गाय वै नमः । ।२

नमो रहस्यलिङ्गाय सप्तद्वीपाध्वलिङ्गिने

नमः सर्वार्थलिङ्गाय सर्वलोकाङ्गलिङ्गिने३१ ॥२२ । ।
नमोस्त्वव्यक्त३२ लिङ्गाय बुद्धिलिङ्गाय वै नमः ।
नमोहङ्कारलिङ्गाय भूतलिङ्गाय वै नमः । ।२३ । ।
नम इन्द्रियलिङ्गाय नमस्तन्मात्रलिङ्गिने ।
नमः पुरुषलिङ्गाय भावलिङ्गाय वै नमः । ।२४। ।
२० भक्ति
-
क
,
भक्त्या
घ

तप्यतो
-
क
.
। २२ किन्न
-
घ
.
। २३ वदा
-
क
.,
ददानि ते
-
घ
.

ततस्तमीशानं
-
क
.
। २५ विभुः
-
घ
.
। २६ मादा
... -
घ
-

...
पिङ्गाय
-
घ
.
। २८ स्थिति
... -
घ
.
। २९ पवन
..  -
क
.
। ३० सर्वनोकाङ्गः
.. -
घ
.
। ३१ सत्वलिङ्गाय वै नमः
-
ध
.
। ३२ नमः प्रकृतिः
.. -
घ
.

नमः सत्वोर्ध्वलिङ्गाय३३ तमोलिङ्गाय वै नमः ।
नमो रजोर्ध्वलिङ्गाय सत्त्वलिङ्गाय वै नमः

नमो गगनलिङ्गाय तेजोलिङ्गाय वै नमः ।
नमो वामूर्ध्वलिङ्गाय शब्दलिङ्गाय वै नमः

नम ऋक्स्नुतलिङ्गाय यजुर्लिङ्गाय वै नमः ।
नमस्तेथर्वलिङ्गाय सामलिङ्गाय वै नमः ।

नमो यज्ञाङ्गलिङ्गाय यज्ञलिङ्गाय वै नमः ।
नमस्तेनन्तलिङ्गाय वेदानुगतलिङ्गिने३४

दिश नः३५ परमं योगमपत्यं मत्समं तथा

ब्रह्म चैवाक्षयं देव शमञ्चैव परं विभो ।
अक्षयत्वं च वंशस्य धर्मे च मतिमक्षयाम्

सनत्कुमार उवाच
एवं स भगवान् व्यास वसिष्ठेनामितात्मना ।
स्तूयमानस्तुतोषाथ तुष्टश्चेदं तमब्रवीत् ॥
8.

5.

भगवानुवाच
तुष्टस्तेहं ददाम्येतत्३७ तव सर्वं मनोगतम् ।
योगं च परमं सूक्ष्ममक्षयं सर्वकामिकम् ॥३१

पुत्रञ्च३९ त्वत्समं दिव्यं तपोयोगबलान्वितम् ।
ज्ञानानि४० च४१ ऋषिश्रेष्ठ प्रतिभास्यन्ति चैव ते४२ ॥३२। ।
दमः शमस्तथा कीर्तिस्तुष्टिरक्रोध एव च ।
नित्यं तव भविष्यन्ति अमरत्वं च

सर्वशः

अवश्यत्व४४ मसह्यत्वमक्षयत्वञ्च सर्वदा ।
वंशस्य चाक्षतिर्विप्र धर्मे च मति४५रव्यया ।
ब्रूहि चान्यानपि वरान् ददामि४६ ऋषिसत्तम

३३ सर्वार्थ
..
-
घ
-
। ३४ देवानुगत
... -
क
.
। ३५ मे
-
घ
.
। ३६ यथा
-
घ
.

ददान्ये
... -
क
.
घ
.
। ३८ सार्वकामिदं
-
घ
.
। ३९ पौत्रञ्च
-
क
.
। ४० ददानि
-
क
.
। ४१ ते
-
क
.
घ
.
। ४२ ह
-
घ
.
। ४३ हि
-
घ
.

...
ध्यत्व
-
क
.
। ४५ रति
-
घ
.

ददानि
-
क
.
घ
.

वसिष्ठ उवाच
भगवन् विदितं४७ सर्वं भूतं यद्वर्तनं विभो ।
भविष्यं४८ येन जानीयां तन्मे देव विधीयताम् ॥३५। ।
देव उवाच
भविष्यं स्वेच्छया कुर्यामिति ज्ञातुं न शक्यते ।
तदपि मत्प्रसादेन ज्ञास्यसि निर्वृतो भव

वसिष्ठ उवाच
भगवन् विदितं सर्व भविष्यं देवसत्तम ।
तस्यापि तत्तथा देव यथा वा मन्यसे प्रभो ॥३७। ।
देवदेव उवाच
भविष्यं नान्यथा कुर्यादिति मे निश्चिता मतिः ।
-
- - - - - - -
कथं कुर्यात्तदन्यथा

तथा तन्नात्र सन्देहो विहितं यद्यथा मया ।
तस्मात्तेनुग्रहं कर्ता भूयः पुत्रस्तवाव्यय ॥३९। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा ततो देवः कपर्दी नीललोहितः

पश्यतस्तस्य विप्रर्षेः क्षणादन्तरधीयत

8.

5.

इति स्कन्दपुराणे वसिष्ठवरप्रदानं नाम पञ्चदशोध्यायः
४७ निगदितं
-
घ
.

..
ष्यन्
(?) -
घ
.
। ४९ वृषभध्बज इति च
-
घ
.
। ५० क्षणेना
... -
घ
.

वरान् स१ लब्ध्वा भगवान् वसिष्ठोस्मत्पितामहः

कं पुत्रं जनयामास आत्मनः सदृशद्युतिम् ॥१ । ।
सनत्कुमार उवाच
तेनासौ वरदानेन देवदेवस्य शूलिनः ।
अरुन्धत्यामजनयत्तपोयोगबलान्वितम्

ब्रह्मिष्ठं शक्तिनामानं पुत्रं पुत्रशताग्रजम् ।
तस्य बाल्यात्प्रभृत्येव वासिष्ठस्य महात्मनः

रभसोपगता४ भक्तिरभवद् गोवृषध्वजे ।
स कदाचिदपत्यार्थमाराधयदुमापतिम्

तस्य तुष्टो महादेवो वरदोस्मीत्यभाषत ।
अथ दृष्टवा तमीशानमिदमाहानताननः५

केन स्तोष्यामि६ ते७ देव यस्त्वं८ सर्वजगत्पतिः ।
सर्वान् धारयसे लोकानात्मना समयाद्विभो

त्वमेव भोक्ता भोज्यञ्च कर्ता कार्यं तथा क्रिया ।
उत्पादकस्तथोत्पाद्य उत्पत्तिश्चैव सर्वशः

आत्मानं पुत्रनामानं मम तुल्यं गुणैर्विभो ।
इच्छामि दत्तन्देवेश एष मे दीयतां वरः ॥८। ।
सनत्कुमार उवाच
तमेवंवादिनं देवः प्रहस्य वदतां वरः ।
उवाच वचसा व्यास दिशः सर्वा विनादयन्९

१ लब्ध्वा तु
-
घ
.
। २ ने पि
-... -
घ
.
। ३ वसिष्ठस्य
-
घ
.
। ४ मनसा तपसा
-
क
.

...
माहर
... -
घ
-
। ६ तो
... -
क
.

त्वां
-
घ । ८ यत्त्वं
-
घ
.
। ९ व्यपादयन्
(?) -
क
,

त्वयाहं याचितः शक्ते स च ते संभविष्यति ।
त्वत्समः सर्ववेदज्ञस्त्वदीयो मुनिपुङ्गव

8.

6.

बीजात्मा च तथोद्भूतः स्वयमेवान्तरात्मना ।
बीजात्मना न भवति परिणामान्तरङ्गतः

एवं स आत्मनात्मा नः संभूतोपत्यसंज्ञितः ।
स्वेनात्मना न भविता परिणामान्तरं गतः

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा तु तं देवः प्रहस्य च निरीक्षतः

जगाम सहसा योगी अदृश्यत्वमतिद्युतिः

तस्मिन् गते महादेवे शक्तिस्तव पितामहः ।
वचस्तत् परिनिश्चित्य एवमेवेत्यमन्यत१२

अथ कालेतिमहति समतीते शुभप्रदे

तपसा भावितश्चापि महताग्निसमप्रभः

अदृश्यन्त्यां महाप्रज्ञ आदधे१४ गर्भमुत्तमम् ।
तस्यामापन्नसत्वायां राजा कल्माषपादृषिम् ।
भक्षयामास संरब्धो रक्षसा हृतचेतनः

इति स्कन्दपुराणे षोडशोध्यायः
व्यास उवाच
कस्मात् स राजा तमृषिं चखाद तपसान्वितम् ।
रक्षसा स किमर्थ च हृतचेता१ भवन्नृपः

१० पुङ्गवः
- -
क
.
। ११ क्ष्यतः
(
त
?)
-
क
.
। १२ वर एवं ह्यभाषत
-
घ
.

...
व्रते
-
क
.

ञ्चादधे
-
घ
.
। १ कृतचेता
-
घ
.

वसिष्ठयाज्यो२ राजासीन्नाम्ना मित्रसहः३ प्रभुः ।
सौदासस्तस्य पुत्रोभू४दिन्द्रचन्द्रसमद्युतिः ॥२। ।
समागम्याब्रवी५च्छक्तिश्चरिष्ये दीक्षितो व्रतम् ।
ततो मे निशि राजेन्द्र सदैव६ पिशिताशनम् । ।३ । ।
इहागतस्य यच्छ त्वं शुचि७ सर्वगुणान्वितम् ।
सुप्रभाहार८ संयुक्तमेकस्यैकान्त९ एव च

एवमस्त्विति तेनोक्ते जगाम स महामनाः ।
अथास्यान्तर्हितं रक्षो१० नृपतेरभवत्तदा ।

सूदान्ना११ ज्ञापयत् तेन१२ तस्यार्थे मुनिसत्तम

गते च दिवसे तात संस्मृत्याथ यतात्मवान् ।
सूदमाहूय१४ प्रोवाच आर्तवत्१५ स नराधिपः ।

सौदास उवाच
मया मृतवसो प्रातर्गुरुपुत्रस्य धीमतः ।
पिशितं संप्रतिज्ञातं भोजनं निशि संस्कृतम्

तत्कुरुष्व यथाक्षिप्रं कालो नोपरमेद्यथा ।
स एवमुक्तः प्रोवाच सूदो१६ मृतवसुस्तदा

राजंस्त्वया त्वनाख्यातं प्रागेव नरपुङ्गव ।
सांप्रतं नास्ति पिशितं स्तोकमप्यभिकांक्षितम्

पिशितस्यैव१७ चाल्पस्य बहूनां चैव भूभुजाम् ।
अमृतस्य
(?)
प्रदानाच्च न किंचिदवशिष्यते । ।
8.

7.

राजोवाच
जाने सर्वोपयोगं च जाने चा१८ दुष्कृतं तव ।
जाने स्तोकं च पिशितं कार्यं चेदं१९ तथाविधम् ।
मृग्यतां२० पिशितं क्षिप्रं लुब्धकं यत्र मन्यसे

२ राज्ये
-
घ
.

...
सख
-
घ । ४ तस्य पुत्रश्च सौदासो
-
घ
.
। ५ वदत्
-
घ
.

सदे
.,. -
घ
.

..
चिः
-
घ
.

..
.
कार
-
घ
.
। ९ स्ये
...
-
घ
.
। १० वश्यो
-
घ
.
। ११ मुद्वाना
.. -
ध
.
। १२ त्तत्र
-
घ
.
।
१३ मक्षः
-
घ
.
। १४ इदमाहूय
-
घ
.
। १५ मार्त
.. -
घ
.
। १६ सृतो
-
घ
.

...
स्येव
-
ध
.
। १८ वा
-
घ
.

यथाविधम्
-
घ
.
। २० भु
(
यु
?
यो
?)
ज्यतां
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
पिशितं मृगयन् यत्नान्नाप्यविन्दत कर्हिचित् ।
यदा न लब्धवान् मांसं तदोवाच२१ नराधिपम्

मृगयन् सार
(?)
खि२३ न्नोस्मि शाधि२४ किं करवाणि ते । । १

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तः सूदेन तस्मिन् काले नराधिपः ।
नोवाच किंचित्तं सूदं विमनाः२५ स बभूव ह । ।१

इदमन्तरमासाद्य विश्वामित्रसमीरितः ।
राक्षसो रुधिरो नाम संविवेश नराधिपम् ॥ १४। ।
राक्षसेन तदाविष्टो रुधिरेण दुरात्मना ।
उवाच सूदं२६ शनकैः कर्णमूले महाद्युतिः । ।१

गच्छ यत्किंचिदानीय मांसं मानुष्यकं ततः ।
गार्दभं वाप्यथौष्ट्रं वा शीघ्रं२७ संस्कर्तुमर्हसि । । १ ६। ।
किमसौ ज्ञास्यते रात्रौ त्वया भूयश्च संस्कृतम् ।
रसवद् गन्धवच्चैव२८ क्षिप्रमेव समानय ।

सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तु तेनाथ मानुषं मांसमाददे ।
राजापकारिणो व्यास सूदो२९ शिष्टस्य कस्यचित् । ।१८। ।
अथार्धरात्रसमये भास्कराकारवर्चसम् ।
राजानल३० समप्रख्यमपश्यन्मुनिसत्तमम् ॥ १ ९। ।
स तमर्घ्येण पाद्येन आसनाग्रवरेण च ।
अर्नयित्वा

तु विधिवदन्नमस्योपपादयत्

8.

7.

२१ तत्रौ
घ । २२ प
घ

थि
घ

सा घ।
२५ विमूढः
?
। २६ शृंग
घ
२७ सर्वं
घ
२

ग
-
घ
.
। २

-
सर्वं
-
घ
.

वशबंधयुव
-
घ
.
।
(
रसगन्धयुतं चैव
?)
। २९ मृतो
-
ध
.
। ३० शतानन
... -
घ
.
। ३१ सोर्चवित्वा
-
घ । हे

त्त्वन्नभस्यो
... -
घ
.

स तदन्नं३३ समानीतं३४ समालभ्य महातपाः ।
चुकोप क्षोभितं चापि पार्थिवं प्रहसन्निव ।

शक्तिरुवाच
पार्थिवाधम विप्राणां भोजनं राक्षसोचितम् ।
न दीयते विधिज्ञेन त्वं तु मामवमन्यसे

यस्मात्त्वं राक्षसमिदं मह्यं दित्ससि भोजनम् ।
तस्मात्त्वं कर्मणानेन पुरुषादो भविष्यसि

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी राजा संचिन्त्य तत्तदा ।
उवाच क्रोधरक्ताक्षो राक्षसाविष्ठचेतनः ।

पुरुषादो भवेत्येवं मामवोचद् भवान् यतः ।
अतस्त्वां भक्षयिष्यामि भ्रातृभिः सहितं द्विज

भक्षयित्वा विशुद्ध्यर्थं मुक्तशापस्ततः परम् ।
चरिष्यामि तपः शुद्धं संयम्येन्द्रियसंयुतम्
(?)
।
पित्रा तवाभ्यनुज्ञातः स्वर्गे वत्स्ये यथेप्सितम् । ।२६ । ।
इति स्कन्दपुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायामम्बिकाखंडे कल्माषपादशापः
सप्तदशोऽध्यायः
सनत्कुमार उवाच
ततः स राजा स्वं राज्यमुत्सृज्य सह भार्यया ।
वनं विवेश तत्राभूत् पुरुषादो महाबलः

सोभक्षयत तत्राग्रे शक्तिमेव महामुनिम् ।
ततो भ्रातृशतं तस्य वसिष्ठस्यैव पश्यतः ॥२ ।

..
र्थं
-
घ
.

...
सीनं
-
घ
.

ततः पुत्रवधं घोरं दृष्ट्वा ब्रह्मसुतः प्रभुः ।
नोत्ससर्ज ततः क्रोधं वसिष्ठः कौशिकं प्रति ।

पुत्रशोकेन महता भृशमेवान्वतप्यत

स बद्ध्वा महतीं कण्ठे शिलां ब्रह्मसुतः प्रभुः

नद्यामात्मानमसृजच्छतरात्रं वसत्तया
(?)
।
-
- -
इति तां प्राहुर्मुनयः शंसितव्रताः२ । ।५। ।
पुनः पाशैर्दृढं बद्ध्वा अन्यस्यामसृजद् वशी ।
तस्यां विपाशः संवृत्तो विपाशा साभवत्ततः

ततो वापीं समामाद्य निराहारो जितेन्द्रियः ।
वायुभक्षस्तदा तस्थौ स्वदेहं परितापयन् ।

अथ शुश्राव गच्छन्तं ध्वनिमेकस्य सुस्वरम् ।
अधीयानस्य तत्रासौ३ ध्यानमेवान्वपद्यत ।

अथैनं चारुसर्वाङ्गी पीनोन्नतपयोधरा ।
उपतस्थेग्रतः पत्नी शक्तेर्दीनानने४क्षणा

तामुवाच कुतस्त्वं वै कस्यैवं श्रूयते ध्वनिः ।
सोवाच५ दीनया वाचा वदतां शुश्रुवं
(?)
तदा ॥
8.

8.

अदृश्यन्त्युवाच
यदैव सुतदुःखेन६ निर्गतोस्या७श्रमाद् गुरो

तदाप्रभृत्येव चाहं भगवन्तमनुव्रता ॥ ११ । ।
अधीयानस्य चैवायं९ ध्वनिः पौत्रस्य ते विभो ।
उदरस्थस्य श्रुतो मे१० मा दुःखं११ दुःसहं१२ कृथाः ॥ १

१ नु कीर्त्यते
-
घ
.
। २ संशि
.. -
घ
.

,..
सु
(
शु
?)
-
घ
.
। ४ नल
( ऽ?) -
घ
.
। प्र नोवाच
-
घ
.
। ६ सुखदुःखेन
-
घ
.
। ७ तस्या
-
घ
.

...
रोः
-
घ
.

...
हं
-
घ
.
। १० मे
मृतो
-
घ
.
। ११ न्सुदुःखे
? (
खेदं
?) -
घ
.

द्रूसमः
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
------ -- - - - - - - - -- -- --- --- --- -- - -- -- ।
इदानीमस्ति मे वत्से१३ जीविताशेति सो१४ ब्रवीत्१५ ॥ १३ ॥ ॥
-
- - - - - - - - - - - - - - -
॥ १४। ।
- - - - - -- -- - - -- - - -- -- - - -- -।
-
- - - - - - - - - - - - - -
। । १५ । ।
-
- - - - - - - - - - - - - - -
।
उवाच चैनं दुष्टात्मन् दहेयं त्वां सबान्धवम् । । १६ । ।
- - - -- - - - - - - -- - - - - - -- - --- - -।
दग्धेन च१६ त्वया किं मे गच्छ मुक्तोसि दुर्मते । । १७। ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स मुक्तो दीनात्मा राक्षसः क्रूरकर्मकृत् ।
प्रणम्य सहसा भीतो जगाम कौशिकान्तिकम्१७ ॥ १ ८। ।
निशाचरे गते राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
प्रसादयामास तदा स चोवाचेदमर्थवत् ॥१

न दोषस्तव राजेन्द्र रक्षसाधिष्ठितस्य वै ।
कृतास्तेन कृताः
(?)
पुत्रा निमित्तं तत्र राक्षसः ॥
8.

8.

प्रशाधि राज्यं राजेन्द्र पितृपैतामहं१८ प्रियम् ।
ब्रूहि किं वा प्रियं तेद्य करोमि नरपुंगव । ।२ १ । ।
राजोवाच
इच्छामि भगवन् पुत्रं त्वयो१९ त्पादितमच्युत ।
देव्यामस्यां महासत्वं तत्कुरुष्व मम प्रियम् । ।२ २ ।

त्स
-
घ
.
। १४ वा
(
तां
) -
घ
.

इतः परमपि मूले कियानंशः खण्डित इव प्रतिभाति । १६ न
-
घ
.
। १७ न्ताकं
-
घ
.
।
१८ ह
... -
घ
.
। १९ म
... -
घ
,,
ममो
?

सनत्कुमार उवाच
एवमस्त्वित्यथोक्त्वासौ तस्य२० पत्न्यां महाव्रत

पुत्रं च लोष्टकं२२ नाम जनयामास विश्रुतम् ॥२३ । ।
तं लोष्टकं ततो राज्ये स्व२३ पुत्रमभिषिच्य सः ।
जगाम वनमेवाथ सभार्यस्तपसि२४ स्थितः

वसिष्ठस्यापि कालेन शक्तेः पुत्रः प्रतापवान् ।
अदृश्यन्त्यां भवत्पुत्रो नाम्ना स हि पराशरः

वसिष्ठं तु तदा धीमान् तातमेवाभ्यमन्यत ।
तात तातेति च मुहुर्व्याजहार पिता गुरुः ।

ततः कदाचिद् विज्ञाय भक्षितं रक्षसाशुचिम् ।
पितरं तपसा मंत्रै रजरक्षकृतौ
(?)
तदा ।

,
।
ततः कोट्यः सपंचाशद्रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
जुहावाग्नौ महातेजास्ततो ब्रह्माभ्यगाद् द्रुतम्

सुतमभ्येत्य संपूज्य वसिष्ठसहितः प्रभुः ।
ऋषिभिर्दैवतैश्चैव इदमाह पराशरम् ॥२९। ।
ब्रह्मोवाच
देवतास्तर्पयन्ति स्म यज्ञैर्मन्त्रपुरःसरैः ।
अष्टमं स्थानमेतद्धि देवानां मा

त्व२६मीदृशम् ॥
8.

8.

पराशर उवाच
सह देवैरहं सर्वान् लोकान् धक्ष्यामि पावकैः ।
दग्ध्वान्यान् प्रथयिष्यामि तत्रालोकान्न संशयः ॥३ १ । ।
सनत्कुमार उवाच
तस्यैवं गर्वितं वाक्यं श्रुत्वा देवः पितामहः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्२७ तमिदं वचः ।

...
स्यां
-
घ
.

...
त
-
घ
.

नोष्टकं
... -
घ
.

...
ज्यम
... -
घ
.,.. .
ज्ये
स
-
पुत्रमभिषिच्य च
(?)

...
से
-
घ
.

..,
ना
-
घ । २६ त्य
-
घ । २७ शान्तरं त्व
-
घ
.,
सान्तरं त
(?)

पितामह उवाच
कृतमेतन्न सन्देहो यथा ब्रूषे महामुने ।
क्षन्तव्यं सर्वमेतत्तु अस्मत्प्रिय२८ चिकीर्षया । ।३

यैस्ते पिता महाभाग भक्षितः सहसोदरः

त एवाग्नौ३० तु होतव्या विश्वमित्रस्य पश्यतः । ।३४। ।
अन्येषां स्वस्ति सर्वत्र देवानां सह राक्षसैः ।
तस्य संकल्पसंतुष्टो मन्यं द्यतमुदाहरत्३१ ॥३

वसिष्ठस्य महाभाग त्वं निवारय पौत्रकम् ।
(?)
देवाः प्राञ्जलयः सर्वे प्रणेमुस्ते महामुनिम्

ऋषयश्चैव स क्रुद्धस्तपोयोगबलान्वितः ।
विहिद्य
(?)
तपसो योगाद्धोष्ये दीप्ते विभावसौ । ।३७। ।
सनत्कुमार उवाच
ततो देवाः सगन्धर्वाः पितामहपुरस्सराः ।
प्रभावं तस्य ते ज्ञात्वा पराशरमपूजयन् ॥३८। ।
हतेषु च ततस्तेषु रक्षस्सु सुदुरात्मसु ।
संजहार ततः सत्रं ब्रह्मणोनु३२ मते सदा ॥ ३

सनत्कुमार उवाच
य इदं श्राद्ध३३ काले वा दैवे कर्मणि वा द्विजान् ।
श्रावयीत शुचिर्भूत्वा न तं हिंसंति राक्षसाः । ।
8.

8.

पराशरस्येदमदीनसंभवं विशुद्धवाक्कर्मविधानसंभवम् ।
निशम्य
- - - - - - - - -
रीयुः३४ कुलसिद्धिसंभवम् ।४१ । ।
इति स्कन्दपुराणे राक्षससत्रं नामाष्टादशोऽध्यायः

...
त्प्रीति
-
घ
.

सहसा
... -
घ
.
। ३० र्थौ
-
घ
.

...
रेत्
-
घ
.
। ३२ ब्राह्मणान्न
-
घ
.
। ३३ प्राह
-
घ
.
। ३४ रियु
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
एवं तव पिता व्यास रक्षःसत्रं समाहरत् ।
समापयित्वा च पुनस्तपस्तपति सत्वरम्१ ।

तमागत्य वसिष्ठस्तु तपसा भास्करद्युतिम् ।
उवाच प्रीतिसंपन्नमिदमर्थवदव्ययः२ ॥२ । ।
वसिष्ठ उवाच
पितरः पुत्रकामा वै तपस्तप्त्वातिदुश्चरम् ।
पुत्रमुत्पादयंति स्म तपोज्ञानसमन्वितम्

यत्नतः संततिश्चैव ज्ञानवाँस्तपसान्वितः ।
करिष्यति गतिं दैवीमिति वेदविदो विदुः

सद्यस्तपोन्वितश्चैव ज्ञानवान् यशसान्वितः ।
पुत्रः पुत्रवतां श्रेष्ठो विहीनः
(?)
प्रजया विभो ।

तस्मात् पितॄणामानृण्यं गच्छ व्रतवतां वर ।
सुतमुत्पादय क्षिप्रं सममेव च भावन ।

सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी वसिष्ठेन महात्मना ।
मैनाकं पर्वतं प्राप्य तपस्तेपे सुदुस्तरम्

तस्य कालेन महता तपसा तारितस्य तु ।
उमापतिर्वरं प्रादात् स च वव्रे वरं सुतम्३

स लब्ध्वा वरमागत्यान्वेषयत् पुत्रकारणात् ।
क्षेत्रं सुपरिशुद्धं च स्वपुत्रो यत्र सम्भवेत्

स भ्रमन् दाशराजस्य४ दुहितृत्वमुपागताम् ।
पितृकन्यां ततः कालीमपश्यद्दिव्यरूपिणीम ॥
8.

9.

१ सस्वरम्
-
घ
.

...
मदव्यय
-
घ
.
। ३ शुभम्
-
घ
.
। ४ दासराजस्य
-
घ
.

मत्स्यगर्भसमुत्पन्नां मत्स्यबीजोद्भवां पुरा ।
अद्रिकामप्सरःश्रेष्ठां ब्रह्मतेजोमयीं शुभाम् । ।१ १ । ।
तस्यां स जनयामास वरं दत्त्वा महातपाः ।
भवन्तं तपसां योनिं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् ॥१ २। ।
तव पुत्रोभवच्चापि शुको वेदविदां वरः ।
तस्य पुत्राश्च चत्वारः कन्या चैका सुमध्यमा । । १

व्यास उवाच
तादृग् वैरं परं ब्रह्मन् विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
कथं चापि गतं भूय एतदिच्छामि वेदितुम् ॥१४। ।
सनत्कुमार उवाच
पराशरे तु गर्भस्थे रिपुत्वं६ गाधिजे गते ।
सरस्वत्यां कुरुक्षेत्रे वसतोः स्वाश्रमे तयोः७ ।

तत्र वैरमनुस्मृत्य विश्वामित्रेण धीमता ।
नियतस्य वसिष्ठस्य हतं पुत्रशतं रुषा । । १

।
मुनिरप्याह तत्रासौ विश्वामित्रः प्रतापवान्

सरस्वतीमथैकान्ते वसिष्ठं
- - - - - ऽ
।
स्रोतसा महता क्षिप्रं स्नायमानमिहानय

सैवमुक्ता९ तु तं गत्वा वसिष्ठं प्राह दुःखिता ।
यदुक्तवाँस्तु गाधेयः१० स चोवाच महानदीम् ॥ १

एवं कुरु महाभागे मां ११ नयस्व यथेप्सितम् ।
मा ते क्रूरः स गाधेयः शापं दद्यात् सुदुस्तरम् । ।
8.

9.

सनत्कुमार उवाच
गाधेयस्य ततः सा तु जुह्वतोथ दिवाकरे ।
मध्यं प्राप्तेनयच्चैव१२ वसिष्ठं स्रोतसा शुभा ।

५ यस्यां
-
घ

..
त्र
-
ध
.
। ७ द्वयो र्वस्थाप्रमे
(..
रप्याश्रमे
?)
-
घ
.
। ८ मे महारगे
-
घ
.

..
क्त्वा
-
घ
.

...
यं
-
घ
.
। ११ मा
-
घ
.
[
१२ त्वेव
-
घ
.

स तं दृष्ट्व्रा हृतं व्यास स्रोतसा मुनिसत्तमम् ।
उवाच छद्मना सोस्मद्वेगेनापहृत१४ स्त्वया

तस्मात्त्वं कर्मणानेन सातृक्तोया भविष्यसि ।
विश्वामित्रेण सा शप्ता नदी लोकसुखप्रदा ॥ २३ । ।
अवहद्रुधिरं घोरं१५ मासं मेदस्तथैव च ।
त्रिश्वामित्रस्ततो गत्वा देवानामधिपं तदा१६ । ।२४। ।
उवाच वज्र मे देही शरीरं चैव कौशिकः

दुर्वृत्तं हि हनिष्यामि वसिष्ठं ब्राह्मणाधमम्

पुत्राः शक्र मया तस्य निहताः पापचेतसः ।
तान् हत्वापि न मे शान्तिर्भवित्री चैव देवप ।

.
शक्र उवाच
ब्रह्मज्ञानौ वसिष्ठश्च तव चात्मनि सत्तम ।
( -)
निर्वेशे सोममेतेषां नो मुक्तं भव वेदितुम्
(?)
॥२७। ।
ततः समभिक्रुद्धोसौ गाधेयः शक्रमोजसा ।
योगात् प्रच्यावयामास१८ शरीरात् कालिनन्दन ।

स तच्छरीरमाविश्य वृत्रशत्रोः प्रतापवान् ।
वज्रोद्यतकरो भूत्वा छिद्रान्वेष्यवतिष्ठत

ज्वलंतं स त१९मग्निं तु
(?)
वज्रेण शतपर्वणा ।
चिच्छेद सप्तथा कृत्वा मुनीनामेव पश्यताम् ॥
8.

9.

खण्डान्यथ समानीय क्षिप्रमेव मुनिः स्वयम् ।
संधाय स्वशरीरं२० वै सक्रोधो वाक्य२२ मब्रवीत् ॥३ १ । ।
तिष्ठ कौशिक मेदानीं मया दृष्टो गमिष्यसि ।
-
- - - - - - - - - - - - - -
। ।३ २॥ ।
दिवाकराद् वै
(?)
कबन्धाः पेतुः शतसहस्रशः ॥३

१३ म घ

...
कृत
-
घ
.
। १५ चौर
-
घ
.

.. ?
स्तथा
-
घ
.

.
क
-
ध
.

प्रछा
...
-
घ
.
। १९ शत
-
घ
.
। २० स शरीरं
-
घ । २१ राज्य
-
घ
.

अशून्यं२२ रुधिरं चैव गगनाच्च पपात ह ।
ववुश्चात्यशुभा

वाता विमानान्यरातन् दिवः२४

नेयुर्वेदाश्च विप्राणां नागाश्चाकाशगास्तथा ।
एवमादीँस्तदोत्पातान् विविधाँल्लोकनाशनान् ।

दृष्टवा देवाः समुनयस्तमाहुर्गाधिनन्दनम् ।
वसिष्ठश्च महातेजास्त्वं च गाधेय धार्मिक । । ३ ६। ।
अमरौ जरया त्यक्तौ तपोयोगबलान्वितौ ।
युवयोर्हि क्षयं नास्ति क्षयं च न करिष्यथः

देवानां सर्वलोकानां युध्यमानौ२५ परस्परम् ।
मत्तयोर्गजयोर्यद्वदरण्ये युध्यमानयोः

वीरुधां भूरुहां चैव संमर्द्देन क्षयो महान्

तथा वैरेण युवयोः प्रवृत्तेन महात्मनोः२७ ॥।३

लोकानामनयो व्यक्तं२८ भविष्यति न संशयः ।
तस्माद्विनाशं
- - -
लोकानामृषिभिः सह ॥
8.

9.

युवयोरस्तु सख्यं च क्षयो वैरस्य चाथ वै ।
स एवमुक्तो गाधेयो मुनिभिर्दैवतैः सह

एवमस्त्विति तान्प्राह विस्मितस्तेजसा तदा ।
ततो वसिष्ठमप्येवमूचुः सर्वे दिवौकसः ।

असा२९वपि तथैवेति तेन सख्यं चकार ह ।
ततःप्रभृति सर्वं वै जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥४३ । ।
ससुखं प्रीतिसंयुक्तं मुमुदे३० विगतज्वरम्

-
- - - - - - - - - - - - - - -
-
- - - - - - - - - - - - - - -

...
न्यो
-
घ
.

प्यसुरा
-
घ
.

..
द् गिर
. -
घ
.

..
न
. -
घ
.

सप्तवैद्यनयोर्म
... -
घ
, (?)
व
-
घ
.

..
ना घ
.
। २८ र्व्र्यक्तं
-
घ
.
। २९ तासा
... -
घ
.
। ३० ययुर्देवि
... -
घ
.

देवैर्गतज्वरम्
-
घ
.

सनत्कुमार उवाच
अथ तीर्थप्रसंगेन मुनिभिः समुपागतैः ।
अनुग्रहः कृतस्तस्या येन स्वच्छजलाभवत् ॥४५। ।
महतस्तपसः शक्ताः
(?)
कालेन महता तदा ।
वसिष्ठस्य तु तां क्षान्तिं ज्ञात्वा स ऋषिपुङ्गवः ॥४६। ।
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठे वैरमत्यजत् ।
एवं तौ वैरमन्योन्यं जहतुर्मुनिसत्तमौ ॥४७। ।
सनत्कुमार उवाच
य इदं शृणुयाद्विप्रो ब्राह्मणाञ्छ्रावयीत वा ।
सुदुस्तराणि दुर्गाणि तरत्य३२ श्रान्तपौरुषः ।

त्रिपौरुषौदार्यविहारसत्वैः समुन्नतश्चोज्ज्वलचारुवेषः ।
भवेच्च सर्वामरराजतुल्यस्त्रिविष्टपे क्रीडति चेच्छया स्वयम् ॥४९। ।
एवं तदभवद् व्यास विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वैरं समाप्तं लोकानां हितार्थं पुनरेव च ॥
8.

9.

इति स्कन्दपुराणे वैरनिवर्तनं नाम ऊनविंशोध्यायः
व्यास उवाच
उमाहरौ तु देवेशो चक्रतुर्यत्तु संगतौ ।
तन्मे सर्वमशेषेण कथयस्व महामुने

सनत्कुमार उवाच
उमाहरौ तु संगम्य परस्परमनिन्दितौ ।
-
- - - - -, - - - - - - - - - -
।

शिलादस्यात्मजं विप्रं

- - -
शक्तिवारणम्

-
- - - - - - - - - - - - - - -
।

...
त्या
-
घ ।
१ यं रण
-
घ
.
। २ शशांकस्यानुजोर्विप्रं यं
रणशक्तिवारणं
-
घ
.

स चाप्ययोनिजः पुत्र आराध्य च महेश्वरम् ।
रुद्रेण समतां लब्ध्वा महागणपतिर्बभौ

व्यास उवाच
कथं नन्दी समुत्पन्नः कथं चाराध्य शंकरम् ।
समत्वमन्वगाच्छम्भोः प्रतीहारत्वमेव च ॥५। ।
सनत्कुमार उवाच
अभूदृषिः सुधर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् ।
तस्याभूत् शीलवृत्तित्वं शिलादस्तेन सोभवत् ।

अपश्यन्लम्बमानास्तान् गतीर्यान् स पितॄन्
द्विजः ।
विच्छिन्नसंततिर्घोरं निरयं वै प्रपेदुषः४

तैरुक्तोपत्यकामो वै तं देवं लोक
(?
)
मव्ययम् ।
आराधय महादेवं सुतार्थं द्विजसत्तम

योयमुत्तारणे शक्तः स ते५ पुत्रं प्रदास्यति ।
तेषां वाक्यं ततः श्रुत्वा जगाम शरणं६ शिवम् ॥९। ।
तस्य वर्षसहस्रेण तप्यमानस्य शूलधृक् ।
शर्वः सोमो गणवृतो वरदोस्मीत्यभाषत ॥
8.20.

सोमं स दृष्ट्वा७ देवेशं प्रणतः पादयोर्विभोः

हर्षगद्गदया वाचा तुष्टाव विबुधेश्वरम् । ।११ । ।
शिलाद उवाच
नमः परमदेवाय महेशाय महात्मने ।
स्रष्ट्रे१० सर्वसुरेशानां ब्रह्मणः पतये नमः । । १ २। ।
नमः कामांगनाशाय योगसंभवहेतवे ।
नमः पर्वतवासाय ध्यानगम्याय ते नमः

ऋषीणां पतये नित्यं देवानां पतये नमः ।
लोकानां पतये चैव योगिनां पतये नमः ॥ १४। ।
३ स्ता
-
घ
.

...
तसः
(
तुष
?) -
घ
.

शत्रो
(
सत
?) -
घ
.
। ६ सवलं
-
घ
.

स दृष्ट्वा सोम
... -
घ
.

...
य
-
ध
.
। ९ र्बभौ
-
घ । १० श्रेष्ठे
-
घ
.

प्रधानाय नमो नित्यं

- - - - -
सर्गिणे ।
वरदाय च भक्तानां नमः सर्वगताय च । ।१ ५। ।
तन्मात्रेन्द्रियभूतानां विकाराय१२ गुणैः सह

- - -
पतये चैव नमस्ते प्रभविष्णवे । ।१ ६। ।
जगतः पतये चैव जगत्स्रष्टे नमः सदा ।
प्रकृतेः पतये नित्यं पुरुषात्परगामिने ।

ईश्वराय नमो नित्यं योगगम्याय
- - -

संसारोत्पत्तिनाशाय सर्वकामप्रदाय च ।

शरण्याय नमो नित्यं नमो भस्मांगरूपिणे ।
नमस्ते योग्रहस्ताय
(?)
तेजसां पतये नमः ॥१

सूर्यानिलहुताशाम्बुचन्द्राकाशधराय च ।
स्थिताय सर्वदा नित्यं नमस्त्रैलोक्यवेधसे । ।
8.20.
२० । ।
स्तोतस्यान्यांगतो देव विश्रामस्तव हंक्ष्यते ।
(?)
यस्माद्धेतुस्त्व१५मेवास्य जगतः स्थितिनाशयोः ॥२१ । ।
अशरण्यस्य देवेश त्वत्तश्च शरणार्थिनः ।
प्रसादं परमालक्ष्य वरदो भव विश्वधृक् । ।२२। ।
सनत्कुमार उवाच
यः स्तोत्रमेतदमलं पठति द्विजन्मा प्रातः शुचिर्नियमवान् पुरतो द्विजानाम् ।
तं ब्रह्मराक्षसपिशाचसभूतयक्षा हिंसन्ति नो द्विपदपन्नग
- -
पूताः

ततः स भगवान् देवः स्तूयमानः सहोमया ।
उवाच वरदोस्मीति ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

तमेवंवादिनं देवं शिलादोभ्यर्चयत् तदा

उवाच चेदं देवेशं स वाचा सज्जमानया

भगवन् यदि तुष्टोसि यदि देयो वरश्च मे ।
इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम् ॥२६ । ।
११ तत्त्वमेसं
-
घ
.
। १२ विक
... -
घ
.
। १३ स्वाष्ट्र च
-
घ
.
। १४ वाहसे
-
घ
.
।
१५ द्वित्तत्व
-
घ
.
। १६ सदा
-
घ
.

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रीयमाणस्त्रिलोचनः ।
एवमस्त्विति तं प्रोच्य तत्रैवान्तरधीयत

गते तस्मिन्महेष्वासे ऋषिः परमपूजितः ।
स्वमाश्रममुपागम्य ऋषिभ्योकथयत्ततः । ।२८। ।
-
- - - - - - - - - - - - - - -
॥२९ । ।
सर्वकामानलप्रख्यः कुमारः प्रत्यभाषत ।
स तं दृष्टवा तथोद्भूतं कुमारं दीप्ततेजसम् । ।
8.20.

राक्षसोयमिति ज्ञात्वा भया१७ न्नोपससार तम् ।
कुमारोपि तथोद्भूतः पितरं दीप्ततेजसम् । ।३ १ । ।
उपासर्पत दीनात्मा तात तातेति चाब्रवीत् ।
स तातेत्युच्यमानोपि यदा तन्नाभ्यनन्दत ।
अथ वायुस्तदाकाशे निनादं प्राह सुस्वरम् । ।३ २ । ।
वायुरुवाच
सालंकायन पुत्रस्ते योसौ देवेन शंभुना ।
अयोनिजः१८ पुरा दत्तः१९ स एष२० प्रतिनन्दय

यस्मान्नन्दिकरस्तेयं सदैव द्विजसत्तम ।
तस्मान्नन्दीति नाम्ना२१ यं भविष्यति सुतस्तव । ।३४। ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स वायुवचनान्नन्दिनं परिसष्वजे ।
गृहीत्वा स्वा२२ श्रमं तेन चानयद् दृष्टिवर्द्धनम्
(?)
॥३

चूडानामव्रतादीनि कर्माण्यस्य चकार सः ।
कृत्वा चाध्यापयामास वेदान् साङ्गा२३ नशेषतः ॥ ३

आयुर्वेदं च गान्धर्वं धर्म२४ शास्त्रं सलक्षणम्

हस्तिनां चरितं चैव नवनिध्योश्च२६ लम्भनम्२७

१७ भवा
-
घ

...
ज
-
घ
.

...
त्तं
-
घ ।
२० एव
-
घ
.
। २१ नामा
-
घ
.
। २२ चा
-
घ
.
। २३ साध्या
-
घ । २४ काम
?,
अश्व
?
। २५ आयुर्वेदं
(
धनुर्वेदं
)
गान्धर्वं शास्त्रलक्षणम्
?

नरनार्योश्च लक्षणम्
?,
नवनाध्यो
-
घ
.
। २७ लम्बनम्
... -
घ
.

शिल्पानि चैव सर्वाणि निमित्तज्ञानमेव च ।
भूतग्रामचिकित्सां च मातॄणां चरितं च यत्

भुजगानां च सर्वेषां यच्च किञ्चिद् विचेष्टितम् ।
यच्च शास्त्रसमूहाना२८मष्टौ व्याकरणानि च ॥३

तथा चैव पुराणानि इतिहासमशेषतः ।
पंचस्थानानि यानि स्युर्ज्योतिर्गणविचारणे

8.20.

मातृभूतग्रहं३० तन्त्रं योगिनां३१ मतमुत्तमम् ।
अब्दैरधीतवान् सर्वं व्यास षट्पंचभिस्ततः

दक्षः शुचिरदीनात्मा प्रियवागनसूयकः ।
सर्वलोकप्रियो नित्यं नानानयननन्दनः ॥४२। ।
तस्याथ३२ सप्तमे वर्षे ऋषिदेवौ तपोधनौ ।
आश्रमं समनुप्राप्तौ शिलादस्याहतौजसौ

तावभ्यर्च्य यथान्यायं शिलादः सुमहातपाः ।
सुखासीनौ समानम्य३३ आसने परमार्चितौ

मित्रावरुणनामानौ तपोयोगबलान्वितौ ।
अभिज्ञौ सर्वभूतानां त्रिलोके सचराचरे । ।४५। ।
ताभ्यां समर्थितः सोपि निससाद वरासने ।
- - - - -
। ।४६। ।
उवाच गुणवान् सम्यक् कुलवंशविवर्धनः ।
तमाहूय च संतुष्टः पुत्रं नन्दिनमच्युतः

तयोः पादेषु शिरसा पातयत्तमनिन्दितम् ।
तौ तु तस्याशिषं दिव्यौ प्रयुक्तावथ नित्यताम् ।
गुरुशुश्रूषणे भावं लोकांश्चैव तथाक्षयान्

सनत्कुमार उवाच
शिलादस्तावथालंब्य आशिषं देवयोस्तदा ।
विसृज्य नन्दिनं भीतः सोपृच्छदृषिसत्तमौ

...
हेन
-
घ
.

चारयन्
-
घ
.
। ३० गृहं
-
घ
.
। ३१ न
-
घ
.,
नी
?
। ३२ यस्यार्थं
-
घ
.

.
नश्च
-
घ
.

शिलाद उवाच
किमर्थं मम पुत्रस्य दीर्घमायुरुभावपि ।
प्रयुक्तवन्तौ धन्यस्य
(?)

नाशिषं मुनिसत्तमौ ॥
8.20.

मित्रावरुणावूचतुः
तवैष तनयस्तात स्वल्पायुः सर्वसंमतः ।
इतोन्यद् वर्षमेकं वै जीवितं धारयिष्यति ।

सनत्कुमार उवाच
ततः स शोकसंतप्तोपत्यव्यसनदुःखितः

विसृज्य ऋषिशार्दूलावेकाकी विललाप च । ।५२। ।
तस्य शोकाद् विलपतः स्वरं श्रुत्वा सुतः३५ शुभम् ।
नन्द्या३७गात्तं तथापश्यत्पितरं दुःखितं भृशम् ॥
नन्द्युवाच
केन त्वं तात दुःखेन दूयमानः३८ प्ररोदिषि ।
दुःखं ते कुत उत्पन्नं ज्ञातुमिच्छाम्यहं पितः ।

शिलाद उवाच
पुत्र त्वं किमु वर्षेण जीवितं संप्रहास्यसि ।
ऊचतुस्तावृषीत्येवं ततो मां
- - -
३९ विशत् ।

नन्द्युवाच
सत्यं देवऋषी तात न तावनृतमूचतुः ।
तथापि तन्न४० मृत्युर्मे प्रभविष्यति मा शुचः

शिलाद उवाच
किं तपः किं परिज्ञानं को योगः कः श्रमश्च ते ।
येन त्वं दारुणं मृत्युं वञ्चयिष्यसि४१ पुत्रक ॥५७। ।
३४ धन्यस्य
-
घ
.,
दीनस्य
?

व्यथदुः
... -
घ
.
। ३६ सुभ
-
घ
.
। ३७ नद्या
-
ध
.
। ३८ भू
(
अभिभू
?) -
घ
.
। ३९ कृव्रणा
? -
च
.
। ४० पितर्न
-
घ । ४१ मुञ्चयिष्यसि
-
घ
.

नन्द्युवाच
न तात तपसा मृत्युं वंचयिष्ये न विद्यया ।
महादेवप्रसादेन मृत्युं जेष्यामि नान्यथा । ।५८। ।
द्रक्ष्यामि शंकरं देवं ततो मृत्युर्न मे भवेत् ।
नष्टे मृत्यौ त्वया४२ सार्धं चिरं वत्स्यामि निर्वृतः ।

शिलाद उवाच
मया वर्षसहस्रेण तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
महादेवः पुरा दृष्टो लब्धस्त्वं मे यतः सुतः ।
कथं द्रष्टा

महादेवमेतदिच्छामि वेदितुम् । ।
8.20.

नन्द्युवाच
न चापि तपसा देवो दृश्यते नापि विद्यया ।
-
- -
मनसा देवो दृश्यते परमेश्वरः ।

अहमेतद्विजानामि येन४५ द्रक्ष्यामि शंकरम् ।
त्वया विसृष्टो गत्वाहमचिरेण त्रिलोचनम् ॥६२। ।
द्रष्टा तात न सन्देहो विसृजाशु ततस्तु माम् ।
अचिरेणैव कालेन मृत्युदुःखविवर्जितम्४५ ॥६३ । ।
द्रक्ष्यसे मां कृतार्थं च तस्मान्मां त्वं विसर्जय ।
तिष्ठन्तं वा शयानं वा धावन्तं पतितं तथा

न प्रतीक्षेत४७ मां४८ मृत्युरिति बुद्ध्वा शमं व्रज ।
यदि मृत्युसहस्राणि यमकोटिशतानि च ॥ ६५। ।
अभिद्रवन्ति संतप्ता दण्डपाशोद्यतायुधाः ।
व्यथां
(?)
तथापि ते कर्तुं४९ न समर्थाः कदाचन

न ममैते करिष्यन्ति व्यथां लोम्ना तथैव हि ।
अवतीर्य जलं दिव्यं भावं५० शुद्धं समाश्रितः । ।६७। ।
४२ तया
-
घ
.
। ४३ दृष्ट्वा
-
घ
.
। ४४ गृहिनः
? -
घ । ४५ यस्मात्
-
घ
.

..
तः
-
घ
.

ति घ
.
। ४८ वै
-
घ
.
। ४९ तात
-
घ
.

द्वारं
-
घ

अभ्यस्य५१ रौद्रमध्यायं ततो द्रक्ष्यामि शङ्करम् ।
जपत५२श्चाभियुक्तस्य रुद्रभावयुतस्य

च ।
न मृत्युकालबहवः
(?)
करिष्यन्ति मम व्यथाम् ।

सनत्कुमार उवाच
तमेवं५४ वादिनं मत्वा ब्रुवाणं शुद्धया धिया

व्यसर्जयन्नदीनात्मा धृत्या५६ पुत्रं महातपाः

अभिवन्द्य५७ पितुः पादौ शिरसा स महायशाः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य संप्रतस्थे५८ विनिश्चितः ॥
8.20.

अभिवन्द्य ऋषीन् सर्वान् स दिदृक्षु५९ रुदारधीः ।
मुनिर्देवमनाश्चैव प्रणतार्तिहरं शिवम् । ।७१ । ।
इति स्कन्दपुराणे नन्दितपःप्रवेशो नाम विंशतितमोध्यायः