साधनदीपिका · अध्याय 4

तत्-पाद-पङ्कज-स्पर्शाद् धन्यासि त्वं वरानने ॥
इति पद्म-पुराणे श्री-वृन्दावन-माहात्म्यम् ।
यथा बृहद्-गौतमीये-
देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका पर-देवता ।
सर्व-लक्ष्मी-मयी सर्व-कान्तिः सम्मोहिनी परा ॥ इति ।
तथा मात्स्य-स्कान्दाभ्याम्-
वाराणस्यां विशालाक्षी विमला पुरुषोत्तमे ।
रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने ॥
[अथ पुरुष-बोधिनी श्रुतिः]
श्री-श्री-राधा-गोविन्दौ जयतः ।
प्रथमः प्रपाठकः
ओं अथ सुषुप्तौ रामः सुबोधम् आधाय इव किं मे देवि क्वासौ कृष्णः, योऽयं
मम भ्रातेति । तस्य कान्ति-च्छाये ब्रूहीति ।
सा वैष्णव्य् उवाच-राम ! शृणु । भूर् भुवः स्वर् महः जनस् तपः सत्यम् अतलं
वितलं सुतलं रसातलं तलातलं महातलं पातालम् एव पञ्चाशत्-कोटि-योजन-
बहुलं स्वर्णाण्डं ब्रह्माण्डम् इति । अनन्त-कोटि-ब्रह्माण्डानाम् उपरि कारण-
जलोपरि महा-विष्णोर् नित्य-स्थलं वैकुण्ठम् ।
स पृच्छति-कथं शून्य-मण्डले निरालम्बनम् ।
साप्य् उक्ता-पद्मासनासीनः कृष्ण-ध्यान-परायणः शेष-देवोऽस्ति । तस्यानन्त-
रोम-कूपेषु अनन्त-कोटि-ब्रह्माण्डानि अनन्त-कोटि-कारण-जलानि । तस्य
मस्तकोपरि सहस्राश्रमिता फणानि । फणोपरि रुद्र-लोकं शिव-वैकुण्ठम् इति
दश-कोटि-योजन-विस्तीर्णं रुद्र-लोकम् । तद् उपरि विष्णुलोकं, सप्त-कोटि-योजन-
विस्तीर्णं विष्णु-लोकम् । त्रद्-उपरि सुदर्शन-चक्रं त्रि-कोटि-योजन-विस्तीर्णं, तद्-
उपरि गोकुलाख्यं मथुरा-मण्डलं सुधा-मय-समुद्रेणावेष्टितम् इति ।
तत्राष्ट-दल-केशर-मध्ये मणिमय-सप्तावरणकं किं रूपं स्थानं, किं
पद्मं किं यन्त्रः किं सेवकाः किम् आवरणाः इत्य् उक्ते साप्य् उक्ता-गोकुलाख्ये
मथुरा-मण्डले वृन्दावन-मध्ये सहस्र-दल-पद्म-मध्ये कल्प-तरोर् मूले
अष्ट-दल-केशरे गोविन्दोऽपि श्यामः पीताम्बरो द्विभुजो मयूर-पिच्छ-शिरो वेणु-
वेत्र-हस्तो निर्गुणः सगुणो निराकारः साकारो निरीहः सचेष्टो विराजते इति ।
द्वे पार्श्वे चन्द्रावली राधा चेति यस्यांशेन लक्ष्मी-दुर्गादिका शक्तिर् इति पश्चिमे
सम्मुखे ललिता, वायव्ये श्यामला, उत्तरे श्रीमति, ऐशन्यां हरिप्रिया, पूर्वे
विशाखा, चाग्नौ श्रद्धा, याम्यां पद्मा नैरृत्यां भद्रा । षोडश-दलाग्रे
चन्द्रावली, तद्-वामे चित्ररेखा, तत्-पार्श्वे श्री-शशिरेखा, तत्-पार्श्वे कृष्णप्रिया,
तत्-पार्श्वे कृष्ण-वल्लभा, तत्-पार्श्वे चन्द्रावती, तत्-पार्श्वे मनोहरा, तत्-पार्श्वे
योगानन्दा, तत्-पार्श्वे परानन्दा, तत्-पार्श्वे प्रेमानन्दा चित्र-करा, तत्-पार्श्वे
मदन-सुन्दरी नन्दा, तत्-पार्श्वे सत्यानन्दा, तत्-पार्श्वे चन्द्रा, तत्-पार्श्वे
किशोरीवल्लभा, करुणा, कुशला एवं विविधा गोप्यः कृष्ण-सेवां कुर्वन्तीति वेद-
वचनं भवतीति वेद-वचनं भवति ।
मानस-पूजया जपेन ध्यानेन कीर्तनेन स्तुति-मानसेन सर्वेण नित्य-स्थलं
प्राप्नोति नान्येनेति नान्येनेति ।
इत्य् अथर्वणीय-पुरुष-बोधिन्यां प्रथमः प्रपाठकः ॥

द्वितीयः प्रपाठकः
साप्य् उक्ता-तस्य बाह्ये शत-दल-पत्रेषु योग-पीठेषु राम-क्रीडानुरक्ता गोप्यस्
तिष्ठन्ति । *** । एतच् चतुर्द्वारं लक्ष-सूर्य-समुज्ज्वलम् । तत्र समाकीऋणः । तत्र
प्रथमावरणे पश्चिमे संमुखे स्वर्ण-मण्डपे गोप-कन्या । द्वितीये
श्रीदामादिः । तृतीये किङ्किण्य्-आदिः । चतुर्थे लवङ्गादिः । पञ्चमे कल्पतरोर् मूले
उषा-सहितोऽनिरुद्धोऽपि । षष्ठे देवाः । सप्तमे रक्त-वर्णो विष्णुर् इति द्वारपालम्
। एतद् बाह्ये राधा-कुण्डम् । तत्र स्नात्वा राधाङ्गं भवति, ईश्वरस्य दर्शन-
योग्यं भवति । तत्र स्नात्वा नारद ईश्वरस्य नित्य-स्थल-समीप-योग्यो भवति
। राधा-कृष्णयोर् एकासने एक-बुद्धिर् एकं मन एकं ज्ञानम् एक आत्मा एक-
पद्मैकाकृतिर् एकं ब्रह्मतयासनं हेम-मुरलीं वादयन् हेम-स्वरूपाम्
अनुराग-संवलितां कल्प-तरोर् मूले सुरभि-विद्याम् अरक्षित-विमलाश्रुर् इव
परमा सिद्धा सात्त्विका शुद्धा सात्त्विकी गुणातीत-स्नेह-भाव-रहिता । अतएव
द्वयोर् न भेदः काल-माया-गुणातीतं स्यात् ।
तद् एव स्पष्टयति अथेति । अथानन्तरं मङ्गले वा । अत्र श्री-वृन्दावन-मध्ये
ऋग्-यजुः-साम-स्वरूपं रूपात्मको म-कारः । यजुर्-आत्मक उ-कारः । श्री-राम-
रसात्मकोऽपि अ-कारः । श्री-कृष्णोऽर्धमात्रात्मकोऽपि यशोदा इव बिद्नुः पर-
ब्रह्म-सच्चिदानन्द-राधा-कृष्णयोः परस्पर-सुखाभिलाष-रसास्वादन इव तत्
सच्चिदानन्दामृतं कथ्यते । एतल्-लक्षणं यत् प्रणवं ब्रह्म-विष्णुं
शिवात्मकं स्वेच्छाख्य-ज्ञान-शक्ति-निष्ठं कायिक-वाचिक-मानसिक-भावं
सत्त्व-रजस्-तमः-स्वरूपं सत्य-त्रेता-द्वापरानुगीतं तुरीयं गोकुल-मथुरा-
द्वारकाणां तुरीयम् एव तद् दिव्यं वृन्दावनम् इति पुरैवोक्तं सर्व-
सम्प्रदायानुगतं त्रयम् ।
इत्य् अथर्वणीय-पुरुष-बोधिन्यां द्वितीयः प्रपाठकः ॥

तृतीयः प्रपाठकः
अथानन्तरम्-
भद्र-श्री-लोह-भाण्डीर-महा-ताल-खदिरकाः ।
बहुला-कुमुदा-काम्यं मधु-वृन्दावनानि च ॥
द्वादश-वनानि । कालिन्द्याः पश्चिमे सप्त-वनानि पूर्वे पञ्च-वनानि । उत्तरे तु
गुह्यम् अस्तीति । महा-वनं गोकुलाख्यं मथुरा मधुवनम् इति । खदिरवनं
भाण्डीरवनं नन्दीश्वर-वनं नन्दनानन्द-खण्डेव वनं पलाशाशोक-
वनं केतद्रुम-भद्रवन-शेष-शायि-क्रीडा-वन उत्सव-वनान्य् एतेषु चतुरश्
चतुर्विंश वनानि नाना-लीलया नित्य-स्थलानि कृष्णः क्रीडति ।
तस्य वसन्त-ऋतु-सेवितं नन्दाद्य्-उपवन-युक्तम् । तत्र दुःखं नास्ति, सुखं
नास्ति, जरा नास्ति, मरणं नास्ति, क्रोधं नास्ति । तत्र पुर्णानन्द-मयः श्री-
कैशोरः कृष्णः शिखण्ड-दल-लम्बित-त्रियुग्म-गुञ्जावतंस-मणिमय-किरीटी-
शिरो गोरोचना-तिलकः कर्णयोर् मकर-कुण्डले वन्य-स्रग्वी मालती-दाम-भूषित-
शरीरः करे कङ्कणः केयूरं कट्यां किङ्किणी-पीताम्बर-धरो गम्भीर-
नाभि-कमलः सुवृत्त-नासा-युगलो ध्वज-वज्रादि-चिह्नित-पाद-पद्मस् तद्-
अंशांशेन कोटि-महा-विष्णुर् इति । एवं-रूपं कृष्ण-चन्द्रं चिन्तयेन् नित्यशः
सुधीर् इति ।
तस्य आद्या प्रकृतिः राधिका नित्या निर्गुणा सर्वालङ्कार-शोभिता प्रसन्ना अनेक-
लावण्य-सुन्दरी । एवं भूतस्य सिद्धि-महिम्ना सुख-सिन्धुर् अशोनोत्पन्न इति
मानस-पूजया जपेन ध्यानेन कीर्तनेन स्तुति-मानसेन सर्वेण नित्य-स्थलं
प्राप्नोतीति नान्येनेति नान्येनेति वेद-वचनं भवतीति वेद-वचनं भवतीति वेद-
वचनं भवतीति ।
इत्य् अथर्वणीय-पुरुष-बोधिन्यां तृतीयः प्रपाठकः ॥

चतुर्थः प्रपाठकः
अथ पुरुषोत्तमस्यानिशं तुरीयं साक्षाद् ब्रह्म । यत्र परम-संन्यास-
स्वरूपः कृष्ण-न्यग्रोधः कल्प-पादपः । यत्र लक्ष्मीर् जाम्बवती-राधिका-
विमला-चन्द्रावली-सरस्वती-ललितादिभिर् इति साक्षाद् ब्रह्म-स्वरूपो जगन्नाथः ।
अहं सुभद्राशेषांशो ज्योतीरूपः सुदर्शनो भक्तश् च । एवं ब्रह्म पञ्चधा
विभूतिर् यत्र मथुरा-गोकुल-द्वारका-वैकुण्ठ-पुरी-श्वेतद्वीप-पुरी-रामपुरी
। एताः देवतास् तिष्ठन्ति । यत्र सुरसा-पाताल-गङ्गा-श्वेत-गङ्गा-रोहिणी-कुण्डम्
अमृत-कुण्डम् इत्य् आदि नानापुरी । यत्रान्नं सिद्धान्नं ब्रह्म-स्पर्शाद् दोष-
रहितं शूद्रादि-संस्कारापेक्षा-रहितम् । यत्र श्री-जगन्नाथस्य योग्यम् इत्य् अर्थः
। अन्य-वर्णोदीरित-नानाभ्यासी सीदति मन्त्रः । अन्नपात् तेऽन्नस्य इति मन्त्रः ।
अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमो राजाय मगमन् स मे सुखं प्रमायं तेजसा च
बलेन च इत्य् अनेन मन्त्रः । विश्व-कर्मणे स्वाहा इति मन्त्रेशायोज्यो रसोऽमृतं
ब्रह्मे भूर् भुवः स्वर् ओम् । पृथ्वी ते पात्रन्धोऽपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे
अमितं अमृतं जुहोमि स्वाहा । इत्य् अनेन मन्त्रेण अन्न-ब्रह्मेति श्रुतिर् इति वैकल्पं
मुक्तिर् उच्यते ।
यत्रान्नं ब्रह्म परमं पवित्रं शान्तो रसः कैवल्यं मुक्तिः सिद्धा भूर्
बुद्धिर् हि तत्त्वम् इत्य् आदि । यत्र भार्गवी यमुना समुद्रम् अमृत-मयं वासो
वृन्दावनानि नील-पर्वतो गोवर्धनं । सिंहासनं योग-पीठ-प्रासाद-मणि-
मण्डपं विमलादि-षोडश-चण्डिका गोपी । यत्र समुद्र-तीरे निरंशका
माघनोऽष्टेदं । यत्र नृसिंहादयो देवता आवरणानि । यत्र न जरा न मृत्युर्
न कालो न भङ्गो न यमो न विवादो न हिंसा न भ्रान्तिर् न स्वप्न एवं लीला-
काम-भरा स्वविनोदार्थं भक्ताः सोत्कण्ठिताः । अस्यां क्रीडति कृष्णः ।
एको देवो नित्य-लीलानुरक्तो
भक्त-व्यापी भक्त-हृदयान्तरात्मा ।
कर्माध्यक्षः सर्व-भूतादि-वासः
साक्षी चेताः केवलो निर्गुणश् च ॥
मानस-पूजया जपेन ध्यानेन कीर्तनेन स्तुति-मानसेन सर्वेण नित्य-स्थलं
प्राप्नोतीति नान्येनेति नान्येनेति वेद-वचनं भवतीति वेद-वचनं भवतीति वेद-
वचनं भवतीति ।
इत्य् अथर्वणीय-पुरुष-बोधिन्यां चतुर्थः प्रपाठकः ॥