સાધનદીપિકા · અધ્યાય 4

તત્-પાદ-પઙ્કજ-સ્પર્શાદ્ ધન્યાસિ ત્વં વરાનને ॥
ઇતિ પદ્મ-પુરાણે શ્રી-વૃન્દાવન-માહાત્મ્યમ્ ।
યથા બૃહદ્-ગૌતમીયે-
દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા પર-દેવતા ।
સર્વ-લક્ષ્મી-મયી સર્વ-કાન્તિઃ સમ્મોહિની પરા ॥ ઇતિ ।
તથા માત્સ્ય-સ્કાન્દાભ્યામ્-
વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી વિમલા પુરુષોત્તમે ।
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ॥
[અથ પુરુષ-બોધિની શ્રુતિઃ]
શ્રી-શ્રી-રાધા-ગોવિન્દૌ જયતઃ ।
પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ
ઓં અથ સુષુપ્તૌ રામઃ સુબોધમ્ આધાય ઇવ કિં મે દેવિ ક્વાસૌ કૃષ્ણઃ, યોઽયં
મમ ભ્રાતેતિ । તસ્ય કાન્તિ-ચ્છાયે બ્રૂહીતિ ।
સા વૈષ્ણવ્ય્ ઉવાચ-રામ ! શૃણુ । ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ મહઃ જનસ્ તપઃ સત્યમ્ અતલં
વિતલં સુતલં રસાતલં તલાતલં મહાતલં પાતાલમ્ એવ પઞ્ચાશત્-કોટિ-યોજન-
બહુલં સ્વર્ણાણ્ડં બ્રહ્માણ્ડમ્ ઇતિ । અનન્ત-કોટિ-બ્રહ્માણ્ડાનામ્ ઉપરિ કારણ-
જલોપરિ મહા-વિષ્ણોર્ નિત્ય-સ્થલં વૈકુણ્ઠમ્ ।
સ પૃચ્છતિ-કથં શૂન્ય-મણ્ડલે નિરાલમ્બનમ્ ।
સાપ્ય્ ઉક્તા-પદ્માસનાસીનઃ કૃષ્ણ-ધ્યાન-પરાયણઃ શેષ-દેવોઽસ્તિ । તસ્યાનન્ત-
રોમ-કૂપેષુ અનન્ત-કોટિ-બ્રહ્માણ્ડાનિ અનન્ત-કોટિ-કારણ-જલાનિ । તસ્ય
મસ્તકોપરિ સહસ્રાશ્રમિતા ફણાનિ । ફણોપરિ રુદ્ર-લોકં શિવ-વૈકુણ્ઠમ્ ઇતિ
દશ-કોટિ-યોજન-વિસ્તીર્ણં રુદ્ર-લોકમ્ । તદ્ ઉપરિ વિષ્ણુલોકં, સપ્ત-કોટિ-યોજન-
વિસ્તીર્ણં વિષ્ણુ-લોકમ્ । ત્રદ્-ઉપરિ સુદર્શન-ચક્રં ત્રિ-કોટિ-યોજન-વિસ્તીર્ણં, તદ્-
ઉપરિ ગોકુલાખ્યં મથુરા-મણ્ડલં સુધા-મય-સમુદ્રેણાવેષ્ટિતમ્ ઇતિ ।
તત્રાષ્ટ-દલ-કેશર-મધ્યે મણિમય-સપ્તાવરણકં કિં રૂપં સ્થાનં, કિં
પદ્મં કિં યન્ત્રઃ કિં સેવકાઃ કિમ્ આવરણાઃ ઇત્ય્ ઉક્તે સાપ્ય્ ઉક્તા-ગોકુલાખ્યે
મથુરા-મણ્ડલે વૃન્દાવન-મધ્યે સહસ્ર-દલ-પદ્મ-મધ્યે કલ્પ-તરોર્ મૂલે
અષ્ટ-દલ-કેશરે ગોવિન્દોઽપિ શ્યામઃ પીતામ્બરો દ્વિભુજો મયૂર-પિચ્છ-શિરો વેણુ-
વેત્ર-હસ્તો નિર્ગુણઃ સગુણો નિરાકારઃ સાકારો નિરીહઃ સચેષ્ટો વિરાજતે ઇતિ ।
દ્વે પાર્શ્વે ચન્દ્રાવલી રાધા ચેતિ યસ્યાંશેન લક્ષ્મી-દુર્ગાદિકા શક્તિર્ ઇતિ પશ્ચિમે
સમ્મુખે લલિતા, વાયવ્યે શ્યામલા, ઉત્તરે શ્રીમતિ, ઐશન્યાં હરિપ્રિયા, પૂર્વે
વિશાખા, ચાગ્નૌ શ્રદ્ધા, યામ્યાં પદ્મા નૈરૃત્યાં ભદ્રા । ષોડશ-દલાગ્રે
ચન્દ્રાવલી, તદ્-વામે ચિત્રરેખા, તત્-પાર્શ્વે શ્રી-શશિરેખા, તત્-પાર્શ્વે કૃષ્ણપ્રિયા,
તત્-પાર્શ્વે કૃષ્ણ-વલ્લભા, તત્-પાર્શ્વે ચન્દ્રાવતી, તત્-પાર્શ્વે મનોહરા, તત્-પાર્શ્વે
યોગાનન્દા, તત્-પાર્શ્વે પરાનન્દા, તત્-પાર્શ્વે પ્રેમાનન્દા ચિત્ર-કરા, તત્-પાર્શ્વે
મદન-સુન્દરી નન્દા, તત્-પાર્શ્વે સત્યાનન્દા, તત્-પાર્શ્વે ચન્દ્રા, તત્-પાર્શ્વે
કિશોરીવલ્લભા, કરુણા, કુશલા એવં વિવિધા ગોપ્યઃ કૃષ્ણ-સેવાં કુર્વન્તીતિ વેદ-
વચનં ભવતીતિ વેદ-વચનં ભવતિ ।
માનસ-પૂજયા જપેન ધ્યાનેન કીર્તનેન સ્તુતિ-માનસેન સર્વેણ નિત્ય-સ્થલં
પ્રાપ્નોતિ નાન્યેનેતિ નાન્યેનેતિ ।
ઇત્ય્ અથર્વણીય-પુરુષ-બોધિન્યાં પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ ॥

દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ
સાપ્ય્ ઉક્તા-તસ્ય બાહ્યે શત-દલ-પત્રેષુ યોગ-પીઠેષુ રામ-ક્રીડાનુરક્તા ગોપ્યસ્
તિષ્ઠન્તિ । *** । એતચ્ ચતુર્દ્વારં લક્ષ-સૂર્ય-સમુજ્જ્વલમ્ । તત્ર સમાકીઋણઃ । તત્ર
પ્રથમાવરણે પશ્ચિમે સંમુખે સ્વર્ણ-મણ્ડપે ગોપ-કન્યા । દ્વિતીયે
શ્રીદામાદિઃ । તૃતીયે કિઙ્કિણ્ય્-આદિઃ । ચતુર્થે લવઙ્ગાદિઃ । પઞ્ચમે કલ્પતરોર્ મૂલે
ઉષા-સહિતોઽનિરુદ્ધોઽપિ । ષષ્ઠે દેવાઃ । સપ્તમે રક્ત-વર્ણો વિષ્ણુર્ ઇતિ દ્વારપાલમ્
। એતદ્ બાહ્યે રાધા-કુણ્ડમ્ । તત્ર સ્નાત્વા રાધાઙ્ગં ભવતિ, ઈશ્વરસ્ય દર્શન-
યોગ્યં ભવતિ । તત્ર સ્નાત્વા નારદ ઈશ્વરસ્ય નિત્ય-સ્થલ-સમીપ-યોગ્યો ભવતિ
। રાધા-કૃષ્ણયોર્ એકાસને એક-બુદ્ધિર્ એકં મન એકં જ્ઞાનમ્ એક આત્મા એક-
પદ્મૈકાકૃતિર્ એકં બ્રહ્મતયાસનં હેમ-મુરલીં વાદયન્ હેમ-સ્વરૂપામ્
અનુરાગ-સંવલિતાં કલ્પ-તરોર્ મૂલે સુરભિ-વિદ્યામ્ અરક્ષિત-વિમલાશ્રુર્ ઇવ
પરમા સિદ્ધા સાત્ત્વિકા શુદ્ધા સાત્ત્વિકી ગુણાતીત-સ્નેહ-ભાવ-રહિતા । અતએવ
દ્વયોર્ ન ભેદઃ કાલ-માયા-ગુણાતીતં સ્યાત્ ।
તદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ અથેતિ । અથાનન્તરં મઙ્ગલે વા । અત્ર શ્રી-વૃન્દાવન-મધ્યે
ઋગ્-યજુઃ-સામ-સ્વરૂપં રૂપાત્મકો મ-કારઃ । યજુર્-આત્મક ઉ-કારઃ । શ્રી-રામ-
રસાત્મકોઽપિ અ-કારઃ । શ્રી-કૃષ્ણોઽર્ધમાત્રાત્મકોઽપિ યશોદા ઇવ બિદ્નુઃ પર-
બ્રહ્મ-સચ્ચિદાનન્દ-રાધા-કૃષ્ણયોઃ પરસ્પર-સુખાભિલાષ-રસાસ્વાદન ઇવ તત્
સચ્ચિદાનન્દામૃતં કથ્યતે । એતલ્-લક્ષણં યત્ પ્રણવં બ્રહ્મ-વિષ્ણું
શિવાત્મકં સ્વેચ્છાખ્ય-જ્ઞાન-શક્તિ-નિષ્ઠં કાયિક-વાચિક-માનસિક-ભાવં
સત્ત્વ-રજસ્-તમઃ-સ્વરૂપં સત્ય-ત્રેતા-દ્વાપરાનુગીતં તુરીયં ગોકુલ-મથુરા-
દ્વારકાણાં તુરીયમ્ એવ તદ્ દિવ્યં વૃન્દાવનમ્ ઇતિ પુરૈવોક્તં સર્વ-
સમ્પ્રદાયાનુગતં ત્રયમ્ ।
ઇત્ય્ અથર્વણીય-પુરુષ-બોધિન્યાં દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥

તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ
અથાનન્તરમ્-
ભદ્ર-શ્રી-લોહ-ભાણ્ડીર-મહા-તાલ-ખદિરકાઃ ।
બહુલા-કુમુદા-કામ્યં મધુ-વૃન્દાવનાનિ ચ ॥
દ્વાદશ-વનાનિ । કાલિન્દ્યાઃ પશ્ચિમે સપ્ત-વનાનિ પૂર્વે પઞ્ચ-વનાનિ । ઉત્તરે તુ
ગુહ્યમ્ અસ્તીતિ । મહા-વનં ગોકુલાખ્યં મથુરા મધુવનમ્ ઇતિ । ખદિરવનં
ભાણ્ડીરવનં નન્દીશ્વર-વનં નન્દનાનન્દ-ખણ્ડેવ વનં પલાશાશોક-
વનં કેતદ્રુમ-ભદ્રવન-શેષ-શાયિ-ક્રીડા-વન ઉત્સવ-વનાન્ય્ એતેષુ ચતુરશ્
ચતુર્વિંશ વનાનિ નાના-લીલયા નિત્ય-સ્થલાનિ કૃષ્ણઃ ક્રીડતિ ।
તસ્ય વસન્ત-ઋતુ-સેવિતં નન્દાદ્ય્-ઉપવન-યુક્તમ્ । તત્ર દુઃખં નાસ્તિ, સુખં
નાસ્તિ, જરા નાસ્તિ, મરણં નાસ્તિ, ક્રોધં નાસ્તિ । તત્ર પુર્ણાનન્દ-મયઃ શ્રી-
કૈશોરઃ કૃષ્ણઃ શિખણ્ડ-દલ-લમ્બિત-ત્રિયુગ્મ-ગુઞ્જાવતંસ-મણિમય-કિરીટી-
શિરો ગોરોચના-તિલકઃ કર્ણયોર્ મકર-કુણ્ડલે વન્ય-સ્રગ્વી માલતી-દામ-ભૂષિત-
શરીરઃ કરે કઙ્કણઃ કેયૂરં કટ્યાં કિઙ્કિણી-પીતામ્બર-ધરો ગમ્ભીર-
નાભિ-કમલઃ સુવૃત્ત-નાસા-યુગલો ધ્વજ-વજ્રાદિ-ચિહ્નિત-પાદ-પદ્મસ્ તદ્-
અંશાંશેન કોટિ-મહા-વિષ્ણુર્ ઇતિ । એવં-રૂપં કૃષ્ણ-ચન્દ્રં ચિન્તયેન્ નિત્યશઃ
સુધીર્ ઇતિ ।
તસ્ય આદ્યા પ્રકૃતિઃ રાધિકા નિત્યા નિર્ગુણા સર્વાલઙ્કાર-શોભિતા પ્રસન્ના અનેક-
લાવણ્ય-સુન્દરી । એવં ભૂતસ્ય સિદ્ધિ-મહિમ્ના સુખ-સિન્ધુર્ અશોનોત્પન્ન ઇતિ
માનસ-પૂજયા જપેન ધ્યાનેન કીર્તનેન સ્તુતિ-માનસેન સર્વેણ નિત્ય-સ્થલં
પ્રાપ્નોતીતિ નાન્યેનેતિ નાન્યેનેતિ વેદ-વચનં ભવતીતિ વેદ-વચનં ભવતીતિ વેદ-
વચનં ભવતીતિ ।
ઇત્ય્ અથર્વણીય-પુરુષ-બોધિન્યાં તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥

ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ
અથ પુરુષોત્તમસ્યાનિશં તુરીયં સાક્ષાદ્ બ્રહ્મ । યત્ર પરમ-સંન્યાસ-
સ્વરૂપઃ કૃષ્ણ-ન્યગ્રોધઃ કલ્પ-પાદપઃ । યત્ર લક્ષ્મીર્ જામ્બવતી-રાધિકા-
વિમલા-ચન્દ્રાવલી-સરસ્વતી-લલિતાદિભિર્ ઇતિ સાક્ષાદ્ બ્રહ્મ-સ્વરૂપો જગન્નાથઃ ।
અહં સુભદ્રાશેષાંશો જ્યોતીરૂપઃ સુદર્શનો ભક્તશ્ ચ । એવં બ્રહ્મ પઞ્ચધા
વિભૂતિર્ યત્ર મથુરા-ગોકુલ-દ્વારકા-વૈકુણ્ઠ-પુરી-શ્વેતદ્વીપ-પુરી-રામપુરી
। એતાઃ દેવતાસ્ તિષ્ઠન્તિ । યત્ર સુરસા-પાતાલ-ગઙ્ગા-શ્વેત-ગઙ્ગા-રોહિણી-કુણ્ડમ્
અમૃત-કુણ્ડમ્ ઇત્ય્ આદિ નાનાપુરી । યત્રાન્નં સિદ્ધાન્નં બ્રહ્મ-સ્પર્શાદ્ દોષ-
રહિતં શૂદ્રાદિ-સંસ્કારાપેક્ષા-રહિતમ્ । યત્ર શ્રી-જગન્નાથસ્ય યોગ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ
। અન્ય-વર્ણોદીરિત-નાનાભ્યાસી સીદતિ મન્ત્રઃ । અન્નપાત્ તેઽન્નસ્ય ઇતિ મન્ત્રઃ ।
અન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વં સોમો રાજાય મગમન્ સ મે સુખં પ્રમાયં તેજસા ચ
બલેન ચ ઇત્ય્ અનેન મન્ત્રઃ । વિશ્વ-કર્મણે સ્વાહા ઇતિ મન્ત્રેશાયોજ્યો રસોઽમૃતં
બ્રહ્મે ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ ઓમ્ । પૃથ્વી તે પાત્રન્ધોઽપિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે
અમિતં અમૃતં જુહોમિ સ્વાહા । ઇત્ય્ અનેન મન્ત્રેણ અન્ન-બ્રહ્મેતિ શ્રુતિર્ ઇતિ વૈકલ્પં
મુક્તિર્ ઉચ્યતે ।
યત્રાન્નં બ્રહ્મ પરમં પવિત્રં શાન્તો રસઃ કૈવલ્યં મુક્તિઃ સિદ્ધા ભૂર્
બુદ્ધિર્ હિ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ । યત્ર ભાર્ગવી યમુના સમુદ્રમ્ અમૃત-મયં વાસો
વૃન્દાવનાનિ નીલ-પર્વતો ગોવર્ધનં । સિંહાસનં યોગ-પીઠ-પ્રાસાદ-મણિ-
મણ્ડપં વિમલાદિ-ષોડશ-ચણ્ડિકા ગોપી । યત્ર સમુદ્ર-તીરે નિરંશકા
માઘનોઽષ્ટેદં । યત્ર નૃસિંહાદયો દેવતા આવરણાનિ । યત્ર ન જરા ન મૃત્યુર્
ન કાલો ન ભઙ્ગો ન યમો ન વિવાદો ન હિંસા ન ભ્રાન્તિર્ ન સ્વપ્ન એવં લીલા-
કામ-ભરા સ્વવિનોદાર્થં ભક્તાઃ સોત્કણ્ઠિતાઃ । અસ્યાં ક્રીડતિ કૃષ્ણઃ ।
એકો દેવો નિત્ય-લીલાનુરક્તો
ભક્ત-વ્યાપી ભક્ત-હૃદયાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વ-ભૂતાદિ-વાસઃ
સાક્ષી ચેતાઃ કેવલો નિર્ગુણશ્ ચ ॥
માનસ-પૂજયા જપેન ધ્યાનેન કીર્તનેન સ્તુતિ-માનસેન સર્વેણ નિત્ય-સ્થલં
પ્રાપ્નોતીતિ નાન્યેનેતિ નાન્યેનેતિ વેદ-વચનં ભવતીતિ વેદ-વચનં ભવતીતિ વેદ-
વચનં ભવતીતિ ।
ઇત્ય્ અથર્વણીય-પુરુષ-બોધિન્યાં ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ ॥