साधनदीपिका · अध्याय 14
इति श्रीमद्-ऊर्ध्वाम्नाये श्री-राधिकायाः कृपा-कटाक्ष-स्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
अथ संमोहन-तन्त्रोक्तं त्रैलोक्य-विक्रम-कवचं लिख्यते-
श्री-पार्वत्य् उवाच-
यद् गोपितं त्वया पूर्वं तन्त्रादौ यामलादिषु ।
त्रैलोक्य-विक्रमं नाम राधा-कवचम् अद्भुतम्
तन् मह्यं ब्रूहि देवेश यद्य् अहं तव वल्लभा ।
सर्व-सिद्धि-प्रदं साक्षात् साधकाभीष्ट-दायकम्
श्री-महादेव उवाच-
शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि कवचं देव-दुर्लभम् ।
यच् च कस्मैचिद् आख्यातुं गोपितं भुवन-त्रये
यस्य प्रसादतो देवि सर्व-सिद्धीश्वरोऽस्म्य् अहम् ।
वागीशश् च हयग्रीवो देवर्षिश् चैव नारदः
यस्य प्रसादतो विष्णुस् त्रैलोक्य-स्थिति-कारकः ।
ब्रह्मा यस्य प्रसादेन त्रैलोक्यं रचयेत् क्षणात्
अहं संहार-सामर्थ्यं प्राप्तवान् नात्र संशयः ।
त्रैलोक्य-विक्रमं नाम कवचं मन्त्र-विग्रहम्
तच् छृणु त्वं महेशानि भक्ति-श्रद्धा-समन्विता ।
त्रैलोक्य-विक्रमस्यास्य कवचस्य ऋषिर् हरिः
छन्दोऽनुष्टुप् देवता च राधिका वृषभानुजा ।
श्री-कृष्ण-प्रीति-सिद्ध्य्-अर्थं विनियोगः प्रकीर्तितः
राधिका पातु मे शीर्षं वृषभानु-सुता शिखाम् ।
भालं पातु सदा गोपी नेत्रे गोविन्द-वल्लभा
नासां रक्षतु घोषेशी व्रजेशी पातु कर्णयोः ।
गण्डौ पातु रति-क्रीडा ओष्ठौ रक्षतु गोपिका
दन्तान् रक्षतु गान्धर्वी जिह्वां रक्षतु भामिनी ।
ग्रीवां कीर्तिसुता पातु मुख-वृत्तं हरिप्रिया
बाहू मे पातु गोपेशी पादौ मे गोप-सुन्दरी ।
दक्ष-पार्श्वं सदा पातु कुञ्जेशी राधिकेश्वरी
वाम-पार्श्वं सदा पातु रासकेलिविनोदिनी ।
सङ्केतस्था पातु पृष्ठं नाभिं वन-विहारिणी
उदरं नव-तारुण्या वक्षो मे व्रज-सुन्दरी ।
अंस-द्वयं सदा पातु परकीय-रस-प्रदा
ककुदं पातु गोपाली सर्वाङ्गं गोकुलेश्वरी ।
चन्द्रानना पातु गुह्यं राधा सर्वाङ्ग-सुन्दरी
मूलाधारं सदा पातु श्रीं क्लीं सौभाग्य-वर्धिनी ।
ऐं क्लीं श्री-राधिके स्वाहा स्वाधिष्ठानं सदावतु
क्लां क्लीं नमो राधिकायै मणिपूरं सदावतु ।
लक्ष्मी माया स्मरो राधा पातु चित्तम् अनाहतम्
क्लां क्लीं कामकला राधा विशुद्धं सर्वदावतु ।
आज्ञां रक्षतु राधा मे हंसः क्लीं वह्नि-वल्लभा
ओं नमो राधिकायै स्वाहा सहस्रारं सदावतु ।
अष्टादशाक्षरी राधा सर्व-देशे तु पातु माम्
नवार्णा पातु माम् ऊर्ध्वं दशार्णावतु संसदि ।
एकादशाक्षरी पातु द्यूते वाद-विवादयोः
सर्व-काले सर्वदेशे द्वादशार्णा सदावतु ।
पञ्चाक्षरी राधिकेशी वासरे पातु सर्वदा
अष्टाक्षरी च राधा मां रात्रौ रक्षतु सर्वदा ।
पूर्णा पञ्चदशी राधा पातु मां व्रज-मण्डले
इत्य् एवं राधिकायास् ते कवदं कीर्तितं मया ।
गोपनीयं प्रयत्नेन स्व-योनिर् इव पार्वति
न देयं यस्य कस्यापि महा-सिद्धि-प्रदायकम् ।
अभक्तायापि पुत्राय दत्त्वा मृत्युं लभेन् नरः
नातः परतरं दिव्यं कवचं भुवि विद्यते ।
पठित्वा कवचं पश्चाद् युगलं पूजयेन् नरः
पुष्पाञ्जलिं ततो दत्त्वा राधा-सायुज्यम् आप्नुयात् ।
अष्टोत्तर-शतं चास्य पुरश्चर्या प्रकीर्तिता
अष्टोत्तर-शतं जप्त्वा साक्षाद् देवो भवेत् स्वयम् ।
कृष्ण-प्रेमाणम् अप्य् आशु दुर्लभं लभते ध्रुवम्
इति श्री-संमोहन-तन्त्रे श्री-राधायास् त्रैलोक्य-विक्रमं नाम कवचं
सम्पूर्णम् ।
श्री-राधा-गोविन्दौ जयतः
तथा हि-
गोविन्द-सहितां भूरि-हाव-भाव-परायणाम् ।
योग-पीठेश्वरीं राधां प्रणमामि निरन्तरम् ॥
अथ चरण-ध्यानम्-(ग्ल 11.51)
शङ्खार्धेन्दु-यवाब्ज-कुञ्जर-रथैः सीराङ्कुशेषु-ध्वजैश्
चाप-स्वस्तिक-मत्स्य-तोमर-मुखैः सल्-लक्षणैर् अङ्कितम् ।
लाक्षा-वर्मित-माहवोपकरणैर् एभिर् विजित्याखिलं
श्री-राधा-चरण-द्वयं सुकटकं साम्राज्य-लक्ष्म्या बभौ ॥
अथ कर-चिह्नम् -(ग्ल 11.66)
भृङ्गाराम्भोज-माला-व्यजन-शशिकला-कुण्डल-च्छत्र-यूपैः
शङ्ख-श्री-वृक्ष-वेद्यासन-कुसुम-लता-चामर-स्वस्तिकाद्यैः ।
सौभाग्याङ्कैर् अमीभिर् युत-कर-युगला राधिका राजतेऽसौ
मन्ये तत्-तन्-मिषात् स्व-प्रिय-परिचरणस्योपचारान् बिभर्ति ॥
अथ मद-हास्यम्-(ग्ल 11.88)
हरेर् गुणाली-वर-कल्प-वल्ल्यो
राधा-हृदारामम् अनु प्रफुल्लाः ।
लसन्ति या याः कुसुमानि तासां
स्मित-च्छलात् किन्तु बहिः स्खलन्ति ॥
अथ शृङ्गारः-(उन् 4.9)
स्नाता नासाग्र-जाग्रन्-मणि-रसित-पटा सूत्रिणी बद्ध-वेणी
सोत्तंसा चर्चिताङ्गी कुसुमित-चिकुर स्रग्विणी पद्म-हस्ता ।
ताम्बूलास्योरु-बिन्दु-स्तवकित-चिबुका कज्जलाक्षी सुचित्रा
राधालक्तोज्ज्वलाङ्घ्रिः स्फुरिति तिलकिनी षोडशा-कल्पिनीयम् ॥
अथ आभरणम्-(उन् 4.10)
दिव्यश् चूडा-मणीन्द्रः पुरट-विरचिताः कुण्डल-द्वन्द्व-काञ्चि-
निष्काश् चक्री-शलाका-युग-वलय-घटाः कण्ठ-भूषोर्मिकाश् च ।
हारास् तारानुकार भुज-कटक-तुलाकोटयो रत्न-क् प्तास्
तुङ्गा पादाङ्गुरीय-च्छविर् इति रविभिर् भूषणैर् भाति राधा ॥
अन्यच् च- (विम् 1.10)
सोऽयम् वसन्त-समयः यस्मिन्
पुर्णं तम् इश्वरम् उपोढ-नवानुरागम् ।
गुढ-ग्रहा रुचिरया सह राधयासौ
रङ्गाय सङ्गमयिता निशि पौर्णमासि ॥
किं च-(उन् 15.4)
पूर्व-रागस् तथा मानः प्रेम-वैचित्त्यम् इत्य् अपि ।
प्रवासश् चेति कथितो विप्रलम्भश् चतुर्-विधः ॥
(15.191)-
जातान् संक्षिप्त-सङ्कीर्ण-सम्पन्न-र्द्धिमतो विदुः ॥
तत्र सङ्क्षिप्तः (15.192)-
युवानौ यत्र संक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः ।
उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः ॥
अथ सङ्कीर्णः (15.195)-
यत्र सङ्कीर्यमाणाः स्युर् व्यलीक-स्मरणादिभिः ।
उपचाराः स सङ्कीर्णः किञ्चित् तप्तेक्षु-पेशलः ॥
अथ सम्पन्नः (15.198)-
प्रवासात् सङ्गते कान्ते भोगः सम्पन्न ईरितः ।
द्विधा स्याद् आगतिः प्रादुर्भावश् चेति स सङ्गमः ॥
अथ समृद्धिमान् (15.206)-
दुर्लभालोकयोर् यूनोः पारतन्त्र्याद् वियुक्तयोः ।
उपभोगातिरेको यः कीर्त्यते स समृद्धिमान् ॥
यथा-
वन्दे श्री-राधिकादीनां भाव-काष्ठाम् अहं पराम् ।
विना वियोगं संयोगं या तूर्यम् उदगाद् यतः ॥
तत्र श्री-भागवते (10.31.15)-
अटति यद् भवान् अह्नि काननं
त्रुटिर् युगायते त्वाम् अपश्यताम् ।
कुटिल-कुन्तलं श्री-मुखं च ते
जड उदीक्षितां पक्ष्म-कृत् दृशाम् ॥
इति श्रीमद्-राधा-गोविन्द-देव-सेवाधिपति-श्री-हरिदास-गोस्वामी-चरणानुजीवि-
श्री-राधा-कृष्ण-दासोदीरिता भक्ति-साधन-दीपिकायां षष्ठ-कक्षा ।
(7)
सप्तम-कक्षा
अथ-
श्री-राधा-प्राण-बन्धोश् चरण-कमलयोः केश-शेषाद्य्-अगम्या
या साध्या प्रेम-सेवा व्रज-चरित-परैर् गाढ-लौल्यैक-लभ्या ।
यद्-वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो विहाय कामान् सुचिरं धृत-व्रता इत्य् आदेः श्री-
कृष्ण-लीलायां श्री-राधाया अनुगत्वे श्रीमद्-राधा-गोविन्द-चरण-सेवनं
सर्वोत्कृष्टम् । तत् तु मधुर-रसं विना न सम्भवति । ततो मधुर-रसस्य
श्रेष्ठत्वम् । यथा भक्ति-रसामृत-सिन्धौ (2.5.38)-
यथोत्तरम् असौ स्वाद-विशेषोल्लासमय्य् अपि ।
रतिर् वासनया स्वाद्वी भासते कापि कस्यचित् ॥
श्रीमद्-उज्ज्वल-नीलमणौ (1.2) च-
मुख्य-रसेषु पुरा यः संक्षेपेणोदितो रहस्यत्वात् ।
पृथग् एव भक्ति-रस-राट् स विस्तरेणोच्यते मधुरः ॥
इति हेतोर् गौर-लीलायाम् अपि तथैव श्री-राधा-गदाधरस्यैवानुगत्ये श्री-गौर-
गोविन्दस्य भजनं सर्वोत्कृष्टम् ।
ननु श्री-गदाधरस्य राधात्वे श्री-गौरस्य गोविन्दत्वे किं प्रमाणम् इति चेत्
तत्राह-यथा स्वयं भगवतः श्री-कृष्णस्य पर-ब्रह्मत्वं, गूढं परं
ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् इत्य् आदेः, ततोऽपि गूढतरं शचीनन्दनस्य, ततो
गूढतमं प्रेयसीनाम् । परम-शक्तित्वं पार्षदानां, तथा श्री-शचीनन्दनस्य
श्री-कृष्णत्वे आर्ष-प्रमाणानि बहूनि सन्ति । यथा-कृष्ण-वर्णं त्विषाकृष्णं
साङ्गोपाङ्गास्त्र-पार्षदम्, श्री-भागवते सप्तम-स्कन्धे (7.9.78)-
इत्थं नृ-तिर्यग्-ऋषि-देव-झषावतारैर्
लोकान् विभावयसि हंसि जगत् प्रतीपान् ।
धर्मं महा-पुरुष पासि युगानुवृत्तं
छन्नः कलौ यद् अभवस् त्रि-युगोऽथ स त्वम् ॥
कलौ प्रथम-सन्धायां लक्ष्मीकान्तो भविष्यति । तथा, सुवर्ण-वर्ण-हेमाङ्गो
वराङ्गश् चन्दनाङ्गदी । तथा, सन्न्यास-कृच् छमः शान्तो निष्ठा-शान्ति-
परायणः इति तु सङ्क्षेपतो लिखितम् । विशेषतस् तु स्मरण-मङ्गल-दश-श्लोकी-
भाष्ये विवृतम् अस्ति इत्य् आदीनि ।
प्रेयसीनां परम-शक्तित्वम् अतीव-गूढत्वात् मुनिना तत्र तत्र नोक्तं आप्तैः
खलु स्वान्तरङ्गान् प्रति तद्-द्वारातिधन्यान् प्रति कृपया प्रकटितम् एव । तद्
यथा प्राकृत-संस्कृतेषु च । तत्र श्री-कर्णपूर-गोस्वामिनो श्री-गौर-गणोद्देशे
(147)-
श्री राधा प्रेम-रूपा या पुरा वृन्दावनेश्वरी ।
सा श्री-गदाधरो गौर-वल्लभः पण्डिताख्यकः ॥
तस्यैव तस्यैव श्री-चैतन्य-चन्द्रोदय-नाटके (3.44)-
इयम् एव ललितैव राधिकाली
न खलु गदाधर एष भूसुरेन्द्रः ।
हरिर् अयम् अथवा स्वयैव शक्त्या
त्रितयम् अभूत् स्व-सखी च राधिका च ॥
तत्रैव गणोद्देशे (152)-
ध्रुवानन्द-ब्रह्मचारी ललितेत्य् अपरे जगुः ।
स्व-प्रकाश-विभेदेन समीचीनं मतं तु तत् ॥
अथवा भगवान् गौरः स्वेच्छयागात्रि-रूपताम् ।
अतः श्री-राधिका-रूपः श्री-गदाधर-पण्डितः ॥
श्री-चैतन्य-चरितामृते (1.1.41)-
गदाधर पण्डितादि प्रभुर निज शक्ति ।
ताङ् सबार चरणे मोर सहस्र प्रणति ॥
पुनस् तत्रैव (1.12.90)-
पण्डित गोसाञिर गण भागवत धन्य ।
प्राण-वल्लभ याङ्र श्री-क-चैतन्य ॥ इत्य् आदि ।
यद् उक्तं (1.10.15)-
तेङ्हो लक्ष्मी-रूपा ताङ्र सम केहो नाञि ॥
तत् तु मूल-लक्ष्म्य्-अभिप्रायेण, यथा बृहद्-गौतमीये-
देवी कृष्ण-मयी प्रोक्ता राधिका पर-देवता ।
सर्व-लक्ष्मी-मयी सर्व-कान्तिः संमोहिनी परा ॥ इति ।
श्री-ब्रह्म-संहितायाम् च-
श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवो
द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयी तोयम् अमृतम् ।
कथा गानं नाट्यम् इति ।
लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानं इति ।
तत्रैव-
श्री-वासुदेव-रति-केलि-कथा-समेतम् एतं करोति इति ।
सन्दर्भे च (कृष्ण-सन्दर्भे 189)-श्री-वृन्दावने श्री-राधिकायाम् एव स्वयं-
लक्ष्मीत्वम् इति ।
श्री-जगन्नाथ-वल्लभ-नाटके श्री-रामानन्द-राय-चरणैः (1.20)-यतो
गोपाङ्गना-शताधर-मधु-पान-निर्भर-केलि-क्लमालसापघनः क्वचित्
प्रौढ-वधूस् तत्नोपधानीय-मण्डित-हृदय-पर्यङ्क-शायी पीताम्बरो
नारायणः स्मारितः । इत्य् आदि ।
एवं श्री-विदग्ध-माधवे (4.52)-सुन्दरि ! नाहम् केवलं तवाधीनः । किन्तु
मम दशावताराश् च । इत्य् आदि । एवं श्री-गोविन्द-लीलामृते च (18.10)-
गुण-मणि-खनिर् उद्यत्-प्रेम-सम्पत्-सुधाब्धिस्
त्रिभुवन-वर-साध्वी-वृन्द-वन्द्येहित-श्रीः ।
भुवन-महित-वृन्दारण्य-राजाधि-राज्ञी
विलसति किल सा श्री-राधिकेह स्वयं श्रीः ॥
सौन्दर्य-लक्ष्मीर् इहकाध्य लक्ष्मीः
सङ्गीत-लक्ष्मीश् च हरेर् मुदेऽस्ति ॥
स्व-नियम-दशके (10) श्री-दास-गोस्वामिभिश् च-
स्फुरल्-लक्ष्मी-व्रज-विजयि-लक्ष्मी-भर-लसद्-
वपुः-श्री-गान्धर्वा-स्मर-निकर-दीव्यद्-गिरि-भृतोः ।
विधास्ये कुञ्जादौ विविध-वरिवस्याः सरभसं
रहः श्री-रूपाख्य-प्रियतम-जनस्यैव चरमः ॥
श्री-स्वरूप-गोस्वामि-कडचायाम्-
अवनि-सुर-वरः श्री-पण्डिताख्यो यतीन्द्रः
स खलु भवति राधा श्रील-गौरावतारे ।
नरहरि-सरकारस्यापि दामोदरस्य
प्रभु-निज-दयितानां तच् च सारं मतं मे ॥ इत्य् आदि ।
श्री-सार्वभौम-भट्टाचार्यैः शत-नाम-स्तोत्रे (14)-
गदाधर-प्राणनाथ आर्तिहा शरण-प्रदः । इत्य् आदि ।
श्री-सरकार-ठक्कुरेण भजनामृते-इह मतं मे, यथा कलि-युग-
पावनावतार-करुणामय-श्री-श्री-चैतन्य-चन्द्रः व्रजराजकुमारस् ततहिव
निःसीम-शुद्ध-प्रणय-सार-घनीभूत-महाभाव-स्वरूप-रसमय-परम-
दयितः श्री-गदाधर एव राधा ।
वैष्णवाभिधाने (4) च-
गदाधर-प्राणनाथं लक्ष्मी-विष्णु-प्रिया-पतिम् इति ।
श्री-मधु-पण्डित-गोस्वामिनोक्त-परमानन्द-गोस्वामि-पादानाम् अष्टके च-
गोपीनाथ-पदाब्जे भ्रमति मनो यस्य भ्रमर-रूपतया ।
तं करुणामृत-जलधिं परमानन्दं प्रभुं वन्दे ॥
श्री-परमानन्द-गोस्वामि-पादैर् यथा-
कलिन्द-नग-नन्दिनी-तट-निकुञ्ज-पुञ्जेषु यस्
ततान वृषभानुजाकृतिर् अनल्प-लीला-रसम् ।
निपीय व्रज-मङ्गलोऽयम् इह गौर-रूपोऽभवत्
स मे दिशतु भावुकं प्रभु-गदाधरः श्री-गुरुः ॥
श्री-चैतन्य-चरित-काव्ये (6.12-14)-
श्रीमान् गदाधर-महामतिर् अत्युदार-
श्रीलः स्वभाव-मधुरो बहु-शान्त-मूर्तिः ।
उच्चे समीप-शयितः प्रभुणा रजन्यां
निर्माल्यम् एतद् उरसि प्रसार्यम् एभ्यः ॥
इत्थं स यद् यद् अददात् प्रमदेन यस्मै
यस्मै जनाय तद् इदं स गदाधरोऽपि ।
प्रातर् ददौ सततम् उल्लसिताय तस्मै
तस्मै महाप्रभु-विमुक्त-महा-प्रसादम् ॥
सङ्ग्रथ्य मालय-निचयं परिचर्य यत्नात्
सद्-गन्ध-सार-घनसार-वरादि-पङ्कम् ।
अङ्गेषु तस्य परितो जयति स्म नित्यं
सोत्कण्ठम् अत्र स गदाधर-पण्डिताग्रतः ॥
तत्र हि (5.55)-
श्रीवासस् तद् अनु गदाधरं बभाषे
भट्टाद्यं सकलम् अमुत्र नीयतां तत् ।
इत्य् उक्तः स च सकलं निनाय तत्र
प्रेमार्द्रो निरवधि विस्मृतात्म-चेष्टः ॥
तत्र हि (5.128-9)-
स तु गदाधर-पण्डित-सत्तमः
सततम् अस्य समीप-सुसङ्गतः ।
अनुदिनं भजते निज-जीवत-प्रिय-
तमं तम् अतिस्पृहया युतम् ॥
निशि तदीय-समीप-गतः स्थिरः
शयनम् उत्सुक एव करोति सः ।
विहरणामृतम् अस्य निरन्तरं
सद्-उपभुक्तम् अनेन निरन्तरम् ॥
तत्र हि (11.22-24)-
निवृत्तेऽस्मिन् तैस् तैः कलित-ललना-भूमिक-रुचिर्
गदाधृक्-संज्ञोऽसौ धृत-वलय-शङ्खोज्ज्वल-करः ।
प्रविष्टो गायद्भिर् लघु लघु मृदङ्गे मुखरिते
तथा तालैर् मानैर् नटन-कलया तत्र विभवौ ॥
तदा नृत्यत्य् अस्मिन् धृत-मधुर-वेशोज्ज्वल-रुचौ
मृदङ्गाली-भङ्गीशत-मधुर-सङ्गीत-कलया ।
जनैर् भूयो भूयः सुख-जलधि-मग्नैर् विनिमिषैः
समन्ताद् आसेदे जडिम-जडिमाङ्गैः किम् अमृतम् ॥
वृषभानु-सुता राधा श्यामसुन्दर-वल्लभा
कलौ गदाधरः ख्यातो माधवानन्द-नन्दनः ।
माधवस्य गृहे जातो माधवस्य कुहू-तिथौ
श्री-राधाद्भुत-रूपेण पण्डितः श्री-गदाधरः ॥
अथ श्री-वासुदेव-घोष-ठक्कुरः-
अखिल ब्रह्म-पर वेद उपर, ना जाने पाषण्डी मति-भोरा ॥
नित्य नित्यानन्द चैतन्य गोविन्द पण्डित गदाधर राधे ।
चैतन्य युगल-रूप केवल रसेर कूप अवतार सदा-शिव साधे ॥
अन्तरे नव-घन बाहिरे गौर-तनु युगल-रूप परकाशे ।
कहे वासुदेव घोष युगल-भजन-रसे जनमे जनमे रहु आशे ॥
गौराङ्ग विहर-इ परम आनन्दे
नित्यानन्द करि सङ्गे गङ्गा-पुलिन-रङ्गे हरि हरि बोले निज-वृन्दे ।
काङ्चा काञ्चन-मणि गोरा-रूप ताहे जिनि डगमगि-प्रेम-तरङ्ग ।
ओ नव कुसुम-दाम गले दोले अनुपाम हेलन नरहरि अङ्ग ॥
भावे भरल तनु पुलक कदम्ब जनु गरह-इ यैछन सिंहे ।
प्रिय गदाधर धरिया से बाम कर निज-गुण-गान गोविन्दे ॥
अरुण-नयन-कोणे ईषत् हासिया खेने रोयत किबा अभिलाष ।
सोङरि से सब खेला श्री-वृन्दावन-रस-लीला कि बोलब वासुदेव घोषे ॥
अथ वासक-सज्जा-रसः (356)-
अरुण-नयने धारा बहे । अरुणित माल माथे गोर रहे ॥
कि भाव पडियाछे मने । भूमि गडि पडे क्षणे क्षणे ॥
कमल पल्लव बिछाइया । रहे गोरा धेयान करिया ॥
वासक-सज्जार भाव करि । विरले बसिया एकेश्वरी ॥
वासुदेव घोष ता देखिया । बोले किछु चरणे धरिया ॥
अथ दान-लीला (गौरपद)-
आजुर गोरा-चाङ्देर कि भाव पडिल ।
नदीयार बाटे गोरा दान सिरजिल ॥
कि रसेर दान चाहे गोरा द्विज-मणि ।
बेत दिया आगुलिया राखये तरुणी ॥
दान देह बलि घने घने डाके ।
नगर-नागरी यत पडिल विपाके ॥
कृष्ण-अवतार आमि साधियाछि दान ।
से भाव पडिल मने वासुदेव गान ॥
अथ जल-क्रीडा (2649)-
जल-क्रीडा गोराचाङ्देर मनेते पडिल ।
सङ्गे लैया परिषद जलेते नाम्बिल ॥
गोरा-अङ्गे केहो केहो जल फेलि मारे ।
गौराङ्ग फेलिया जल मारे गदाधरे ॥
जल-क्रीडा करे गोरा हरषित मने ।
हुलाहुलि तुलातुलि करि जने जने ॥
गौराङ्ग चाङ्देर लीला कहन ना याय ।
वासुदेव घोष ऐ गोरा-गुण गाय ॥
अथ पाशा-खेला (2671)-
पाशा-खेला गोराचाङ्देर मने त पडिल ।
पाशा लैया गोरा खेला सिरजिल ॥
प्रिय गदाधर सङ्गे गोरा खेले पाशा सारि ।
खेलिते लागिल पाशा हारि जिनि करि ॥
दुयाचारि बलि दान फेले गदाधर ।
पञ्च तिन बलिया डाके गौराङ्ग-सुन्दर ॥
दुइ जने मगन भेल नव पाशा रसे ।
जय जय दिया गाय वासुदेव घोषे ॥
अथ चन्दनम् (गौरपद)-
अगुरु चन्दन लेपिया गोरा गाय ।
प्रिय पारिषद गण गोरा गुण गाय ॥
आनि सलिल केह धरि निज करे ।
मनेर मानसे ढाले गोरार उपरे ॥
चाङ्द जिनिया मुख अधिक करि साजे ।
मालती-फुलेर माला गोरा-अङ्गे साजे ॥
अरुण वसन साजे नाना आभरणे ।
वासुदेव गोरा-रूप करे निरीक्षणे ॥
अथ फुल-लीला (1525)-
फुल-वन गोरा चाङ्द देखिया नयने ।
फुलेर समर गोरार पडि गेल मने ॥
प्रिय गदाधर सङ्गे आर नित्यानन्द ।
फुलेर समरे गोरार ह-इल आनन्द ॥
गदाधर सङ्गे पहुं करये विलास ।
वासुदेव कहे रस करल प्रकाश ॥
अथ होलिका-खेला -
सहचर मिलि फागु मारे गोरा गाय ।
चन्दन पिचका भरि केहो केहो धाय ॥
नाना यन्त्र सुमेलि करिया श्रीनिवास ।
गदाधर आदि सङ्गे करये विलास ॥
हरि बुलि भुज तुलि नाचे हरिदास ।
वासुदेव घोषे रस करिल प्रकाश ॥
आरे मोरे द्विज-मणि
राधा राधा बलि गौरा लोटाय धरणी ॥
राधा नाम जपे गोरा परम-यतने ।
सुललित धारा बहे अरुण नयने ।
क्षणे क्षणे गोरा चाङ्द भूमे गडि याय ।
राधिकार वदन हेरि क्षेणे मुरुछाय ॥
पुलक पूरल तनु गदगद बोल ।
कहे वासु गोरा मोर बड उतरोल ॥
गौराङ्ग विरह ज्वर हिया छट फट करे
जीवने ना बाङ्धये थेहा ।
ना हेरिया चाङ्द मुख विदरिते चाहे बुक
केमन करिते चाहे नेहा ॥
प्राणेर हरि हरि कह मोरे जीवन उपाय ।
ए दुखे दुखित ये ए दुख जानये से
आर आमि निवेदिब काय ॥
गौराङ्ग मुखेर हासि सुधा खसे राशि राशि
ताहा आमि ना पाइ देखिते ।
यत छिल बन्धु गण सभे भेल निकरुण
आमि जीये कि सुख खाइते ॥
गदाधर आदि करि ना देखिया प्राणे मरि
म-इल म-इलु मधुमती ना देखिया ।
ये मोरे करित दया से गेल निठुर हञा
वासु केने ना गेल मरिया ॥
यथा स्वयं भगवान् श्री-व्रजेन्द्र-नन्दनः स्वस्य काय-व्यूह-प्रकाश-विलास-
परावस्थ-प्राभव-वैभव-रूपैः श्री-बलदेव-श्री-मथुरा-द्वारका-गोलोक-
परव्योम-नाथ-नृसिंह-रघुनाथादिभिः स्वावतारावलीभिस् तत् तत् पार्षदैश् च
श्रीमन्-नित्यानन्दाद्वैत-श्रीवासं कृत्वा कलौ श्री-कृष्ण-चैतन्य-महाप्रभुः
सन् कृपया प्रकटोऽभूत् । तथा तेन रसिक-मण्डल-शेखरेण स्वस्य महा-शक्ति-
ह्लादिनी-सार-रूपा सर्व-लक्ष्मी स्वरूपा-श्री-वृषभानु-नन्दिनी श्रीमती राधैव
श्री-गोपी-गण-महिषी-गण-लक्ष्मी-गणैः स्वय्स काय-व्यूह-प्रकाश-रूपैः
सहिता श्री-गदाधर-पण्डित-रूपेणावतारिताभूत् । प्रभुत्वात् तस्यैव ।
शक्तिश् च अघटन-घटना-पटीयसी योगमाया वैभवेन यदा यद् इच्छां करोति
तत् किम् अपि दुर्घटं न भवति अवतीर्य सङ्कीर्तनानन्दावेशेन तत् तत् पूर्व-
भावं स्व-स्व-विलास-शक्ति-पार्षदं प्रति दर्शितवान् । एतत् तु श्री-कर्णपूर-श्री-
वृन्दावन-दास-श्री-वासुदेव-श्री-नरहरि-ठक्कुरादि-श्री-रूप-सनातन-श्री-
कृष्णदास-श्री-कविराज-श्री-लोचनदास-प्रभृतिभिः स्व-स्व-ग्रन्थे लिखित्वा
स्थापितम् अस्ति । तस्मात् सर्वेषां श्री-कृष्ण-चैतन्य-पार्षदानां मते श्री-
गदाधर-पण्डित एव श्री-वृषभानु-नन्दिनी श्री-राधा । किं बहु-विचारितेन ।
किं च, अद्यापि श्री-वृन्दावने उपासना-प्राप्ति-स्थाने श्रीमद्-राधा-गोविन्द-श्री-
राधा-मदन-गोपाल-सेवाधिकारी श्री-रूप-सनातनानुगत्ये राधा-गदाधर-
चरित्रम् एव दृश्यते । श्री-चैतन्य-भागवते श्री-ठक्कुर-वृन्दावन-वर्णने
मध्य-खण्डे (18.101-119)-
प्रथम प्रहरे एइ कौतुक विशेष ।
द्वितीय प्रहरे गदाधर परवेश ॥
सुप्रभा ताहान सखी करि निज-सङ्गे ।
ब्रह्मानन्द ताङ्हार बडाइ बुडी रङ्गे ॥
हाते लडि काङ्खे डालि नेत परिधान ।
ब्रह्मानन्द ये हेन बडाइ विद्यमान ॥
डाकि बोले हरिदास के सब तोमरा ।
ब्रह्मानन्द बोले याइ मथुरा आमरा ॥
श्रीनिवास बोले तुइ काहार बनिता ।
ब्रह्मानन्द बोले केने जिज्ञा वारता ॥
श्रीनिवास बोले जानिबारे ना जुयाय ।
हय बलि ब्रह्मानन्द मस्तक ढुलाय ॥
गङ्गादास बोले आजि कोथाय रहिबा ।
ब्रह्मानन्द बोले स्थानखानि तुमि दिबा ॥
गङ्गादास बोले तुमि जिज्ञासिले बड ।
जिज्ञासार काज नाहि झाट तुमि नड ॥
अद्वैत बोलये एत विचार कि काज ।
मातृ-समा पर-नारी केने देह लाज ॥
नृत्य गीते पीत बड आमार ठाकुर ।
एथाय नाचह धन पाइबे प्रचुर ॥
अद्वैतेर वाक्य शुनि परम हरिषे ।
गदाधर नृत्य करे प्रेम परकाशे ॥
रसावेशे गदाधर नाचे मनोहर ।
समय-उचित गीत गाय अनुचर ॥
गदाधर नृत्य देखि आछे कोन जन ।
विह्वल हैया नाहि करये क्रन्दन ॥
प्रेम-नदी बहे गदाधरेर नयने ।
पृथिवी ह-इया सिक्त धन्य हेन माने ॥
गदाधर हैला येन गङ्गा मूर्तिमती ।
सत्य सत्य गदाधर कृष्णेर प्रकृति ॥
आपने चैतन्य बलियाछेन बार बार ।
गदाधर मोर वैकुण्ठेर परिवार ॥
ये गाय ये देखे सभे भासिलेन प्रेम ।
चैतन्य प्रसादे केहो बाह्य नाहि जाने ॥
हरि हरि बोलि काङ्दे सब वैष्णव मण्डल ।
सर्व-गण ल-इया गोविन्द कोलाहल ॥
चौदिके शुनिये कृष्ण-प्रेमेर क्रन्दन ।
गोपिकार वेशे नाच माधव-नन्दन ॥
तथा हि-
एक दिन ताम्बूल ल-इया गदाधर ।
सन्तोष आइला प्रभु प्रभुर गोचर ॥
गदाधरे देखि प्रभु करेन जिज्ञासा ।
कोथा कृष्ण आछेन श्यामल पीत-वासा ॥
से आर्ति देखिते सर्व हृदय विदरे ।
के कि बलिबेक प्रभु बाध नाहि स्फुरे ॥
संभ्रमे बोलेन गदाधर महाशय ।
निरवधि आछेन कृष्ण तोमार हृदय ॥
हृदये आछेन कृष्ण वचन शुनिया ।
आपन हृदय प्रभु चिरे नक दिया ॥
आस्ते व्यस्ते गदाधर प्रभु-हस्त धरे ।
आर्ति देखि गदाधर मने त विचारे ॥
एइ आसिबेन कृष्ण स्थिर हओ खानि ।
गदाधर बोले आइ देखये आपनि ॥
बड तुष्ट हैला आइ गदाधर प्रति ।
एमत शिशुर बुद्धि नाहि आर कति ॥
मुञि भये नाहि पारो सम्मुख ह-इते ।
शिशु ह-इ केमने प्रबोधिला भाल मते ॥
आइ बोले बाप तुमि सर्वदा थाकिबा ।
छाडिया उहार सङ्ग कोथाह ना याबा ॥
तथा हि मध्य-खण्डे -
प्रभु बोले कोन् जन गृहेर भितर ।
ब्रह्मचारी बोलेन तोमार गदाधर ॥
हेङ्ट माथा करि काङ्देन गदाधर ।
देखिया सन्तोषे प्रभु बोले विश्वम्भर ॥
प्रभु बोले गदाधर तोमरा सुकृति ।
शिशु हैते कृष्णेते ह-इला दृढ-मति ॥
आमार से हेन जन्म गेल वृथा रसे ।
ना पाइल अमूल्य निधि दीन-हीन दोषे ॥
तथा हि मध्य-खण्डे -
एइ सब अद्भुत सेइ नवद्वीपे हये ।
तथापि ओ भक्त ब-इ अन्य ना जानये ॥
मध्य-खण्डेर परम अद्भुत सब कथा ।
मृत-देहे तत्त्व-ज्ञान कहिलेन कथा ॥
हेन मतए नवद्वीपे श्री-गौरसुन्दर ।
बिहरये सङ्कीर्तन सुखे निरन्तर ॥
प्रेम-रसे प्रभुर संसार नाहि स्फुरे ।
अन्येर कि दाय विष्णु पूजिते ना पारे ॥
स्नान करि बैसे प्रभु श्री-विष्णु पूजिते ।
प्रेम जले सकल श्री-अङ्ग वस्त्र तिते ॥
बाहिर ह-इया प्रभु से वस्त्र छाडिया ।
पुन अन्य वस्त्र परि विष्णु पूजे गिया ॥
पुन प्रेमानन्द जले तिते से वसन ।
पुन बाहिराइ अङ्ग करि प्रक्षालन ॥
एइ मत वस्त्र परिवर्त करे मात्र ।
प्रेमे विष्णु पूजिते ना पारे तिल मात्र ॥
शेषे गदाधर प्रति बलिलेन वाक्य ।
तुमि विष्णु पूज मोर नाहिक सौभाग्य ॥
एइ मत वैकुण्ठ नायक भक्ति-रसे ।
बिहर-इ नवद्वीप रात्रिते दिवसे ॥
तथा हि-
नित्यानन्द-स्वरूप सभारे करि कोले ।
सिञ्चिला सभार अङ्ग नयनेर जले ॥
तबे जगन्नाथ देखि हर्षे सर्व-गणे ।
आनन्दे चलिला गदाधर दरशने ॥
नित्यानन्द- गदाधरे ये प्रीति अन्तरे ।
इहा कहिबारे शक्ति ईश्वरे से धरे ॥
गदाधर-भवने मोहन गोपीनाथ ।
आछेन ये हेन नन्द-कुमार साक्षात् ।
आपने चैतन्य ताङ्रे करियाछेन कोले ।
अतिबड पाषण्डी से विग्रह देखि भुले ॥
देखि श्री-मुरली मुख अङ्गेर भङ्गिमा ।
नित्यानन्द आनन्द-अश्रुर नाहि सीमा ॥
नित्यानन्द विजय जानिया गदाधर ।
भागवत-पाठ छाडि आइला सत्वर ॥
दुङ्हे मात्र देखि दोङ्हार श्री-वदन ।
गला धरि लालिगेन करिते क्रन्दन ॥
अन्योन्य दुङ्हु प्रभु करेन नमस्कार ।
अन्योन्य दुःहे बोले महिमा दोङ्हार ॥
दुङ्हु बोले आजि हैल लोचन निर्मल ।
दुङ्हु बोले जन्म आजि आमार सफल ॥
बाह्य ज्ञान नाहि दुङ्हु प्रभुर शरीरे ।
दुङ्हु प्रभु भासे निज आनन्द सागरे ॥
हेन से हैल प्रेम-भक्तिर प्रकाश ।
देखि चतुर्दिके पडि काङ्दे सर्व-दास ॥
कि अद्भुत प्रीति नित्यानन्द-गदाधरे ।
एकेर अप्रिय आरे सम्भाषा ना करे ॥
गदाधर देवेर सङ्कल्प एइ रूप ।
नित्यानन्द निन्दकेर ना देखेन मुख ॥
नित्यानन्द स्वरूपेरे प्रीति यार नाइ ।
देखा जो ना देन तारे पण्डित गोसाञि ॥
तबे दुइ प्रभु स्थिर ह-इ एक-स्थाने ।
बसिलेन चैतन्य-मङ्गल-सङ्कीर्तने ॥
अथ शेष-खण्डे-
हेन मते सिन्धु-तीरे श्री-गौरसुन्दर ।
सर्व-रात्रि नृत्य करे अति मनोहर ॥
निरवधि गदाधर थाकेन संहति ।
प्रभु गदाधरेर बिच्छेद नाहि कति ॥
कि भोजने कि शयने किबा पर्यटने ।
गदाधर प्रभुरे सेवेन अनुक्षणे ॥
गदाधर सम्मुखे पडेन भागवत ।
शुनि हय प्रभु प्रेम-रसे महा-मत्त ॥
गदाधर वाक्ये मात्र प्रभु सुखी हय ।
भ्रमे गदाधर सङ्गे वैष्णव आलय ॥
तथा हि -
एइ मत प्रभु प्रिय गदाधर सङ्गे ।
तान् मुखे भागवत कथा शुने रङ्गे ॥
गदाधर पडेन स्वमुखे भागवत ।
प्रह्लाद-चरित आर ध्रुवेर चरित ॥
शतावृत्ति करिया शुनेन सावहित ।
पर-कार्य प्रभुर नाहिक कदाचित् ॥
भागवत-पाठ गदाधरेर विषय ।
दामोदर-स्वरूपेर कीर्तन सदाय ॥
एकेश्वर श्री-दामोदर-स्वरूप गाय ।
विह्वल हञा नाचे वैकुण्ठेर राय ॥
अश्रु कम्प हास्य मूर्च्छा पुलक हुङ्कार ।
यत किछु आछे प्रेम-भक्तिर विकार ॥
मूर्तिमन्त सभे थाके ईश्वरेर स्थाने ।
नाचेत चैतन्य-चन्द्र इहां सभ-सने ॥
दामोदर स्वरूपेर उच्च सङ्कीर्तने ।
शुनिले ना थाके बाह्य नाचे सेइ क्षणे ॥
तथा हि -
ये ना माने भागवत से यवन सम ।
तार शास्ता आछे प्रभु जन्मे जन्मे यम ॥
तथा हि तत्रैव -
सेइ रात्रि तथाह थाकि तबे आर दिने ।
गृहे आइलेन प्रभु लक्ष्मी देवी सने ॥
श्री-लक्ष्मी सहिते प्रभु चढिया दोलाय ।
नदीयार लोक सब देखिबारे धाय ॥
गन्ध-माला अलङ्कार मुकुटे चन्दन ।
कज्जले उज्ज्वल दोङ्हे लक्ष्मी नारायण ॥
तथा हि तत्रैव -
काशीनाथ देखि राज-पण्डित आपने ।
बसिते आसन आनि दिलेन सम्भ्रमे ॥
परम-गौरवे विधि करि यथोचित ।
कि कार्ये आइले जिज्ञासिलेन पण्डित ॥
काशीनाथ बोलेन आछये किछु कथा ।
चित्ते लय यदि तबे करह सर्वथा ॥
विश्वम्भर पण्डितेरे तोमार दुहिता ।
दान कर सम्बन्ध उचित सर्वथा ॥
तोमार कन्यार योग्य सेइ दिव्य पति ।
ताहाने उचित पत्नी एइ महासती ॥
येन कृष्ण रुक्मिणीये अन्योन्य उचित ।
सेइ मत विष्णु-प्रिया निमाइ पण्डित ॥
शुनि विप्र पत्नी आदि आप्त-वर्ग सहे ।
लागिल करिते युक्ति के बुधि कि कहे ॥
सभे बुलिलेन आर कि कार्य विचारे ।
सर्वथा ए कर्म गिया करह सत्वरे ॥
तथा तत्रैव-
भोजन करिया सुख-रात्रि सुमङ्गले ।
लक्ष्मी-कृष्ण एकत्र रहिला कुतूहले ॥
सनातन पण्डितेर गोष्ठीर सहिते ।
ये सुख पाइला ताहा के पारे बर्णिते ॥
नग्न-जित जनक भीष्मक जाम्बूवन्त ।
पूर्वे येन ताङ्रा ह-इला भाग्यवन्त ॥
सेइ भाग्य गोष्ठीर सहित सनातन ।
पाइलेन पूर्व-विष्णु-सेवार कारण ॥
तथा हि तत्रैव -
नृत्य-गीत वाद्य पुष्प वर्षिते वर्षिते ।
परम आनन्दे आइलेन सर्व पथे ॥
तबे शुभ क्षणे प्रभु सकल मङ्गले ।
पुत्र वधू गृहे आनिलेन हर्ष ह-इया ॥
गृहे आसि बसिलेन लक्ष्मी नारायण ।
जय जय महा-ध्वनि ह-इल तखन ॥
अथ श्री-चैतन्य-चरितामृते च-
भगवानेर भक्त यत श्रीवास प्रधान
ताङ्ऽ-सभार पाद-पद्मे सहस्र प्रणाम
अद्वैत आचार्य प्रभुर अंश-अवतार
ताङ्र पाद-पद्मे कोटि प्रणति आमार
नित्यानन्द-राय प्रभुर स्वरूप-प्रकाश
ताङ्र पाद-पद्म वन्दो याङ्र मुञि दास
गदाधर-पण्डितादि प्रभुर निज-शक्ति
ताङ्ऽ-सबार चरणे मोर सहस्र प्रणति
श्री-कृष्ण-चैतन्य प्रभु स्वयं-भगवान्
ताङ्हार पदारविन्दे अनन्त प्रणाम
तथा हि तत्रैव -
पञ्च-तत्त्वात्मकं कृष्णं
भक्त-रूप-स्वरूपकम्
भक्तावतारं भक्ताख्यं
नमामि भक्त-शक्तिकम्
तथा हि तत्रैव -
अन्तरङ्गा बहिरङ्गा तटस्था कहि यारे ।
अन्तरङ्गा स्वरूप-शक्ति सबार उपरे ॥
श्री-गदाधर-पण्डित गोसाञि शक्ति-अवतार ।
अन्तरङ्ग-स्वरूप शक्ति गणन याङ्हार ॥
तथा हि आदिखण्डे द्वादश-परिच्छेदे-
श्री-गदाधर पण्डित शाखाते महोत्तम
ताङ्र उपशाखा किछु करि ये गणन
पण्डितेर गण सब भागवत धन्य
प्राण-वल्लभ सबार श्री-कृष्ण-चैतन्य
एइ तिन स्कन्धेर कैलुङ् शाखार गणन
याङ्-सबा-स्मरणे भव-बन्ध-विमोचन
याङ्-सबा-स्मरणे पाइ चैतन्य-चरण
याङ्-सबा-स्मरणे हय वाञ्छित पूरण
अतएव ताङ्-सबार वन्दिये चरण
चैतन्य-मालीर कहि लीला-अनुक्रम
तथा हि मध्य-खण्डे -
चण्डी-दास विद्यापति रायेर नाटक गीति
कर्णामृत श्री गीत गोविन्द
महाप्रभु रात्रि दिने स्वरूप-रामानन्देर सने
नाचे गाय परम आनन्द
पुरी गोसाञिर वात्सल्य मुख्य रामानन्देर शुद्ध सख्य
गोविन्दाद्येर शुद्ध दास्य रसे
गदाधर जगदानन्द स्वरूपेर मुख्य रसानन्द
एइ चारि भावे प्रभु वश
अतः श्री-भगवत्-कृष्ण-चैतन्य-देवस्यान्तरङ्ग-शक्ति-वर्ग-मुख्यतमः श्री-
गदाधर-पण्डितः । अतः श्री-नीलाचले स्व-सेवाधि-कारित्वेन श्री-भागवत-कथा-
कथनाधिकारित्वेन च तेन स च निरूपितः । एवं गौड-देश-मुख्य-प्रदेश-स्व-
प्रकट-स्थल-नवद्वीपे तया सर्व-धाम-प्रवर-श्री-वृन्दावनेऽपि । इति तु श्री-
चैतन्य-भागवते श्री-चैतन्य-चरितामृतादौ प्रसिद्धं वर्तते । तत्र श्री-
चैतन्य-भागवते श्री-नवद्वीप-लीलायां श्रीमहाप्रभोर् आज्ञा -
शेषे गदाधर प्रति बुलिलेन वाक्य ।
तुमि विष्णु पूज मोर नाहिक से भाग्य ॥
तथा चात्र नीलाचले-
भागवत-पाठ गदाधरेर विषय ।
दामोदर स्वरूपेर कीर्तन सदाय ॥
तत्र च श्री-वृन्दावने श्री-श्री-सेवाधिकारस् तु पूर्वं लिखितोऽस्ति । तथा हि षोडश-
परिच्छेदे श्री-वृन्दावन-गमने (च्च् 2.16.130-144)-
गदाधर-पण्डित यबे सङ्गेते चलिला
क्षेत्र-सन्न्यास ना छाडिह प्रभु निषेधिला
पण्डित कहे याहाङ् तुमि सेइ नीलाचल
क्षेत्र-सन्न्यास मोर याउक रसातल
प्रभु कहे इङ्हा कर गोपीनाथ सेवन
पण्डित कहे कोटि-सेवा त्वत्-पाद-दर्शन
प्रभु कहे सेवा छाडिबे आमाय लागे दोष
इङ्हा रहि सेवा कर आमार सन्तोषऋ
पण्डित कहे सब दोष आमार उपर
तोमा-सङ्गे ना याइब याइब एकेश्वर
आइके देखिते याइब ना याइब तोमा लागि
प्रतिजा-सेवा-त्याग-दोष तार आमि भागीऋ
एत बलि पण्डित-गोसाइ पृथक् चलिला
कटक आसि प्रभु ताङ्रे सङ्गे आनाइला
पण्डितेर गौराङ्ग-प्रेम बुझन ना याय
प्रतिजा श्री-कृष्ण-सेवा छाडिल तृण-प्राय
ताङ्हार चरित्रे प्रभु अन्तरे सन्तोष
ताङ्हार हाते धरि कहे करि प्रणय-रोष
प्रतिजा सेवा छाडिबे ए तोमार उद्देश
से सिद्ध ह-इल छाडि आइला दूर देश
आमार सङ्गे रहिते चाह वाछ निज-सुख
तोमार दुइ धर्म याय आमार हय दुःख
मोर सुख चाह यदि नीलाचले चल
आमार शपथ यदि आर किछु बल
एत बलि महाप्रभु नौकाते चडिला
मूर्च्छित हञा पण्डित तथाइ पडिला
पण्डिते लआ याइते सार्वभौमे आजा दिला
भट्टाचार्य कहे उठ ऐछे प्रभुर लीला
तुमि जान कृष्ण निज-प्रतिजा छाडिला
भक्त कृपा-वशे भीष्मेर प्रतिजा राखिला
तथा हि स्व-निगमम् अपहाय मत्-प्रतिज्ञामृतम् अधिकर्तुम् (भ्प् 1.9.37) इत्य् आदि
। तथा हि सप्तम-परिच्छेदे (च्च् 3.7.148-173)-
वल्लभ-भट्टेर हय वात्सल्य-उपासन
बाल-गोपाल-मन्त्रे तेङ्हो करेन सेवन
पण्डितेर सने तार मन फिरिगेल
किशोर-गोपाल-उपासनाय मन दिल
पण्डितेर ठाञि चाहे मन्त्रादि शिखिते
पण्डित कहे एइ कर्म नहे आमा हैते
आमि परतन्त्र आमार प्रभु गौरचन्द्र
ताङ्र आज्ञा विना आमि ना ह-इ स्वतन्त्रऽ
तुमि ये आमार ठाञि कर आगमन
ताहातेइ प्रभु मोरे देन ओलाहनऋ
एइ-मत भट्टेर कथेक दिन गेल
शेषे यदि प्रभु तारे सुप्रसन्न हैल
निमन्त्रणेर दिने पण्डिते बोलाइला
स्वरूप जगदानन्द गोविन्दे पाठाइला
पथे पण्डितेरे स्वरूप कहेन वचन
परीक्षिते प्रभु तोमारे कैला उपेक्षण
तुमि केने आसिताङ्रे ना दिला ओलाहन
भीत-प्राय हञा काङ्हे करिला सहन
पण्डित कहेन प्रभु स्वतन्त्र सर्वज्ञ-शिरोमणि
ताङ्र सनेऽहठकरि भाल नाहि मानि
येइ कहे सेइ सहि निज-शिरे धरि
आपने करिबेन कृपा गुण-दोष विचारि
एत बलिपण्डित प्रभुर स्थाने आइला
रोदन करिया प्रभुर चरणे पडिला
ईषत् हासिया प्रभु कैला आलिङ्गन
सबारे शुनाञा कहेन मधुर वचन
ऋआमि चालाइलुङ् तोमा तुमि ना चलिला
क्रोधे किछु ना कहिला सकल सहिला
आमार भङ्गीते तोमार मन ना चलिला
सुदृढ सरल-भावे आमारे किनिलाऋ
पण्डितेर भाव-मुद्रा कहन ना याय
गदाधर-प्राण-नाथनाम हैल याय
पण्डिते प्रभुर प्रसाद कहन ना याय
गदाइर गौराङ्गबलियाङ्रे लोके गाय
चैतन्य-प्रभुर लीला के बुझिते पारे
एक-लीलाय वहे गङ्गार शत शत धारे
पण्डितेर सौजन्य ब्रह्मण्यता-गुण
दृढ प्रेम-मुद्रा लोके करिला ख्यापन
अभिमान-पङ्क धुञा भट्टेरे शोधिला
सेइ-द्वारा आर सब लोके शिखाइला
अन्तरे अनुग्रह बाह्ये उपेक्षार प्राय
बाह्यार्थ येइ लय सेइ नाश याय
निगूढ चैतन्य-लीला बुझिते काऽर शक्ति
सेइ बुझे गौरचन्द्रे याङ्र दृढ भक्ति
दिनान्तरे पण्डित कैल प्रभुर निमन्त्रण
प्रभु ताहाङ् भिक्षा कैल लञा निज-गण
ताहाङि वल्लभ-भट्ट प्रभुर आज्ञा लैल
पण्डित-ठाञि पूर्व-प्रार्थित सब सिद्धि हैल
एइ तकहिलुङ् वल्लभ-भट्टेर मिलन
याहार श्रवणे पाय गौर-प्रेम-धन
श्री-रूप-रघुनाथ-पदे यार आश
चैतन्य-चरितामृत कहे कृष्णदास
श्री-चैतन्य-मङ्गले मध्य-खण्डे- राग-बरोडी (धुला-खेला-जात)
आर अपरूप कथा शुन गोरा-गुण-गाथा
लोके वेदे अगोचर वाणी
अवेशेर वेशे कर भक्ति-योग परचारे
करुणा विग्रह गुण-मणि
शुन कथा मन दिया आन कथा पासरिया
अपरूप कहिबार बेला
निज जन सङ्गे करि श्री-विश्वम्भर हरि
श्री चन्द्रशेखर बाडि गेला
कथा परसङ्गे कथा गोपिकार गुण-गाथा
कहिते से गदगद भाष
अरुण वरुण भेल दु-नयने भरे जल
सेइ रसावेशेर विलास
कमला याहार पद सेवा करे अविरत
हेन पहुङ् भावे गोपिकारे
परसङ्गे हय भोरा हेन भक्ति कैल तारा
कथा मात्रे से आवेश धरे
तबे विश्वम्भर हरि गोपिकार वेश धरि
श्री चन्द्रशेखराचार्य घरे
नाचये आनन्दे भोरा श्रीनिवास हेन बेला
नारद आवेशे भेल तारे
प्रभुरे प्रणाम करे विनय वचने बोले
दास करि जानिह आमारे
ए बोल बोलिया वाणी तबे सेइ महा-मुनि
गदाधर पण्डितेरे बोले
शुनह गोपिका तुमि ये किछु कहिये आमि
आपना मरम किछु जान
अपूर्व कहिये आमि जगते दुर्लभ तुमि
तोर कथा शुन सावधाने
आमि तो सभार कथा कहि शुन गुण-गाथा
गोकुले जन्मिल जने जने
छाडि निज पति सुत सेवा कर अविरत
अभिमत पाञा वृन्दावने
ऐछन करिलि भक्ति केहो ना जानये युक्ति
परम निगूढ तिन लोके
ब्रह्मा महेश्वर किबा लखिमी अनन्त-देवा
ततोधिक परसाद तोके
प्रह्लाद नारद शुक सनातन स-सनक
केहो ना जानये भक्ति-लेश
त्रैलोक्य लखिमी पति तोरे मागे पिरीति
अङ्गे बरये वर-वेश
लखिमी जाहार दासी तोर प्रेम प्रति आशी
हृदये धरये अनुराग
सकल भुवन पति भुलाइलि पिरीति
धनि धनि भाव तो स्वभाव
तोरा से जानिलि तत्त्व प्रभुर मर्म महत्त्व
प्रिईते बाङ्धिलि भाल-मते
उद्धव अक्रूर आदि सब तोर पद साधि
अनुग्रह ना छाडिह चिते
एतेक कहिल वाणी श्रीनिवास द्विजमणि
शुनि आनन्दित सब जन
सकल वैष्णव मिलि करि करे कोलाकुलि
देखि विश्वम्भरेर चरण
आछये आनन्दे भोरा प्रेमे गरगर तारा
हेन बेले आइला हरिदास
दण्ड एक करि करे सम्मुखे दाण्डाया बोले
गुण गाय परम उल्लास
हरि गुण कीर्तन कर भाइ अनुक्षण
इहा बुलि अट्ट अट्ट हासे
हरि गुण गाने भोरा दु-नयने बहे धारा
आनन्दे फिरये चारि दिशे
शुनि हरिदास वाणी सकल वैष्णव मणि
अमृत सिञ्चिल येन गाय
हरषिते नाचे गाय माझे करि गोरा राय
काङ्दिया धरये राङ्गा पाय
तबे सर्व-गुण-धाम अद्वैत आचार्य नाम
आइला सर्व वैष्णवेर राजा
रूपे आलो करि मही सम्मुखे दाङ्डाइया रहि
प्रभु अंशे जन्म महा-तेजा
हरि हरि बलि डाके चमक पडिल लोके
आनन्दे नाचये प्रेम-भरे
पुलकित सब गाय आपाद मस्तक याय
प्रेम-वारि दु-नयने झरे
विश्वम्भर चरणे नेहरये घने घने
हुहुङ्कार मारे मालसाट
सकल वैष्णव मिलि प्रेमेर पसरा डालि
पसारिल अपरूप हाट
गौर-पद-
होलि खेलत गौर किशोर
रसवती नारी गदाधर कोर
स्वेद-बिन्दु मुखे पुलक शरीर
भाव भरे गलतहि लोचन नीर
व्रज रस गाओत नरहरि सङ्गे
मुकुन्द मुरारि वासु नाचत रङ्गे
क्षणे क्षणे मुरुच्छ-इ पण्डित कोर
हेर-इते सहचरी सुखे भेल भोर
निकुञ्ज मन्दिरे पहुङ् करल बिथार
भूमे पडि कहे काङ्हा मुरली हामार
काङ्हा गोवर्धन आर यमुनार कुल
निकुञ्ज माधवी युथी मालतीक फुल
शिवानन्द कहे पहुङ् शुनि रस वाणी
याङ्हा पहुङ् गदाधर ताङ्हा रस खानि
अथ ठक्कुर-वृन्दावनस्य-
गौराङ्ग नाचे आपनार सुखे
याङ्हार अनुभव से से जानये
कहने ना याय शत मुखे
गौराङ्ग अङ्गे शोभे कनया कदम्ब
ऐछन पुलक आभा
आनन्दे भुलल ठाकुर नित्यानन्द
द्केहिया भाइयार शोभा
के जाने केमन ओ चाङ्द वदन
निशि दिशि परकाशे
वामे रहल पण्डित गदाधर
डाहिने नरहरि दासे
हेन अवतारे ये जन वञ्चित
तारे कृपा करु नाथे
श्री-कृष्ण चैतन्य ठाकुर नित्यानन्द
गुण गान वृन्दावन दासे
प्रिय गदाधर सङ्गे करि कौतुके कौपीन परि
वेद निगूढ अवतार
ह-इल आकाश वाणी अवतार शिरोमणि
त्रिभुवने देय जय जयकार
प्रकाशिल षड्-भुज देखिल प्रतापरुद्र
ओ रसे वञ्चित सार्वभौमे
सङ्गे नित्यानन्द राय वृन्दावन दास गाय
मुञि से वञ्चित गोर-प्रेमे
तथा नरोत्तम-ठक्कुर-कृत-प्रार्थनायाम्-
धन मोर नित्यानन्द पति मोर गोरचन्द्र
देव मोर युगल किशोर
अद्वैत आचार्य बल गदाधर मोर कुल
नरहरि विलाअ ये मोर
परम कारुण्य धाम नित्य जप हरिनाम
श्री-गुरु वैष्णव करि ध्यान
श्री-वैष्णव पद-धुलि ताहे मोर स्नान केलि
तरपण ताङ् सभार नाम
हेन अनुमानि मने भक्ति रस आस्वादने
मध्यस्थ पुराण भागवत
वैष्णवेर उच्छिष्ट ताहे मोर ह-उ नीष्ठा
कुटुम्बिता ता सभार साथ
वृन्दावने च-उतरा ताङ्हा याङु नित्य त्वरा
मने रहुङ् सेवा अभिलाष
मुञि अतिहीन-जन मोर एइ निवेदन
कहे दीन नरोत्तम दास
अथ श्री-गोविन्द-कविराजस्य फागुया-वसन्त-आख्याने (1465)-
नीलाचले कनकाचल गोरा गोविन्द फागु-रङ्गे भेल भोरा
देव कुमारी नारी गण सङ्ग पुलक कदम्ब करम्बित अङ्ग
फागुया खेलत गौर तनु प्रेम सुधा सिन्धु मुरति जनु
फागु अरुण तनु अरुणहि चीर अरुण नयाने बहे अरुणहिङ् नीर
कण्ठहिङ् लोलत अरुणित माल अरुण भकत सब गाओये रसाल
कत कत भाव विथरल अङ्ग नयन ढुलाओत प्रेम तरङ्ग
हेरि गदाधर लहु लहु हास सो नाहि समुझल गोविन्द दास
अथ व्रजे यः स्वयं भगवतः श्री-नन्द-नन्दनस्य कायव्यूह्य [?] श्री-
बलरामः, यश् च जगत्-कर्ता महा-विष्णुः, सर्वे श्री-प्रभोः सङ्गिनः श्री-
नित्यानन्दाद्वैतादि-रूपेण जाता वर्तन्ते । तत्र प्रमाणं श्री-वृन्दावन-
दासादीनां श्री-चैतन्य-भागवते श्री-चैतन्य-चरितामृते च प्रसिद्धम् । तत्र
श्री-चैतन्य-भागवते-
एइ मत नित्यानन्द बालक जीवन
विह्वल करिते लागिलेन शिशु गण
मासे केओ शिशु गण ना करे आहार
देखिते लोकेर चित्ते लागे चमत्कार
ह-इलेन विह्वल सकल भक्त वृन्द
सभार रक्षक ह-इलेन नित्यानन्द
पुत्र प्राय करि प्रभु सभारे धरिया
करायेन भोजन आपने हस्त दिया
कारेओ वा बाङ्धिया राखेन निज पाशे
मारेन बाङ्धेन महा अट्ट अट्ट हासे
एक दिन गदाधर दासेर मन्दिरे
आइलेन ताङ्र प्रीति करिबार तरे
गोपी भावे गदाधर दास महाशय
ह-इयाछेन विह्वल परानन्द मय
मस्तके करिया गङ्गा जलेर कलस
निरवधि डाकेन कि किनिबे गो रस
श्री-बाल गोपालेर मूर्ति तान देवालय
सर्व गणे हरि ध्वनि विशाल करय
हुङ्कार करिया नित्यानन्द मल्ल राय
करिते लागिला नृत्य गोपाल लीलाय
दान खण्ड गायेन माधवानन्द घोष
शुनि अवधूत सिंह परम सन्तोष
भाग्यवन्त माधवेर हेन दिव्य ध्वनि
शुनिते आविष्ट हन अवधूत मणि
सुकृति श्री गदाधर दास करि सङ्गे
दान खण्ड नृत्य प्रभु करे निज रङ्गे
गोपी भावे बाह्य नाहि गदाधर दासे
निरवधि आपनारे गोपी हेन वासे
दान खण्ड लीला शुनि नित्यानन्द राय
ये नृत्य करेन ताहा वर्णन ना याय
प्रेम भक्ति विकारेर यत आछे नाम
सर्व प्रकाशिया नृत्य करे अनुपाम
विद्युतेर प्राय नृत्य गतिर भङ्गिमा
किबा से अद्भुत भुज चालन महिमा
किबा से नयन भङ्गी कि सुन्दर हास
किबा से अद्भुत सब केमन विलास
एके एके करि दुइ चरण सुन्दर
कि से जाडे जाडे लम्फ देन मनोहर
ये दिके चाहेन नित्यानन्द प्रेम रसे
सेइ दिके कृष्ण रसे स्त्री पुरुष भासे
हेन से करेन् कृपा दृष्टि अतिशय
परानन्दे देह स्मृति कारो ना थाकय
ये भक्ति वाञ्छये योगीन्द्रादि मुनि गणे
नित्यानन्द प्रसादे ताहा भुञ्जे जने जने
हस्ति सम जल ना खाइल तिन दिन
चलिते ना पारे देह हय अति क्षीण
एक मास एक शिशु ना करे आहार
तथापि सिंहेर प्राय सर्व व्यवहार
हेन शक्ति प्रकाशे श्री-नित्यानन्द राय
तथापि ना बुझे केहो चैतन्य मायाय
एइ मत कथो दिन प्रेमानन्द रसे
गदाधर दासेर मन्दिरे प्रभु बैसे
तथा हि श्री-चैतन्य-चरितामृते (1.1.7)-
सङ्कर्षणः कारण-तोय-शायी
गर्भोद-शायी च पयोब्धि-शायी ।
शेषश् च यस्यांश-कलाः स नित्या-
नन्दाख्य-रामः शरणं ममास्तु ॥
सेइ वीरभद्र-गोसाञिर ल-इनु शरण
याङ्हार प्रसादे हय अभीष्ट-पूरण
श्री-रामदास आर गदाधर दास
चैतन्य-गोसाञिर भक्त रहे ताङ्र पाश
नित्यानन्दे आज्ञा दिल यबे गौडे याइते
महाप्रभु एइ दुइ दिला ताङ्र साथे
अतएव दुइ-गणे दुङ्हार गणन
माधव-वासुदेव घोषेरओ एइ विवरण
गदाधर दास गोपीभावे पूर्णानन्द
याङ्र घरे दानकेलि कैल नित्यानन्द
तथा हि तत्रैव -
महा-विष्णुर् जगत्-कर्ता मायया यः सृजत्य् अदः ।
तस्यावतार एवायम् अद्वैताचार्य ईश्वरः ॥
तत्रैव -
अच्युतानन्द बड शाखा आचार्य-नन्दन
आजन्म सेविला तेङ्हो चैतन्य-चरण
येइ येइ भक्त-गण ल-इल अच्युतानन्देर मत
सेइ आचार्येर गण महा-भागवत
सेइ सेइ आचार्येर कृपार भाजन
अनायासे पाइल सेइ चैतन्य चरण
एवं श्री-चैतन्य-भागवते शेष-खण्डे (3.4.xx)
क्षणेके अच्युतानन्द अद्वैत कुमार
प्रभुर चरणे आसि हैल नमस्कार
प्रेम-जले धुइलेन ताङ्र कलेवर
अच्युतेरे प्रभु ना धाडेन वक्ष हैते
अच्युतो प्रविष्ट हैला चैतन्य देहेते
अच्युतेरे देखि देखि सर्व-भक्त-गण
प्रेमे सभे लागिलेन करिते क्रन्दन
चैतन्येर यत प्रिय पारिषद-गण
नित्यानन्द स्वरूपेर प्राणेर समान
गदाधर पण्डितेर शिष्येते प्रधान
इहाङ्रे से बलि योग्य अद्वैत नन्दन
येन पिता येन पुत्र उचित मिलन
किं च यथा व्रजे पञ्च-विध-सखी-वर्ग-मुख्याभिः श्री-ललिता-विशाखाद्याभिः
सिहितया श्री-राधया सह सुखम् आस्वाद्यते, तथा श्री-गौर-गोविन्द-देवः श्री-
स्वरूप-श्री-रामानन्द-राय-श्री-नरहरि-सरकार-प्रभृतिभिः सह तत् सुखम्
आस्वाद्यते । तत् तु श्री-चैतन्य-चरितामृतादौ प्रसिद्धम् एव । ततः केषांचित्
पार्षदानां पूर्व-नामानि यथा-श्रुताभिप्रायेण प्रकाश्यते । तद् यथा-
प्राण-प्रेष्ठ-सखी-मध्ये या विशाखा पुरा व्रजे ।
साद्य स्वरूप-गोस्वामी श्री-चैतन्य-प्रियो वरः ॥
यथा श्री-गौर-गणोद्देशे (160)-
कलाम् अशिक्षयद् राधां या विशाखा व्रजे पुरा ।
साद्य स्वरूप-गोस्वामी तत्-तद्-भाव-विलासवान् ॥
तत्रैव (120, 122)-
प्रिय-नर्म-सखा कश्चिद् अर्जुनो यः पुरा व्रजे ।
इदानीं समभूद् रामानन्द-रायः प्रभोः प्रियः ॥
ललितेत्य् आहुर् एके यत् तद् एके नानुमन्यन्ते ।
तत्रैव (177)-
पुरा मधुमती प्राण-सखी वृन्दावने स्थिता ।
अधुना नरहर्य्-आख्यः सरकारः प्रभोः प्रियः ॥
यथा श्री-रूप-कृत-पद्यम्-
श्री-वृन्दावन-वासिनी रसवती राधा-घन-श्यामयोः ।
रासोल्लास-रसात्मिका मधुमती सिद्धानुगा या पुरा ॥
सोऽयं श्री-सरकार-ठक्कुर इह प्रमार्तिथः प्रेमदः ।
प्रेमानन्द-महोदधिर् विजयते श्रीखण्ड-भूखण्डके ॥
यथा श्री-कर्णपूर-कृत-पद्यम्-
श्री-चैतन्य-महाप्रभोर् अतिकृपा-माध्वीक-सद्-भाजनं
सान्द्र-प्रेम-परम्पराअ-कवलितं वाचि प्रफुल्लं मुदा ।
श्रीखण्डे रचित-स्थितिं निरवधि श्रीखण्ड-चर्चार्चितं
वन्दे श्री-मधुमत्य्-उपाधि-वलितं कंचिन् महा-प्रेमजम् ॥
गदाधर-प्राण-तुल्यो नरहरिस् तस्य सोऽद्यतः ।
उभयोः प्राणनाथः श्री-कृष्ण-चैतन्य ईश्वरः ॥
इदम् एव रहस्यम्-
प्रेमामृतमय-स्तोत्रैः पण्डितः श्री-गदाधरः ।
स्वरूप-गुणम् उत्कीर्त्य व्रज-राज-सुतस्य हि ॥
पत्रे विलिह्य तद् धीमान् प्रभोः पार्श्वम् उपागतः ।
लज्जा-भय-युतं तं तु ज्ञात्वा सर्वज्ञ-शेखरः ॥
तद्-धस्तात् पत्रम् आनीय स्तवराजं विलोक्य सः ।
आश्वास-युक्तया वाण्या पण्डितं चावदत् प्रभुः ॥
त्वयि कृतो मया पूर्वं शक्तेः संचार एव यत् ।
स्तवराजस् ततोऽयं ते मुख-द्वारा प्रकाशितः ॥
इत्य् उक्त्वा श्री-स्तवस्यान्ते स्व-नामाप्य् अलिखत् प्रभुः ॥ इति ।
[श्री-रघुनन्दन-ठक्कुरस्य-
गोपीनां कुच-कुङ्कुमेन निचितं वासः किम् अस्यारुणं
निन्दत्-काञ्चन-कान्ति-रास-रसिकाश्लेषेण गौरं वपुः ।
तासां गाढ-कराभिबन्धन-वशाल् लोमोद्गमो दृश्यते
आश्चर्यं सखि पश्य लम्पट-गुरोः सन्न्यास-वेषं क्षितौ ॥
तथा हि वायु-पुराणे-
पुरा योषिद्-गणः सर्व इदानीं पुरुषोऽभवत् ।
इति यस्मात् कलौ विष्णुस् तद्-अर्थे पुरुषं गतः ॥]
इति श्रीमद्-राधा-गोविन्द-देव-सेवाधिपति-श्री-हरिदास-गोस्वामी-चरणानुजीवि-
श्री-राधा-कृष्ण-दासोदीरिता भक्ति-साधन-दीपिका-सप्तम-कक्षा सम्पूर्ण ।
मूल पाठ: Sādhanadīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0