रामायण · अध्याय 7.022

स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम्

स तु योधान् हतान् मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः
अब्रवीत् त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम्

तस्य सूतो रथं दिव्यम् उपस्थाप्य महास्वनम्
स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम्

पाशमुद्गरहस्तश् च मृत्युस् तस्याग्रतो स्थितः
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

कालदण्डश् च पार्श्वस्थो मूर्तिमान् स्यन्दने स्थितः
यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्न् इव तेजसा

ततो लोकास् त्रयस् त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः
कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम्

दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम्
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्

लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः
नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्य् उक्त्वा विप्रदुद्रुवुः

स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम्
नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत्

स तु रावणम् आसाद्य विसृजञ् शक्तितोमरान्
यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत

रावणस् तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह
तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षम् इवाम्बुदः

ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर् महोरसि
प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद् राक्षसः शल्यपीडितः

नानाप्रहरणैर् एवं यमेनामित्रकर्शिना
सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितो ऽपि वा

ततो ऽभवत् पुनर् युद्धं यमराक्षसयोस् तदा
विजयाकाङ्क्षिणोस् तत्र समरेष्व् अनिवर्तिनोः

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस् तद् रणाजिरम्

संवर्त इव लोकानाम् अभवद् युध्यतोस् तयोः
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च

राक्षसेन्द्रस् ततः क्रुद्धश् चापम् आयम्य संयुगे
निरन्तरम् इवाकाशं कुर्वन् बाणान् मुमोच ह

मृत्युं चतुर्भिर् विशिखैः सूतं सप्तभिर् अर्दयत्
यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्व् अताडयत्

ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः
ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात् क्रोधपावकः

ततो ऽपश्यंस् तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः
क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर् बलम्

मृत्युस् तु परमक्रुद्धो वैवस्वतम् अथाब्रवीत्
मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम्

नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली
नमुचिर् विरोचनश् चैव ताव् उभौ मधुकैटभौ

एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः
विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन् निशाचरे

मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावद् एनं निहन्म्य् अहम्
न हि कश् चिन् मया दृष्टो मुहूर्तम् अपि जीवति

बलं मम न खल्व् एतन् मर्यादैषा निसर्गतः
संस्पृष्टो हि मया कश् चिन् न जीवेद् इति निश्चयः

एतत् तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान्
अब्रवीत् तत्र तं मृत्युमयम् एनं निहन्म्य् अहम्

ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः
कालदण्डम् अमोघं तं तोलयाम् आस पाणिना

यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः
पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः

दर्शनाद् एव यः प्राणान् प्राणिनाम् उपरुध्यति
किं पुनस् ताडनाद् वापि पीडनाद् वापि देहिनः

स ज्वालापरिवारस् तु पिबन्न् इव निशाचरम्
करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः

ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास् तस्माद् रणाजिरात्
सुराश् च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम्

तस्मिन् प्रहर्तुकामे तु दण्डम् उद्यम्य रावणम्
यमं पितामहः साक्षाद् दर्शयित्वेदम् अब्रवीत्

वैवस्वत महाबाहो न खल्व् अतुलविक्रम
प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन् निशाचरे

वरः खलु मया दत्तस् तस्य त्रिदशपुंगव
तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः

अमोघो ह्य् एष सर्वासां प्रजानां विनिपातने
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः

तन् न खल्व् एष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि
न ह्य् अस्मिन् पतिते कश् चिन् मुहूर्तम् अपि जीवति

यदि ह्य् अस्मिन् निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः
म्रियेत वा दशग्रीवस् तथाप्य् उभयतो ऽनृतम्

राक्षसेन्द्रान् नियच्छाद्य दण्डम् एनं वधोद्यतम्
सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस् त्वं समवेक्ष्य च

एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस् तदा
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर् भवान् हि नः

किं त्व् इदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि
यन् मया यन् न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः

एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनाद् अस्य रक्षसः
इत्य् उक्त्वा सरथः साश्वस् तत्रैवान्तरधीयत

दशग्रीवस् तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः
पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात्

ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश् च महामुनिः