रामायण · अध्याय 6.080

ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम्
आचचक्षुर् अभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्व् अपराजितः
लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस् ते विबुधेन्द्रजित्

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्
घोरम् इन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन् महत्

उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः
पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ
जित्वेन्द्रं कथम् अद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः

ननु त्वम् इषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकाव् अपि
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर् लक्ष्मणं रणे

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्व् अपि
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गम् ऋच्छति

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास् तथर्षयः
हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः

अद्य लोकास् त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना
एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे

अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्य् अन्तःपुरे रवम्
करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप
मातरं मां च भार्यां च क्व गतो ऽसि विहाय नः

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे

स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे
मम शल्यम् अनुद्धृत्य क्व गतो ऽसि विहाय नः

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्
आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसंभवः

घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम्
बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम्

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्न् अस्रबिन्दवः
दीप्ताभ्याम् इव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः

दन्तान् विदशतस् तस्य श्रूयते दशनस्वनः
यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैर् इव

कालाग्निर् इव संक्रुद्धो यां यां दिशम् अवैक्षत
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे

तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः

ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः
अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुर् आहवे

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः
तेषु तेष्व् अवकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच् च स्वयम्भुवः
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदा चन

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यद् आदित्यसमप्रभम्
देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः

तेन माम् अद्य संयुक्तं रथस्थम् इह संयुगे
प्रतीयात् को ऽद्य माम् आजौ साक्षाद् अपि पुरंदरः

यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा

अद्य तूर्यशतैर् भीमं धनुर् उत्थाप्यतां महत्
रामलक्ष्मणयोर् एव वधाय परमाहवे

स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान्
दीनो दीनस्वरान् सर्वांस् तान् उवाच निशाचरान्

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्
किं चिद् एव हतं तत्र सीतेयम् इति दर्शितम्

तद् इदं सत्यम् एवाहं करिष्ये प्रियम् आत्मनः
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुम् अनुव्रताम्
इत्य् एवम् उक्त्वा सचिवान् खड्गम् आशु परामृशत्

उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं
निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर् वृतः

रावणः पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः
संक्रुद्धः खड्गम् आदाय सहसा यत्र मैथिली

व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः
ऊचुश् चान्योन्यम् आश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः

अद्यैनं ताव् उभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः
बहवः शत्रवश् चान्ये संयुगेष्व् अभिपातिताः

तेषां संजल्पमानानाम् अशोकवनिकां गताम्
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर् हितबुद्धिभिः
अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीम् इव

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिर् अनिन्दिता
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्

तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिर् अनिवर्तिनम्

यथायं माम् अभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्
वधिष्यति सनाथां माम् अनाथाम् इव दुर्मतिः

बहुशश् चोदयाम् आस भर्तारं माम् अनुव्रताम्
भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातो ऽभवन् मया

सो ऽयं माम् अनुपस्थानाद् व्यक्तं नैराश्यम् आगतः
क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः

अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
मन्निमित्तम् अनार्येण समरे ऽद्य निपातितौ
अहो धिन् मन्निमित्तो ऽयं विनाशो राजपुत्रयोः

हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया
यद्य् अहं तस्य पृष्ठेन तदायासम् अनिन्दिता
नाद्यैवम् अनुशोचेयं भर्तुर् अङ्कगता सती

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः
धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धम् अचेतना
अग्निम् आरोक्ष्यते नूनम् अपो वापि प्रवेक्ष्यति

धिग् अस्तु कुब्जाम् असतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्
यन्निमित्तम् इदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते

इत्य् एवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्
रोहिणीम् इव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम्

सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम्
निवार्यमाणं सचिवैर् इदं वचनम् अब्रवीत्

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद् वैश्रवणानुज
हन्तुम् इच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्मम् अपास्य हि

वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा
स्त्रियाः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर

मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव
त्वम् एव तु सहास्माभी राघवे क्रोधम् उत्सृज

अभ्युत्थानं त्वम् अद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम्
कृत्वा निर्याह्य् अमावास्यां विजयाय बलैर् वृतः

शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरम् आस्थितः
हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम्

स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः
गृहं जगामाथ ततश् च वीर्यवान् पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः