રામાયણ · અધ્યાય 6.080

તતઃ પૌલસ્ત્ય સચિવાઃ શ્રુત્વા ચેન્દ્રજિતં હતમ્
આચચક્ષુર્ અભિજ્ઞાય દશગ્રીવાય સવ્યથાઃ

યુદ્ધે હતો મહારાજ લક્ષ્મણેન તવાત્મજઃ
વિભીષણસહાયેન મિષતાં નો મહાદ્યુતે

શૂરઃ શૂરેણ સંગમ્ય સંયુગેષ્વ્ અપરાજિતઃ
લક્ષ્ણનેન હતઃ શૂરઃ પુત્રસ્ તે વિબુધેન્દ્રજિત્

સ તં પ્રતિભયં શ્રુત્વા વધં પુત્રસ્ય દારુણમ્
ઘોરમ્ ઇન્દ્રજિતઃ સંખ્યે કશ્મલં પ્રાવિશન્ મહત્

ઉપલભ્ય ચિરાત્ સંજ્ઞાં રાજા રાક્ષસપુંગવઃ
પુત્રશોકાર્દિતો દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ

હા રાક્ષસચમૂમુખ્ય મમ વત્સ મહારથ
જિત્વેન્દ્રં કથમ્ અદ્ય ત્વં લક્ષ્મણસ્ય વશં ગતઃ

નનુ ત્વમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો ભિન્દ્યાઃ કાલાન્તકાવ્ અપિ
મન્દરસ્યાપિ શૃઙ્ગાણિ કિં પુનર્ લક્ષ્મણં રણે

અદ્ય વૈવસ્વતો રાજા ભૂયો બહુમતો મમ
યેનાદ્ય ત્વં મહાબાહો સંયુક્તઃ કાલધર્મણા

એષ પન્થાઃ સુયોધાનાં સર્વામરગણેષ્વ્ અપિ
યઃ કૃતે હન્યતે ભર્તુઃ સ પુમાન્ સ્વર્ગમ્ ઋચ્છતિ

અદ્ય દેવગણાઃ સર્વે લોકપાલાસ્ તથર્ષયઃ
હતમ્ ઇન્દ્રજિતં દૃષ્ટ્વા સુખં સ્વપ્સ્યન્તિ નિર્ભયાઃ

અદ્ય લોકાસ્ ત્રયઃ કૃત્સ્નાઃ પૃથિવી ચ સકાનના
એકેનેન્દ્રજિતા હીના શૂણ્યેવ પ્રતિભાતિ મે

અદ્ય નૈરૃતકન્યાયાં શ્રોષ્યામ્ય્ અન્તઃપુરે રવમ્
કરેણુસંઘસ્ય યથા નિનાદં ગિરિગહ્વરે

યૌવરાજ્યં ચ લઙ્કાં ચ રક્ષાંસિ ચ પરંતપ
માતરં માં ચ ભાર્યાં ચ ક્વ ગતો ઽસિ વિહાય નઃ

મમ નામ ત્વયા વીર ગતસ્ય યમસાદનમ્
પ્રેતકાર્યાણિ કાર્યાણિ વિપરીતે હિ વર્તસે

સ ત્વં જીવતિ સુગ્રીવે રાઘવે ચ સલક્ષ્મણે
મમ શલ્યમ્ અનુદ્ધૃત્ય ક્વ ગતો ઽસિ વિહાય નઃ

એવમાદિવિલાપાર્તં રાવણં રાક્ષસાધિપમ્
આવિવેશ મહાન્ કોપઃ પુત્રવ્યસનસંભવઃ

ઘોરં પ્રકૃત્યા રૂપં તત્ તસ્ય ક્રોધાગ્નિમૂર્છિતમ્
બભૂવ રૂપં રુદ્રસ્ય ક્રુદ્ધસ્યેવ દુરાસદમ્

તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્ન્ અસ્રબિન્દવઃ
દીપ્તાભ્યામ્ ઇવ દીપાભ્યાં સાર્ચિષઃ સ્નેહબિન્દવઃ

દન્તાન્ વિદશતસ્ તસ્ય શ્રૂયતે દશનસ્વનઃ
યન્ત્રસ્યાવેષ્ટ્યમાનસ્ય મહતો દાનવૈર્ ઇવ

કાલાગ્નિર્ ઇવ સંક્રુદ્ધો યાં યાં દિશમ્ અવૈક્ષત
તસ્યાં તસ્યાં ભયત્રસ્તા રાક્ષસાઃ સંનિલિલ્યિરે

તમ્ અન્તકમ્ ઇવ ક્રુદ્ધં ચરાચરચિખાદિષુમ્
વીક્ષમાણં દિશઃ સર્વા રાક્ષસા નોપચક્રમુઃ

તતઃ પરમસંક્રુદ્ધો રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
અબ્રવીદ્ રક્ષસાં મધ્યે સંસ્તમ્ભયિષુર્ આહવે

મયા વર્ષસહસ્રાણિ ચરિત્વા દુશ્ચરં તપઃ
તેષુ તેષ્વ્ અવકાશેષુ સ્વયમ્ભૂઃ પરિતોષિતઃ

તસ્યૈવ તપસો વ્યુષ્ટ્યા પ્રસાદાચ્ ચ સ્વયમ્ભુવઃ
નાસુરેભ્યો ન દેવેભ્યો ભયં મમ કદા ચન

કવચં બ્રહ્મદત્તં મે યદ્ આદિત્યસમપ્રભમ્
દેવાસુરવિમર્દેષુ ન ભિન્નં વજ્રશક્તિભિઃ

તેન મામ્ અદ્ય સંયુક્તં રથસ્થમ્ ઇહ સંયુગે
પ્રતીયાત્ કો ઽદ્ય મામ્ આજૌ સાક્ષાદ્ અપિ પુરંદરઃ

યત્ તદાભિપ્રસન્નેન સશરં કાર્મુકં મહત્
દેવાસુરવિમર્દેષુ મમ દત્તં સ્વયમ્ભુવા

અદ્ય તૂર્યશતૈર્ ભીમં ધનુર્ ઉત્થાપ્યતાં મહત્
રામલક્ષ્મણયોર્ એવ વધાય પરમાહવે

સ પુત્રવધસંતપ્તઃ શૂરઃ ક્રોધવશં ગતઃ
સમીક્ષ્ય રાવણો બુદ્ધ્યા સીતાં હન્તું વ્યવસ્યત

પ્રત્યવેક્ષ્ય તુ તામ્રાક્ષઃ સુઘોરો ઘોરદર્શનાન્
દીનો દીનસ્વરાન્ સર્વાંસ્ તાન્ ઉવાચ નિશાચરાન્

માયયા મમ વત્સેન વઞ્ચનાર્થં વનૌકસામ્
કિં ચિદ્ એવ હતં તત્ર સીતેયમ્ ઇતિ દર્શિતમ્

તદ્ ઇદં સત્યમ્ એવાહં કરિષ્યે પ્રિયમ્ આત્મનઃ
વૈદેહીં નાશયિષ્યામિ ક્ષત્રબન્ધુમ્ અનુવ્રતામ્
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા સચિવાન્ ખડ્ગમ્ આશુ પરામૃશત્

ઉદ્ધૃત્ય ગુણસંપન્નં વિમલામ્બરવર્ચસં
નિષ્પપાત સ વેગેન સભાયાઃ સચિવૈર્ વૃતઃ

રાવણઃ પુત્રશોકેન ભૃશમ્ આકુલચેતનઃ
સંક્રુદ્ધઃ ખડ્ગમ્ આદાય સહસા યત્ર મૈથિલી

વ્રજન્તં રાક્ષસં પ્રેક્ષ્ય સિંહનાદં પ્રચુક્રુશુઃ
ઊચુશ્ ચાન્યોન્યમ્ આશ્લિષ્ય સંક્રુદ્ધં પ્રેક્ષ્ય રાક્ષસાઃ

અદ્યૈનં તાવ્ ઉભૌ દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરૌ પ્રવ્યથિષ્યતઃ
લોકપાલા હિ ચત્વારઃ ક્રુદ્ધેનાનેન નિર્જિતાઃ
બહવઃ શત્રવશ્ ચાન્યે સંયુગેષ્વ્ અભિપાતિતાઃ

તેષાં સંજલ્પમાનાનામ્ અશોકવનિકાં ગતામ્
અભિદુદ્રાવ વૈદેહીં રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ

વાર્યમાણઃ સુસંક્રુદ્ધઃ સુહૃદ્ભિર્ હિતબુદ્ધિભિઃ
અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધઃ ખે ગ્રહો રોહિણીમ્ ઇવ

મૈથિલી રક્ષ્યમાણા તુ રાક્ષસીભિર્ અનિન્દિતા
દદર્શ રાક્ષસં ક્રુદ્ધં નિસ્ત્રિંશવરધારિણમ્

તં નિશામ્ય સનિસ્ત્રિંશં વ્યથિતા જનકાત્મજા
નિવાર્યમાણં બહુશઃ સુહૃદ્ભિર્ અનિવર્તિનમ્

યથાયં મામ્ અભિક્રુદ્ધઃ સમભિદ્રવતિ સ્વયમ્
વધિષ્યતિ સનાથાં મામ્ અનાથામ્ ઇવ દુર્મતિઃ

બહુશશ્ ચોદયામ્ આસ ભર્તારં મામ્ અનુવ્રતામ્
ભાર્યા ભવ રમસ્યેતિ પ્રત્યાખ્યાતો ઽભવન્ મયા

સો ઽયં મામ્ અનુપસ્થાનાદ્ વ્યક્તં નૈરાશ્યમ્ આગતઃ
ક્રોધમોહસમાવિષ્ટો નિહન્તું માં સમુદ્યતઃ

અથ વા તૌ નરવ્યાઘ્રૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
મન્નિમિત્તમ્ અનાર્યેણ સમરે ઽદ્ય નિપાતિતૌ
અહો ધિન્ મન્નિમિત્તો ઽયં વિનાશો રાજપુત્રયોઃ

હનૂમતો હિ તદ્વાક્યં ન કૃતં ક્ષુદ્રયા મયા
યદ્ય્ અહં તસ્ય પૃષ્ઠેન તદાયાસમ્ અનિન્દિતા
નાદ્યૈવમ્ અનુશોચેયં ભર્તુર્ અઙ્કગતા સતી

મન્યે તુ હૃદયં તસ્યાઃ કૌસલ્યાયાઃ ફલિષ્યતિ
એકપુત્રા યદા પુત્રં વિનષ્ટં શ્રોષ્યતે યુધિ

સા હિ જન્મ ચ બાલ્યં ચ યૌવનં ચ મહાત્મનઃ
ધર્મકાર્યાણિ રૂપં ચ રુદતી સંસ્રમિષ્યતિ

નિરાશા નિહતે પુત્રે દત્ત્વા શ્રાદ્ધમ્ અચેતના
અગ્નિમ્ આરોક્ષ્યતે નૂનમ્ અપો વાપિ પ્રવેક્ષ્યતિ

ધિગ્ અસ્તુ કુબ્જામ્ અસતીં મન્થરાં પાપનિશ્ચયામ્
યન્નિમિત્તમ્ ઇદં દુઃખં કૌસલ્યા પ્રતિપત્સ્યતે

ઇત્ય્ એવં મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા વિલપન્તીં તપસ્વિનીમ્
રોહિણીમ્ ઇવ ચન્દ્રેણ વિના ગ્રહવશં ગતામ્

સુપાર્શ્વો નામ મેધાવી રાવણં રાક્ષસેશ્વરમ્
નિવાર્યમાણં સચિવૈર્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

કથં નામ દશગ્રીવ સાક્ષાદ્ વૈશ્રવણાનુજ
હન્તુમ્ ઇચ્છસિ વૈદેહીં ક્રોધાદ્ ધર્મમ્ અપાસ્ય હિ

વેદ વિદ્યાવ્રત સ્નાતઃ સ્વધર્મનિરતઃ સદા
સ્ત્રિયાઃ કસ્માદ્ વધં વીર મન્યસે રાક્ષસેશ્વર

મૈથિલીં રૂપસંપન્નાં પ્રત્યવેક્ષસ્વ પાર્થિવ
ત્વમ્ એવ તુ સહાસ્માભી રાઘવે ક્રોધમ્ ઉત્સૃજ

અભ્યુત્થાનં ત્વમ્ અદ્યૈવ કૃષ્ણપક્ષચતુર્દશીમ્
કૃત્વા નિર્યાહ્ય્ અમાવાસ્યાં વિજયાય બલૈર્ વૃતઃ

શૂરો ધીમાન્ રથી ખડ્ગી રથપ્રવરમ્ આસ્થિતઃ
હત્વા દાશરથિં રામં ભવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ મૈથિલીમ્

સ તદ્ દુરાત્મા સુહૃદા નિવેદિતં વચઃ સુધર્મ્યં પ્રતિગૃહ્ય રાવણઃ
ગૃહં જગામાથ તતશ્ ચ વીર્યવાન્ પુનઃ સભાં ચ પ્રયયૌ સુહૃદ્વૃતઃ