रामायण · अध्याय 4.042

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम्
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरर्षभः

उवाच राजा मन्त्रज्ञः सर्ववानरसंमतम्
वाक्यम् आत्महितं चैव रामस्य च हितं तथा

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम्
वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः

दिशं ह्य् उदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम्
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीम् अनिन्दिताम्

अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये
ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः

कृतं हि प्रियम् अस्माकं राघवेण महात्मना
तस्य चेत् प्रतिकारो ऽस्ति सफलं जीवितं भवेत्

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा
तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत्प्रियहितैषिभिः

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस् तु नरसत्तमः
अस्मासु चागतप्रीती रामः परपुरंजयः

इमानि वनदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च
भवन्तः परिमार्गंस् तु बुद्धिविक्रमसंपदा

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दांश् च शूरसेनांस् तथैव च
प्रस्थालान् भरतांश् चैव कुरूंश् च सह मद्रकैः

काम्बोजान् यवनांश् चैव शकान् आरट्टकान् अपि
बाह्लीकान् ऋषिकांश् चैव पौरवान् अथ टङ्कणान्

चीनान् परमचीनांश् च नीहारांश् च पुनः पुनः
अन्विष्य दरदांश् चैव हिमवन्तं विचिन्वथ

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च
रावणः सह वैदेह्य मार्गितव्यस् ततस् ततः

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम्
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ

महत्सु तस्य शृङ्गेषु निर्दरेषु गुहासु च
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीं यशस्विनीम्

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमवर्गं महागिरिम्
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुम् अर्हथ

तस्य काननषण्डेषु निर्दरेषु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः

तम् अतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम्
अपर्वतनदी वृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम्

तं तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम्
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
कुबेरभवनं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्षराट्

तस्य चन्द्रनिकशेषु पर्वतेषु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः

क्रौञ्चं तु गिरिम् आसाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम्
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत् स्मृतम्

वसन्ति हि महात्मानस् तत्र सूर्यसमप्रभाः
देवैर् अप्य् अर्चिताः सम्यग् देवरूपा महर्षयः

क्रौञ्चस्य तु गुहाश् चान्याः सानूनि शिखराणि च
निर्दराश् च नितम्बाश् च विचेतव्यास् ततस् ततः

क्रौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस् ततः
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम्

न गतिस् तत्र भूतानां देवदानवरक्षसाम्
स च सर्वैर् विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः

क्रौञ्चं गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः
मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयं कृतम्

मैनाकस् तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः
स्त्रीणाम् अश्वमुखीनां च निकेतास् तत्र तत्र तु

तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम्
सिद्धा वैखानसास् तत्र वालखिल्याश् च तापसाः

वन्द्यास् ते तु तपःसिद्धास् तापसा वीतकल्मषाः
प्रष्टव्याश् चापि सीतायाः प्रवृत्तं विनयान्वितैः

हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः
तरुणादित्यसंकाशैर् हंसैर् विचरितं शुभैः

औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः

तत् सारः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम्
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदम् अनादिमत्

गभस्तिभिर् इवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते
विश्राम्यद्भिस् तपः सिद्धैर् देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः

तं तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा
उभयोस् तीरयोर् यस्याः कीचका नाम वेणवः

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च
उत्तराः कुरवस् तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रियाः

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस् तत्र सहस्रशः

रक्तोत्पलवनैश् चात्र मण्डिताश् च हिरण्मयैः
तरुणादित्यसदृशैर् भान्ति तत्र जलाशयाः

महार्हमणिपत्रैश् च काञ्चनप्रभ केसरैः
नीलोत्पलवनैश् चित्रैः स देशः सर्वतोवृतः

निस्तुलाभिश् च मुक्ताभिर् मणिभिश् च महाधनैः
उद्भूतपुलिनास् तत्र जातरूपैश् च निम्नगाः

सर्वरत्नमयैश् चित्रैर् अवगाढा नगोत्तमैः
जातरूपमयैश् चापि हुताशनसमप्रभैः

नित्यपुष्पफलाश् चात्र नगाः पत्ररथाकुलाः
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्य् अन्ये नगोत्तमाः
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च

स्त्रीणां यान्य् अनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च
सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्य् अन्ये नगोत्तमाः

महार्हाणि विचित्राणि हैमान्य् अन्ये नगोत्तमाः
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तारणवन्ति च

मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्य् अत्रापरे द्रुमाः
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च

स्त्रियश् च गुणसंपन्ना रूपयौवनलक्षिताः
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधरास् तथा
रमन्ते सहितास् तत्र नारीभिर् भास्करप्रभाः

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः

तत्र नामुदितः कश् चिन् नास्ति कश् चिद् असत्प्रियः
अहन्य् अहनि वर्धन्ते गुणास् तत्र मनोरमाः

समतिक्रम्य तं देशम् उत्तरस् तोयसां निधिः
तत्र सोमगिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान्

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश् च ये
देवास् तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गतम्

स तु देशो विसूर्यो ऽपि तस्य भासा प्रकाशते
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस् तपसेव विवस्वता

भगवान् अपि विश्वात्मा शम्भुर् एकादशात्मकः
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः

न कथं चन गन्तव्यं कुरूणाम् उत्तरेण वः
अन्येषाम् अपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः

सा हि सोमगिरिर् नाम देवानाम् अपि दुर्गमः
तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः
अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम्

सर्वम् एतद् विचेतव्यं यन् मया परिकीर्तितम्
यद् अन्यद् अपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः

ततः कृतं दाशरथेर् महत् प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम्
कृतं भविष्यत्य् अनिलानलोपमा विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा मयार्चिताः सर्वगुणैर् मनोरमैः
चरिष्यथोर्वीं प्रतिशान्तशत्रवः सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः