રામાયણ · અધ્યાય 4.042

તતઃ સંદિશ્ય સુગ્રીવઃ શ્વશુરં પશ્ચિમાં દિશમ્
વીરં શતબલિં નામ વાનરં વાનરર્ષભઃ

ઉવાચ રાજા મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વવાનરસંમતમ્
વાક્યમ્ આત્મહિતં ચૈવ રામસ્ય ચ હિતં તથા

વૃતઃ શતસહસ્રેણ ત્વદ્વિધાનાં વનૌકસામ્
વૈવસ્વત સુતૈઃ સાર્ધં પ્રતિષ્ઠસ્વ સ્વમન્ત્રિભિઃ

દિશં હ્ય્ ઉદીચીં વિક્રાન્તાં હિમશૈલાવતંસકામ્
સર્વતઃ પરિમાર્ગધ્વં રામપત્નીમ્ અનિન્દિતામ્

અસ્મિન્ કાર્યે વિનિવૃત્તે કૃતે દાશરથેઃ પ્રિયે
ઋણાન્ મુક્તા ભવિષ્યામઃ કૃતાર્થાર્થવિદાં વરાઃ

કૃતં હિ પ્રિયમ્ અસ્માકં રાઘવેણ મહાત્મના
તસ્ય ચેત્ પ્રતિકારો ઽસ્તિ સફલં જીવિતં ભવેત્

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય દૃશ્યતે જાનકી યથા
તથા ભવદ્ભિઃ કર્તવ્યમ્ અસ્મત્પ્રિયહિતૈષિભિઃ

અયં હિ સર્વભૂતાનાં માન્યસ્ તુ નરસત્તમઃ
અસ્માસુ ચાગતપ્રીતી રામઃ પરપુરંજયઃ

ઇમાનિ વનદુર્ગાણિ નદ્યઃ શૈલાન્તરાણિ ચ
ભવન્તઃ પરિમાર્ગંસ્ તુ બુદ્ધિવિક્રમસંપદા

તત્ર મ્લેચ્છાન્ પુલિન્દાંશ્ ચ શૂરસેનાંસ્ તથૈવ ચ
પ્રસ્થાલાન્ ભરતાંશ્ ચૈવ કુરૂંશ્ ચ સહ મદ્રકૈઃ

કામ્બોજાન્ યવનાંશ્ ચૈવ શકાન્ આરટ્ટકાન્ અપિ
બાહ્લીકાન્ ઋષિકાંશ્ ચૈવ પૌરવાન્ અથ ટઙ્કણાન્

ચીનાન્ પરમચીનાંશ્ ચ નીહારાંશ્ ચ પુનઃ પુનઃ
અન્વિષ્ય દરદાંશ્ ચૈવ હિમવન્તં વિચિન્વથ

લોધ્રપદ્મકષણ્ડેષુ દેવદારુવનેષુ ચ
રાવણઃ સહ વૈદેહ્ય માર્ગિતવ્યસ્ તતસ્ તતઃ

તતઃ સોમાશ્રમં ગત્વા દેવગન્ધર્વસેવિતમ્
કાલં નામ મહાસાનું પર્વતં તં ગમિષ્યથ

મહત્સુ તસ્ય શૃઙ્ગેષુ નિર્દરેષુ ગુહાસુ ચ
વિચિનુધ્વં મહાભાગાં રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્

તમ્ અતિક્રમ્ય શૈલેન્દ્રં હેમવર્ગં મહાગિરિમ્
તતઃ સુદર્શનં નામ પર્વતં ગન્તુમ્ અર્હથ

તસ્ય કાનનષણ્ડેષુ નિર્દરેષુ ગુહાસુ ચ
રાવણઃ સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્ તતસ્ તતઃ

તમ્ અતિક્રમ્ય ચાકાશં સર્વતઃ શતયોજનમ્
અપર્વતનદી વૃક્ષં સર્વસત્ત્વવિવર્જિતમ્

તં તુ શીઘ્રમ્ અતિક્રમ્ય કાન્તારં રોમહર્ષણમ્
કૈલાસં પાણ્ડુરં શૈલં પ્રાપ્ય હૃષ્ટા ભવિષ્યથ

તત્ર પાણ્ડુરમેઘાભં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતમ્
કુબેરભવનં દિવ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા

વિશાલા નલિની યત્ર પ્રભૂતકમલોત્પલા
હંસકારણ્ડવાકીર્ણા અપ્સરોગણસેવિતા

તત્ર વૈશ્રવણો રાજા સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ
ધનદો રમતે શ્રીમાન્ ગુહ્યકૈઃ સહ યક્ષરાટ્

તસ્ય ચન્દ્રનિકશેષુ પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ
રાવણઃ સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્ તતસ્ તતઃ

ક્રૌઞ્ચં તુ ગિરિમ્ આસાદ્ય બિલં તસ્ય સુદુર્ગમમ્
અપ્રમત્તૈઃ પ્રવેષ્ટવ્યં દુષ્પ્રવેશં હિ તત્ સ્મૃતમ્

વસન્તિ હિ મહાત્માનસ્ તત્ર સૂર્યસમપ્રભાઃ
દેવૈર્ અપ્ય્ અર્ચિતાઃ સમ્યગ્ દેવરૂપા મહર્ષયઃ

ક્રૌઞ્ચસ્ય તુ ગુહાશ્ ચાન્યાઃ સાનૂનિ શિખરાણિ ચ
નિર્દરાશ્ ચ નિતમ્બાશ્ ચ વિચેતવ્યાસ્ તતસ્ તતઃ

ક્રૌઞ્ચસ્ય શિખરં ચાપિ નિરીક્ષ્ય ચ તતસ્ તતઃ
અવૃક્ષં કામશૈલં ચ માનસં વિહગાલયમ્

ન ગતિસ્ તત્ર ભૂતાનાં દેવદાનવરક્ષસામ્
સ ચ સર્વૈર્ વિચેતવ્યઃ સસાનુપ્રસ્થભૂધરઃ

ક્રૌઞ્ચં ગિરિમ્ અતિક્રમ્ય મૈનાકો નામ પર્વતઃ
મયસ્ય ભવનં તત્ર દાનવસ્ય સ્વયં કૃતમ્

મૈનાકસ્ તુ વિચેતવ્યઃ સસાનુપ્રસ્થકન્દરઃ
સ્ત્રીણામ્ અશ્વમુખીનાં ચ નિકેતાસ્ તત્ર તત્ર તુ

તં દેશં સમતિક્રમ્ય આશ્રમં સિદ્ધસેવિતમ્
સિદ્ધા વૈખાનસાસ્ તત્ર વાલખિલ્યાશ્ ચ તાપસાઃ

વન્દ્યાસ્ તે તુ તપઃસિદ્ધાસ્ તાપસા વીતકલ્મષાઃ
પ્રષ્ટવ્યાશ્ ચાપિ સીતાયાઃ પ્રવૃત્તં વિનયાન્વિતૈઃ

હેમપુષ્કરસંછન્નં તત્ર વૈખાનસં સરઃ
તરુણાદિત્યસંકાશૈર્ હંસૈર્ વિચરિતં શુભૈઃ

ઔપવાહ્યઃ કુબેરસ્ય સર્વભૌમ ઇતિ સ્મૃતઃ
ગજઃ પર્યેતિ તં દેશં સદા સહ કરેણુભિઃ

તત્ સારઃ સમતિક્રમ્ય નષ્ટચન્દ્રદિવાકરમ્
અનક્ષત્રગણં વ્યોમ નિષ્પયોદમ્ અનાદિમત્

ગભસ્તિભિર્ ઇવાર્કસ્ય સ તુ દેશઃ પ્રકાશતે
વિશ્રામ્યદ્ભિસ્ તપઃ સિદ્ધૈર્ દેવકલ્પૈઃ સ્વયમ્પ્રભૈઃ

તં તુ દેશમ્ અતિક્રમ્ય શૈલોદા નામ નિમ્નગા
ઉભયોસ્ તીરયોર્ યસ્યાઃ કીચકા નામ વેણવઃ

તે નયન્તિ પરં તીરં સિદ્ધાન્ પ્રત્યાનયન્તિ ચ
ઉત્તરાઃ કુરવસ્ તત્ર કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રિયાઃ

તતઃ કાઞ્ચનપદ્માભિઃ પદ્મિનીભિઃ કૃતોદકાઃ
નીલવૈદૂર્યપત્રાઢ્યા નદ્યસ્ તત્ર સહસ્રશઃ

રક્તોત્પલવનૈશ્ ચાત્ર મણ્ડિતાશ્ ચ હિરણ્મયૈઃ
તરુણાદિત્યસદૃશૈર્ ભાન્તિ તત્ર જલાશયાઃ

મહાર્હમણિપત્રૈશ્ ચ કાઞ્ચનપ્રભ કેસરૈઃ
નીલોત્પલવનૈશ્ ચિત્રૈઃ સ દેશઃ સર્વતોવૃતઃ

નિસ્તુલાભિશ્ ચ મુક્તાભિર્ મણિભિશ્ ચ મહાધનૈઃ
ઉદ્ભૂતપુલિનાસ્ તત્ર જાતરૂપૈશ્ ચ નિમ્નગાઃ

સર્વરત્નમયૈશ્ ચિત્રૈર્ અવગાઢા નગોત્તમૈઃ
જાતરૂપમયૈશ્ ચાપિ હુતાશનસમપ્રભૈઃ

નિત્યપુષ્પફલાશ્ ચાત્ર નગાઃ પત્રરથાકુલાઃ
દિવ્યગન્ધરસસ્પર્શાઃ સર્વકામાન્ સ્રવન્તિ ચ

નાનાકારાણિ વાસાંસિ ફલન્ત્ય્ અન્યે નગોત્તમાઃ
મુક્તાવૈદૂર્યચિત્રાણિ ભૂષણાનિ તથૈવ ચ

સ્ત્રીણાં યાન્ય્ અનુરૂપાણિ પુરુષાણાં તથૈવ ચ
સર્વર્તુસુખસેવ્યાનિ ફલન્ત્ય્ અન્યે નગોત્તમાઃ

મહાર્હાણિ વિચિત્રાણિ હૈમાન્ય્ અન્યે નગોત્તમાઃ
શયનાનિ પ્રસૂયન્તે ચિત્રાસ્તારણવન્તિ ચ

મનઃકાન્તાનિ માલ્યાનિ ફલન્ત્ય્ અત્રાપરે દ્રુમાઃ
પાનાનિ ચ મહાર્હાણિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ

સ્ત્રિયશ્ ચ ગુણસંપન્ના રૂપયૌવનલક્ષિતાઃ
ગન્ધર્વાઃ કિંનરા સિદ્ધા નાગા વિદ્યાધરાસ્ તથા
રમન્તે સહિતાસ્ તત્ર નારીભિર્ ભાસ્કરપ્રભાઃ

સર્વે સુકૃતકર્માણઃ સર્વે રતિપરાયણાઃ
સર્વે કામાર્થસહિતા વસન્તિ સહ યોષિતઃ

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષઃ સોત્કૃષ્ટહસિતસ્વનઃ
શ્રૂયતે સતતં તત્ર સર્વભૂતમનોહરઃ

તત્ર નામુદિતઃ કશ્ ચિન્ નાસ્તિ કશ્ ચિદ્ અસત્પ્રિયઃ
અહન્ય્ અહનિ વર્ધન્તે ગુણાસ્ તત્ર મનોરમાઃ

સમતિક્રમ્ય તં દેશમ્ ઉત્તરસ્ તોયસાં નિધિઃ
તત્ર સોમગિરિર્ નામ મધ્યે હેમમયો મહાન્

ઇન્દ્રલોકગતા યે ચ બ્રહ્મલોકગતાશ્ ચ યે
દેવાસ્ તં સમવેક્ષન્તે ગિરિરાજં દિવં ગતમ્

સ તુ દેશો વિસૂર્યો ઽપિ તસ્ય ભાસા પ્રકાશતે
સૂર્યલક્ષ્મ્યાભિવિજ્ઞેયસ્ તપસેવ વિવસ્વતા

ભગવાન્ અપિ વિશ્વાત્મા શમ્ભુર્ એકાદશાત્મકઃ
બ્રહ્મા વસતિ દેવેશો બ્રહ્મર્ષિપરિવારિતઃ

ન કથં ચન ગન્તવ્યં કુરૂણામ્ ઉત્તરેણ વઃ
અન્યેષામ્ અપિ ભૂતાનાં નાતિક્રામતિ વૈ ગતિઃ

સા હિ સોમગિરિર્ નામ દેવાનામ્ અપિ દુર્ગમઃ
તમ્ આલોક્ય તતઃ ક્ષિપ્રમ્ ઉપાવર્તિતુમ્ અર્હથ

એતાવદ્ વાનરૈઃ શક્યં ગન્તું વાનરપુંગવાઃ
અભાસ્કરમ્ અમર્યાદં ન જાનીમસ્ તતઃ પરમ્

સર્વમ્ એતદ્ વિચેતવ્યં યન્ મયા પરિકીર્તિતમ્
યદ્ અન્યદ્ અપિ નોક્તં ચ તત્રાપિ ક્રિયતાં મતિઃ

તતઃ કૃતં દાશરથેર્ મહત્ પ્રિયં મહત્તરં ચાપિ તતો મમ પ્રિયમ્
કૃતં ભવિષ્યત્ય્ અનિલાનલોપમા વિદેહજા દર્શનજેન કર્મણા

તતઃ કૃતાર્થાઃ સહિતાઃ સબાન્ધવા મયાર્ચિતાઃ સર્વગુણૈર્ મનોરમૈઃ
ચરિષ્યથોર્વીં પ્રતિશાન્તશત્રવઃ સહપ્રિયા ભૂતધરાઃ પ્લવંગમાઃ