रामायण · अध्याय 4.025

ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवासनम्
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे

अभिगम्य महाबाहुं रामम् अक्लिष्टकारिणम्
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहम् इवर्षयः

ततः काञ्चनशैलाभस् तरुणार्कनिभाननः
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं हनुमान् मारुतात्मजः

भवत्प्रसादात् सुग्रीवः पितृपैतामहं महत्
वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यम् इदं प्रभो

भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्
संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः

स्नातो ऽयं विविधैर् गन्धैर् औषधैश् च यथाविधि
अर्चयिष्यति रत्नैश् च माल्यैश् च त्वां विशेषतः

इमां गिरिगुहां रम्याम् अभिगन्तुम् इतो ऽर्हसि
कुरुष्व स्वामि संबन्धं वानरान् संप्रहर्षयन्

एवम् उक्तो हनुमता राघवः परवीरहा
प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान् वाक्यकोविदः

चतुर्दशसमाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम्
न प्रवेक्ष्यामि हनुमन् पितुर् निर्देशपालकः

सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः
प्रविष्टो विधिवद् वीरः क्षिप्रं राज्ये ऽभिषिच्यताम्

एवम् उक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवम् अब्रवीत्
इमम् अप्य् अङ्गदं वीर यौवराज्ये ऽभिषेचय

पूर्वो ऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः

नायम् उद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम्
अस्मिन् वत्स्याम्य् अहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला

कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वम् आलयम्
अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः संप्रहर्षय

इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम्

तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम्
अभिवाद्य प्रहृष्टानि सर्वतः पर्यवारयन्

ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम्
प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः

सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः संभाष्योत्थाप्य वीर्यवान्
भ्रातुर् अन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः

प्रविश्य त्व् अभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम्
अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षम् इवामराः

तस्य पाण्डुरम् आजह्रुश् छत्रं हेमपरिष्कृतम्
शुक्ले च बालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे

तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च
सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च

शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्
सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्य् अम्बुजानि च

चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश् च विविधान् बहून्
अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी

दधिचर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्य् उपानहौ
समालम्भनम् आदाय रोचनां समनःशिलाम्
आजग्मुस् तत्र मुदिता वराः कन्यास् तु षोडश

ततस् ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि
रत्नैर् वस्त्रैश् च भक्ष्यैश् च तोषयित्वा द्विजर्षभान्

ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसं
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः

ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते

प्राङ्मुखं विविधैर् मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश् च समन्ततः

आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाः शुभाः

शुभैर् वृषभशृङ्गैश् च कलशैश् चापि काञ्चनैः
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः
मैन्दश् च द्विविदश् चैव हनूमाञ् जाम्बवान् नलः

अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुंगवाः
प्रचुक्रुशुर् महात्मानो हृष्टास् तत्र सहस्रशः

रामस्य तु वचः कुर्वन् सुग्रीवो हरिपुंगवः
अङ्गदं संपरिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषेचयत्

अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः
साधु साध्व् इति सुग्रीवं महात्मानो ऽभ्यपूजयन्

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता
बभूव नगरी रम्या क्षिकिन्धा गिरिगह्वरे

निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः
रुमां च भार्यां प्रतिलभ्य वीर्यवान् अवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा