रामायण · अध्याय 4.011

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्
सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च

असंशयं प्रज्वलितैस् तीक्ष्णैर् मर्मातिगैः शरैः
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः

वालिनः पौरुषं यत् तद् यच् च वीर्यं धृतिश् च या
तन् ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणाद् अपि चोत्तरम्
क्रामत्य् अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

अग्राण्य् आरुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्य् अपि
ऊर्ध्वम् उत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्

बहवः सारवन्तश् च वनेषु विविधा द्रुमाः
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः

महिषो दुन्दुभिर् नाम कैलासशिखरप्रभः
बलं नागसहस्रस्य धारयाम् आस वीर्यवान्

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच् च मोहितः
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम्

ऊर्मिमन्तम् अतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्
मम युद्धं प्रयच्छेति तम् उवाच महार्णवम्

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः
अब्रवीद् वचनं राजन्न् असुरं कालचोदितम्

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद
श्रूयताम् अभिधास्यामि यस् ते युद्धं प्रदास्यति

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः

गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः
स समर्थस् तव प्रीतिम् अतुलां कर्तुम् आहवे

तं भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः
हिमवद्वनम् आगच्छच् छरश् चापाद् इव च्युतः

ततस् तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः

क्लेष्टुम् अर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल
रणकर्मस्व् अकुशलस् तपस्विशरणं ह्य् अहम्

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

यदि युद्धे ऽसमर्थस् त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः
तम् आचक्ष्व प्रदद्यान् मे यो ऽद्य युद्धं युयुत्सतः

हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम्

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुलप्रभाम्

स समर्थो महाप्राज्ञस् तव युद्धविशारदः
द्वन्द्वयुद्धं महद् दातुं नमुचेर् इव वासवः

तं शीघ्रम् अभिगच्छ त्वं यदि युद्धम् इहेच्छसि
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस् तदा

धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः
प्रावृषीव महामेघस् तोयपूर्णो नभस्तले

ततस् तु द्वारम् आगम्य किष्किन्धाया महाबलः
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर् दुन्दुभिर् यथा

समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः
विषाणेनोल्लेखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः
निष्पपात सह स्त्रीभिस् ताराभिर् इव चन्द्रमाः

मितं व्यक्ताक्षरपदं तम् उवाच स दुन्दुभिम्
हरीणाम् ईश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्

किमर्थं नगरद्वारम् इदं रुद्ध्वा विनर्दसि
दुन्दुभे विदितो मे ऽसि रक्ष प्राणान् महाबल

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः
उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुम् अर्हसि
मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम्

अथ वा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम्
गृह्यताम् उदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम्
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्

स प्रहस्याब्रवीन् मन्दं क्रोधात् तम् असुरोत्तमम्
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास् ताराप्रभृतिकास् तदा

मत्तो ऽयम् इति मा मंस्था यद्य् अभीतो ऽसि संयुगे
मदो ऽयं संप्रहारे ऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्

तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य काञ्चनीम्
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत

विषाणयोर् गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्
वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम्

युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिस् तदा
श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वम् आगतः

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वम् अचेतनम्
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम्

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः
प्रपेतुर् मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति

तान् दृष्ट्वा पतितांस् तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत्

स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः

ततः शापभयाद् भीत ऋश्यमूकं महागिरिम्
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर् द्रष्टुं वापि नरेश्वर

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहम् इदं राम महावनम्
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः

एषो ऽस्थिनिचयस् तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते
वीर्योत्सेकान् निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुम् ओजसा

एतद् अस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप

यदि भिन्द्याद् भवान् सालान् इमांस् त्व् एकेषुणा ततः
जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया
तोलयित्वा महाबाहुश् चिक्षेप दशयोजनम्

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत्
लक्ष्मणस्याग्रतो रामम् इदं वचनम् अर्थवत्

आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे
लघुः संप्रति निर्मांसस् तृणभूतश् च राघव
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्