રામાયણ · અધ્યાય 4.011

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષપૌરુષવર્ધનમ્
સુગ્રીવઃ પૂજયાં ચક્રે રાઘવં પ્રશશંસ ચ

અસંશયં પ્રજ્વલિતૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ મર્માતિગૈઃ શરૈઃ
ત્વં દહેઃ કુપિતો લોકાન્ યુગાન્ત ઇવ ભાસ્કરઃ

વાલિનઃ પૌરુષં યત્ તદ્ યચ્ ચ વીર્યં ધૃતિશ્ ચ યા
તન્ મમૈકમનાઃ શ્રુત્વા વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્

સમુદ્રાત્ પશ્ચિમાત્ પૂર્વં દક્ષિણાદ્ અપિ ચોત્તરમ્
ક્રામત્ય્ અનુદિતે સૂર્યે વાલી વ્યપગતક્લમઃ

અગ્રાણ્ય્ આરુહ્ય શૈલાનાં શિખરાણિ મહાન્ત્ય્ અપિ
ઊર્ધ્વમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય તરસા પ્રતિગૃહ્ણાતિ વીર્યવાન્

બહવઃ સારવન્તશ્ ચ વનેષુ વિવિધા દ્રુમાઃ
વાલિના તરસા ભગ્ના બલં પ્રથયતાત્મનઃ

મહિષો દુન્દુભિર્ નામ કૈલાસશિખરપ્રભઃ
બલં નાગસહસ્રસ્ય ધારયામ્ આસ વીર્યવાન્

વીર્યોત્સેકેન દુષ્ટાત્મા વરદાનાચ્ ચ મોહિતઃ
જગામ સ મહાકાયઃ સમુદ્રં સરિતાં પતિમ્

ઊર્મિમન્તમ્ અતિક્રમ્ય સાગરં રત્નસંચયમ્
મમ યુદ્ધં પ્રયચ્છેતિ તમ્ ઉવાચ મહાર્ણવમ્

તતઃ સમુદ્રો ધર્માત્મા સમુત્થાય મહાબલઃ
અબ્રવીદ્ વચનં રાજન્ન્ અસુરં કાલચોદિતમ્

સમર્થો નાસ્મિ તે દાતું યુદ્ધં યુદ્ધવિશારદ
શ્રૂયતામ્ અભિધાસ્યામિ યસ્ તે યુદ્ધં પ્રદાસ્યતિ

શૈલરાજો મહારણ્યે તપસ્વિશરણં પરમ્
શંકરશ્વશુરો નામ્ના હિમવાન્ ઇતિ વિશ્રુતઃ

ગુહા પ્રસ્રવણોપેતો બહુકન્દરનિર્ઝરઃ
સ સમર્થસ્ તવ પ્રીતિમ્ અતુલાં કર્તુમ્ આહવે

તં ભીતમ્ ઇતિ વિજ્ઞાય સમુદ્રમ્ અસુરોત્તમઃ
હિમવદ્વનમ્ આગચ્છચ્ છરશ્ ચાપાદ્ ઇવ ચ્યુતઃ

તતસ્ તસ્ય ગિરેઃ શ્વેતા ગજેન્દ્રવિપુલાઃ શિલાઃ
ચિક્ષેપ બહુધા ભૂમૌ દુન્દુભિર્ વિનનાદ ચ

તતઃ શ્વેતામ્બુદાકારઃ સૌમ્યઃ પ્રીતિકરાકૃતિઃ
હિમવાન્ અબ્રવીદ્ વાક્યં સ્વ એવ શિખરે સ્થિતઃ

ક્લેષ્ટુમ્ અર્હસિ માં ન ત્વં દુન્દુભે ધર્મવત્સલ
રણકર્મસ્વ્ અકુશલસ્ તપસ્વિશરણં હ્ય્ અહમ્

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા ગિરિરાજસ્ય ધીમતઃ
ઉવાચ દુન્દુભિર્ વાક્યં ક્રોધાત્ સંરક્તલોચનઃ

યદિ યુદ્ધે ઽસમર્થસ્ ત્વં મદ્ભયાદ્ વા નિરુદ્યમઃ
તમ્ આચક્ષ્વ પ્રદદ્યાન્ મે યો ઽદ્ય યુદ્ધં યુયુત્સતઃ

હિમવાન્ અબ્રવીદ્ વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ
અનુક્તપૂર્વં ધર્માત્મા ક્રોધાત્ તમ્ અસુરોત્તમમ્

વાલી નામ મહાપ્રાજ્ઞઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ
અધ્યાસ્તે વાનરઃ શ્રીમાન્ કિષ્કિન્ધામ્ અતુલપ્રભામ્

સ સમર્થો મહાપ્રાજ્ઞસ્ તવ યુદ્ધવિશારદઃ
દ્વન્દ્વયુદ્ધં મહદ્ દાતું નમુચેર્ ઇવ વાસવઃ

તં શીઘ્રમ્ અભિગચ્છ ત્વં યદિ યુદ્ધમ્ ઇહેચ્છસિ
સ હિ દુર્ધર્ષણો નિત્યં શૂરઃ સમરકર્મણિ

શ્રુત્વા હિમવતો વાક્યં ક્રોધાવિષ્ટઃ સ દુન્દુભિઃ
જગામ તાં પુરીં તસ્ય કિષ્કિન્ધાં વાલિનસ્ તદા

ધારયન્ માહિષં રૂપં તીક્ષ્ણશૃઙ્ગો ભયાવહઃ
પ્રાવૃષીવ મહામેઘસ્ તોયપૂર્ણો નભસ્તલે

તતસ્ તુ દ્વારમ્ આગમ્ય કિષ્કિન્ધાયા મહાબલઃ
નનર્દ કમ્પયન્ ભૂમિં દુન્દુભિર્ દુન્દુભિર્ યથા

સમીપજાન્ દ્રુમાન્ ભઞ્જન્ વસુધાં દારયન્ ખુરૈઃ
વિષાણેનોલ્લેખન્ દર્પાત્ તદ્દ્વારં દ્વિરદો યથા

અન્તઃપુરગતો વાલી શ્રુત્વા શબ્દમ્ અમર્ષણઃ
નિષ્પપાત સહ સ્ત્રીભિસ્ તારાભિર્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ

મિતં વ્યક્તાક્ષરપદં તમ્ ઉવાચ સ દુન્દુભિમ્
હરીણામ્ ઈશ્વરો વાલી સર્વેષાં વનચારિણામ્

કિમર્થં નગરદ્વારમ્ ઇદં રુદ્ધ્વા વિનર્દસિ
દુન્દુભે વિદિતો મે ઽસિ રક્ષ પ્રાણાન્ મહાબલ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વાનરેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ
ઉવાચ દુન્દુભિર્ વાક્યં ક્રોધાત્ સંરક્તલોચનઃ

ન ત્વં સ્ત્રીસંનિધૌ વીર વચનં વક્તુમ્ અર્હસિ
મમ યુદ્ધં પ્રયચ્છ ત્વં તતો જ્ઞાસ્યામિ તે બલમ્

અથ વા ધારયિષ્યામિ ક્રોધમ્ અદ્ય નિશામ્ ઇમામ્
ગૃહ્યતામ્ ઉદયઃ સ્વૈરં કામભોગેષુ વાનર

યો હિ મત્તં પ્રમત્તં વા સુપ્તં વા રહિતં ભૃશમ્
હન્યાત્ સ ભ્રૂણહા લોકે ત્વદ્વિધં મદમોહિતમ્

સ પ્રહસ્યાબ્રવીન્ મન્દં ક્રોધાત્ તમ્ અસુરોત્તમમ્
વિસૃજ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાસ્ તારાપ્રભૃતિકાસ્ તદા

મત્તો ઽયમ્ ઇતિ મા મંસ્થા યદ્ય્ અભીતો ઽસિ સંયુગે
મદો ઽયં સંપ્રહારે ઽસ્મિન્ વીરપાનં સમર્થ્યતામ્

તમ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સંક્રુદ્ધો માલામ્ ઉત્ક્ષિપ્ય કાઞ્ચનીમ્
પિત્રા દત્તાં મહેન્દ્રેણ યુદ્ધાય વ્યવતિષ્ઠત

વિષાણયોર્ ગૃહીત્વા તં દુન્દુભિં ગિરિસંનિભમ્
વાલી વ્યાપાતયાં ચક્રે નનર્દ ચ મહાસ્વનમ્

યુદ્ધે પ્રાણહરે તસ્મિન્ નિષ્પિષ્ટો દુન્દુભિસ્ તદા
શ્રોત્રાભ્યામ્ અથ રક્તં તુ તસ્ય સુસ્રાવ પાત્યતઃ
પપાત ચ મહાકાયઃ ક્ષિતૌ પઞ્ચત્વમ્ આગતઃ

તં તોલયિત્વા બાહુભ્યાં ગતસત્ત્વમ્ અચેતનમ્
ચિક્ષેપ વેગવાન્ વાલી વેગેનૈકેન યોજનમ્

તસ્ય વેગપ્રવિદ્ધસ્ય વક્ત્રાત્ ક્ષતજબિન્દવઃ
પ્રપેતુર્ મારુતોત્ક્ષિપ્તા મતઙ્ગસ્યાશ્રમં પ્રતિ

તાન્ દૃષ્ટ્વા પતિતાંસ્ તત્ર મુનિઃ શોણિતવિપ્રુષઃ
ઉત્સસર્જ મહાશાપં ક્ષેપ્તારં વાલિનં પ્રતિ
ઇહ તેનાપ્રવેષ્ટવ્યં પ્રવિષ્ટસ્ય બધો ભવેત્

સ મહર્ષિં સમાસાદ્ય યાચતે સ્મ કૃતાઞ્જલિઃ

તતઃ શાપભયાદ્ ભીત ઋશ્યમૂકં મહાગિરિમ્
પ્રવેષ્ટું નેચ્છતિ હરિર્ દ્રષ્ટું વાપિ નરેશ્વર

તસ્યાપ્રવેશં જ્ઞાત્વાહમ્ ઇદં રામ મહાવનમ્
વિચરામિ સહામાત્યો વિષાદેન વિવર્જિતઃ

એષો ઽસ્થિનિચયસ્ તસ્ય દુન્દુભેઃ સંપ્રકાશતે
વીર્યોત્સેકાન્ નિરસ્તસ્ય ગિરિકૂટનિભો મહાન્

ઇમે ચ વિપુલાઃ સાલાઃ સપ્ત શાખાવલમ્બિનઃ
યત્રૈકં ઘટતે વાલી નિષ્પત્રયિતુમ્ ઓજસા

એતદ્ અસ્યાસમં વીર્યં મયા રામ પ્રકાશિતમ્
કથં તં વાલિનં હન્તું સમરે શક્ષ્યસે નૃપ

યદિ ભિન્દ્યાદ્ ભવાન્ સાલાન્ ઇમાંસ્ ત્વ્ એકેષુણા તતઃ
જાનીયાં ત્વાં મહાબાહો સમર્થં વાલિનો વધે

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ
રાઘવો દુન્દુભેઃ કાયં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન લીલયા
તોલયિત્વા મહાબાહુશ્ ચિક્ષેપ દશયોજનમ્

ક્ષિપ્તં દૃષ્ટ્વા તતઃ કાયં સુગ્રીવઃ પુનર્ અબ્રવીત્
લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામમ્ ઇદં વચનમ્ અર્થવત્

આર્દ્રઃ સમાંસપ્રત્યગ્રઃ ક્ષિપ્તઃ કાયઃ પુરા સખે
લઘુઃ સંપ્રતિ નિર્માંસસ્ તૃણભૂતશ્ ચ રાઘવ
નાત્ર શક્યં બલં જ્ઞાતું તવ વા તસ્ય વાધિકમ્