रामायण · अध्याय 4.012

एतच् च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम्
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्

स गृहीत्वा धनुर् घोरं शरम् एकं च मानदः
सालान् उद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः
भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह

प्रविष्टस् तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः
निष्पत्य च पुनस् तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह

तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः

स मूर्ध्ना न्यपतद् भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरम् अवस्थितम्

सेन्द्रान् अपि सुरान् सर्वांस् त्वं बाणैः पुरुषर्षभ
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर् वालिनं प्रभो

येन सप्त महासाला गिरिर् भूमिश् च दारिताः
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्

तम् अद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धो ऽयम् अञ्जलिः

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः

अस्माद् गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वम् अग्रतः
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्
वृक्षैर् आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने

सुग्रीवो व्यनदद् घोरं वालिनो ह्वानकारणात्
गाढं परिहितो वेगान् नादैर् भिन्दन्न् इवाम्बरम्

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो ऽस्ततटाद् इव

ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोर् अभूत्
गगने ग्रहयोर् घोरं बुधाङ्गारकयोर् इव

तलैर् अशनिकल्पैश् च वज्रकल्पैश् च मुष्टिभिः
जघ्नतुः समरे ऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ

ततो रामो धनुष्पाणिस् ताव् उभौ समुदीक्ष्य तु
अन्योन्यसदृशौ वीराव् उभौ देवाव् इवाश्विनौ

यन् नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः
ततो न कृतवान् बुद्धिं मोक्तुम् अन्तकरं शरम्

एतस्मिन्न् अन्तरे भग्नः सुग्रीवस् तेन वालिना
अपश्यन् राघवं नाथम् ऋश्यमूकं प्रदुद्रुवे

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर् जर्जरीकृतः
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम्

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः
मुक्तो ह्य् असि त्वम् इत्य् उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः

राघवो ऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता
तद् एव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्
ह्रीमान् दीनम् उवाचेदं वसुधाम् अवलोकयन्

आह्वयस्वेति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्
वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीं त्वया कृतम्

ताम् एव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहम् इतो व्रजे

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनर् अब्रवीत्

सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश् च व्यपनीयताम्
कारणं येन बाणो ऽयं न मया स विसर्जितः

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर
विक्रमेण च वाक्यैश् च व्यक्तिं वां नोपलक्षये

ततो ऽहं रूपसादृश्यान् मोहितो वानरोत्तम
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्

एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनम् आहवे
निरस्तम् इषुणैकेन वेष्टमानं महीतले

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर
येन त्वाम् अभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धम् उपागतम्

गजपुष्पीम् इमां फुल्लाम् उत्पाट्य शुभलक्षणाम्
कुरु लक्ष्मण कण्ठे ऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

ततो गिरितटे जाताम् उत्पाट्य कुसुमायुताम्
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्

स तथा शुशुभे श्रीमांल् लतया कण्ठसक्तया
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः
जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम्