रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.76

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 76
ताम् आर्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।
ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रां निशाम् इव

आसनानि यथान्यायम् आर्याणां विशतां तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी

राज्ञस् तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्

तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्मम् आचरन् ।
धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव

रामस् तथा सत्यधृतिः सतां धर्मम् अनुस्मरन् ।
नाजहात् पितुर् आदेशं शशी ज्योत्स्नाम् इवोदितः

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।
तद् भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रम् एवाभिषेचय

उदीच्याश् च प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च केवलाः ।
कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्य् अभिहरन्तु ते

तच् छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया

स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।
विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्

कथं दशरथाज् जातो भवेद् राज्यापहारकः ।
राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुम् इहार्हसि

ज्येष्ठः श्रेष्ठश् च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।
लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा

अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं कुर्यां पापम् अहं यदि ।
इक्ष्वाकूणाम् अहं लोके भवेयं कुलपांसनः

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तद् अभिरोचये ।
इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः

रामम् एवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः ।
त्रयाणाम् अपि लोकानां राघवो राज्यम् अर्हति

तद् वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहितचेतसः

यदि त्व् आर्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।
वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस् तथा

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।
समक्षम् आर्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्

एवम् उक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
समीपस्थम् उवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्

तूर्णम् उत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय

एवम् उक्तः सुमन्त्रस् तु भरतेन महात्मना ।
प्रहृष्टः सो ऽदिशत् सर्वं यथा संदिष्टम् इष्टवत्

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने

ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्त्ःन् सर्वान् गृहे गृहे ।
यात्रागमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः

ते हयैर् गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश् च मनोजवैः ।
सह योधैर् बलाध्यक्षा बलं सर्वम् अचोदयन्

सज्जं तु तद् बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ ।
रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतो ऽब्रवीत्

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः

स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।
गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन् भरतो ऽब्रवीत् तदा

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।
आनेतुम् इच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय

स सूतपुत्रो भरतेन सम्यग् आज्ञापितः संपरिपूर्णकामः ।
शशास सर्वान् प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यांश् च सुहृज्जनं च

ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश् च विप्राः ।
अयूयुजन्न् उष्ट्ररथान् खरांश् च नागान् हयांश् चैव कुलप्रसूतान्