रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.72

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 72
अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
भरतं शोकसंतप्तम् इदं वचनम् अब्रवीत्

गतिर् यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनर् आत्मनः ।
स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्

बलवान् वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम यो ऽप्य् असौ ।
किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्

पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ ।
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।
प्राग्द्वारे ऽभूत् तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।
मेखलादामभिश् चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी

तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् ।
गृहीत्वाकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश् च वः पिता ।
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति

शत्रुघ्नश् च तद् आज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।
अन्तःपुरचरान् सर्वान् इत्य् उवाच धृतव्रतः

तीव्रम् उत्पादितं दुःखं भ्रात्ःणां मे तथा पितुः ।
यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्

एवम् उक्ता च तेनाशु सखीजनसमावृता ।
गृहीता बलवत् कुब्जा सा तद्गृहम् अनादयत्

ततः सुभृशसंतप्तस् तस्याः सर्वः सखीजनः ।
क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः

अमन्त्रयत कृत्स्नश् च तस्याः सर्वसखीजनः ।
यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।
कौसल्यां शरणं यामः सा हि नो ऽस्तु ध्रुवा गतिः

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले

तस्या ह्य् आकृष्यमाणाया मन्थरायास् ततस् ततः ।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद् व्यशीर्यत

तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा

स बली बलवत् क्रोधाद् गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।
कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः

तैर् वाक्यैः परुषैर् दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।
शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणम् आगता

तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ।
अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यताम् इति

हन्याम् अहम् इमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन् मातृघातकम्

इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
न्यवर्तत ततो रोषात् तां मुमोच च मन्थराम्

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयद् आर्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम्