રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.72

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 72
અત્ર યાત્રાં સમીહન્તં શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ ।
ભરતં શોકસંતપ્તમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

ગતિર્ યઃ સર્વભૂતાનાં દુઃખે કિં પુનર્ આત્મનઃ ।
સ રામઃ સત્ત્વસમ્પન્નઃ સ્ત્રિયા પ્રવ્રાજિતો વનમ્

બલવાન્ વીર્યસમ્પન્નો લક્ષ્મણો નામ યો ઽપ્ય્ અસૌ ।
કિં ન મોચયતે રામં કૃત્વાપિ પિતૃનિગ્રહમ્

પૂર્વમ્ એવ તુ નિગ્રાહ્યઃ સમવેક્ષ્ય નયાનયૌ ।
ઉત્પથં યઃ સમારૂઢો નાર્યા રાજા વશં ગતઃ

ઇતિ સમ્ભાષમાણે તુ શત્રુઘ્ને લક્ષ્મણાનુજે ।
પ્રાગ્દ્વારે ઽભૂત્ તદા કુબ્જા સર્વાભરણભૂષિતા

લિપ્તા ચન્દનસારેણ રાજવસ્ત્રાણિ બિભ્રતી ।
મેખલાદામભિશ્ ચિત્રૈ રજ્જુબદ્ધેવ વાનરી

તાં સમીક્ષ્ય તદા દ્વાઃસ્થો ભૃશં પાપસ્ય કારિણીમ્ ।
ગૃહીત્વાકરુણાં કુબ્જાં શત્રુઘ્નાય ન્યવેદયત્

યસ્યાઃ કૃતે વને રામો ન્યસ્તદેહશ્ ચ વઃ પિતા ।
સેયં પાપા નૃશંસા ચ તસ્યાઃ કુરુ યથામતિ

શત્રુઘ્નશ્ ચ તદ્ આજ્ઞાય વચનં ભૃશદુઃખિતઃ ।
અન્તઃપુરચરાન્ સર્વાન્ ઇત્ય્ ઉવાચ ધૃતવ્રતઃ

તીવ્રમ્ ઉત્પાદિતં દુઃખં ભ્રાત્ઃણાં મે તથા પિતુઃ ।
યયા સેયં નૃશંસસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ અશ્નુતામ્

એવમ્ ઉક્તા ચ તેનાશુ સખીજનસમાવૃતા ।
ગૃહીતા બલવત્ કુબ્જા સા તદ્ગૃહમ્ અનાદયત્

તતઃ સુભૃશસંતપ્તસ્ તસ્યાઃ સર્વઃ સખીજનઃ ।
ક્રુદ્ધમ્ આજ્ઞાય શત્રુઘ્નં વ્યપલાયત સર્વશઃ

અમન્ત્રયત કૃત્સ્નશ્ ચ તસ્યાઃ સર્વસખીજનઃ ।
યથાયં સમુપક્રાન્તો નિઃશેષં નઃ કરિષ્યતિ

સાનુક્રોશાં વદાન્યાં ચ ધર્મજ્ઞાં ચ યશસ્વિનીમ્ ।
કૌસલ્યાં શરણં યામઃ સા હિ નો ઽસ્તુ ધ્રુવા ગતિઃ

સ ચ રોષેણ તામ્રાક્ષઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ ।
વિચકર્ષ તદા કુબ્જાં ક્રોશન્તીં પૃથિવીતલે

તસ્યા હ્ય્ આકૃષ્યમાણાયા મન્થરાયાસ્ તતસ્ તતઃ ।
ચિત્રં બહુવિધં ભાણ્ડં પૃથિવ્યાં તદ્ વ્યશીર્યત

તેન ભાણ્ડેન સંકીર્ણં શ્રીમદ્રાજનિવેશનમ્ ।
અશોભત તદા ભૂયઃ શારદં ગગનં યથા

સ બલી બલવત્ ક્રોધાદ્ ગૃહીત્વા પુરુષર્ષભઃ ।
કૈકેયીમ્ અભિનિર્ભર્ત્સ્ય બભાષે પરુષં વચઃ

તૈર્ વાક્યૈઃ પરુષૈર્ દુઃખૈઃ કૈકેયી ભૃશદુઃખિતા ।
શત્રુઘ્નભયસંત્રસ્તા પુત્રં શરણમ્ આગતા

તાં પ્રેક્ષ્ય ભરતઃ ક્રુદ્ધં શત્રુઘ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
અવધ્યાઃ સર્વભૂતાનાં પ્રમદાઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ

હન્યામ્ અહમ્ ઇમાં પાપાં કૈકેયીં દુષ્ટચારિણીમ્ ।
યદિ માં ધાર્મિકો રામો નાસૂયેન્ માતૃઘાતકમ્

ઇમામ્ અપિ હતાં કુબ્જાં યદિ જાનાતિ રાઘવઃ ।
ત્વાં ચ માં ચૈવ ધર્માત્મા નાભિભાષિષ્યતે ધ્રુવમ્

ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ ।
ન્યવર્તત તતો રોષાત્ તાં મુમોચ ચ મન્થરામ્

સા પાદમૂલે કૈકેય્યા મન્થરા નિપપાત હ ।
નિઃશ્વસન્તી સુદુઃખાર્તા કૃપણં વિલલાપ ચ

શત્રુઘ્નવિક્ષેપવિમૂઢસંજ્ઞાં સમીક્ષ્ય કુબ્જાં ભરતસ્ય માતા ।
શનૈઃ સમાશ્વાસયદ્ આર્તરૂપાં ક્રૌઞ્ચીં વિલગ્નામ્ ઇવ વીક્ષમાણામ્