रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.7

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 7
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास् तु सहोषिता ।
प्रासादं चन्द्रसंकाशम् आरुरोह यदृच्छया

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् ।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादाद् अन्ववैक्षत

पताकाभिर् वरार्हाभिर् ध्वजैश् च समलंकृताम् ।
सिक्तां चन्दनतोयैश् च शिरःस्नातजनैर् वृताम्

अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ।
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती

राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति ।
अतिमात्रं प्रहर्षो ऽयं किं जनस्य च शंस मे ।
कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा ।
आचचक्षे ऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।
राजा दशरथो रामम् अभिषेचयितानघम्

धात्र्यास् तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् अमर्षिता ।
कैलासशिखराकारात् प्रासादाद् अवरोहत

सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी ।
शयानाम् एत्य कैकेयीम् इदं वचनम् अब्रवीत्

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वाम् अभिवर्तते ।
उपप्लुतमहौघेन किम् आत्मानं न बुध्यसे

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे

एवम् उक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादम् अगमत् परम्

कैकेयी त्व् अब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे ।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्

अक्षेमं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।
रामं दशरथो राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति

सास्म्य् अगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थम् इहागता

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत् ।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश् च भवेद् अत्र न संशयः

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
शुद्धभावे न जानीषे तेनैवम् अतिसंधिता

उपस्थितं प्रयुञ्जानस् त्वयि सान्त्वम् अनर्थकम् ।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति

अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस् त्वया

यथा हि कुर्यात् सर्पो वा शत्रुर् वा प्रत्युपेक्षितः ।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते ।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्य् असि

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
त्रायस्व पुत्रम् आत्मानं मां च विस्मयदर्शने

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् स शुभानना ।
एवम् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्

दत्त्वा त्व् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनर् एवाब्रवीद् इदम्

इदं तु मन्थरे मह्यम् आख्यासि परमं प्रियम् ।
एतन् मे प्रियम् आख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।
तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति

न मे परं किंचिद् इतस् त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।
तथा ह्य् अवोचस् त्वम् अतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु