रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.53

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 53
मम त्व् अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्

उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अथ कृत्वाहम् अञ्जलिम् ।
प्रस्थितो रथम् आस्थाय तद् दुःखम् अपि धारयन्

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितो ऽस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेद् इति

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
रामशोकाभिभूतं तन् निष्कूजम् अभवद् वनम्

लीनपुष्करपत्त्राश् च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
नाद्य भान्त्य् अल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम्

प्रविशन्तम् अयोध्यां मां न कश्चिद् अभिनन्दति ।
नरा रामम् अपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर् मुहुः

हर्म्यैर् विमानैः प्रासादैर् अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः

आयतैर् विमलैर् नेत्रैर् अश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः

नामित्राणां न मित्राणाम् उदासीनजनस्य च ।
अहम् आर्ततया कंचिद् विशेषं नोपलक्षये

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा ।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना

निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
बाष्पोपहतया राजा तं सूतम् इदम् अब्रवीत्

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर् वृद्धैः सह समर्थितम्

न सुहृद्भिर् न चामात्यैर् मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मयायम् अर्थः सम्मोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः

भवितव्यतया नूनम् इदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया

सूत यद्य् अस्ति ते किंचिन् मयापि सुकृतं कृतम् ।
त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम्

यद् यद् यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तम् अपि जीवितुम्

अथ वापि महाबाहुर् गतो दूरं भविष्यति ।
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्व् एनं पश्येयं सह सीतया

लोहिताक्षं महाबाहुम् आमुक्तमणिकुण्डलम् ।
रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम्

अतो नु किं दुःखतरं यो ऽहम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ।
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो नेह पश्यामि राघवम्

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणम् अनाथवत् ।
दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ॥ रम्स्_2,53.24* ॥
अशोभनं यो ऽहम् इहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
इतीव राजा विलपन् महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः

इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी भयम् अगमत् पुनर् एव राममाता